Кіріспе
Тек адам миын пайдаланатын арифметикалық есептеулер. Ақыл-есеп – бұл ешқандай құралдардың (мысалы, қалам мен қағаздың) немесе калькулятор сияқты аспаптардың көмегінсіз, тек адам миын пайдаланатын арифметикалық есептеулерден тұрады. Адамдар есептеу құралдары қолжетімді болмағанда, есептеудің басқа тәсілдеріне қарағанда жылдамырақ болғанда (мысалы, дәстүрлі білім беру мекемелерінде оқытылатын әдістер) немесе тіпті жарыс барысында ақыл-есепке жүгінеді. Ақыл-есеп көбінесе нақты проблема түрлері үшін жасалған арнайы техникаларды қолдануды қамтиды. Ақыл-есепке қабілеті ерекше жоғары адамдар ақыл-есепшілер немесе молниялық есепшілер деп аталады. Осы техникалардың көптегені ондық сандар жүйесін пайдаланады немесе оған сүйенеді. Әдетте, сандар жүйесінің негізі қандай әдіс немесе әдістерді қолдану керектігін анықтайды.
Mental calculation consists of arithmetical calculations using only the human brain, with no help from any supplies (such as pencil and paper) or devices such as a calculator. People may use mental calculation when computing tools are not available, when it is faster than other means of calculation (such as conventional educational institution methods), or even in a competitive context. Mental calculation often involves the use of specific techniques devised for specific types of problems. People with unusually high ability to perform mental calculations are called mental calculators or lightning calculators. Many of these techniques take advantage of or rely on the decimal numeral system. Usually, the choice of radix is what determines which method or methods to use.
Факторлар
Көбейту кезінде еске алу керек нәрсе – көбейтілетіндердің көбейткіштері өзгермейді. Мысалы, 14 × 15 = 201 деудің қатысы жоқ. 15 саны 5-ке бөлінетін болғандықтан, көбейтінді де 5-ке бөлінуі керек. Сол сияқты, 14 саны 2-ге бөлінетін болғандықтан, көбейтінді жұп сан болуы керек. Сонымен қатар, 5-ке де, 2-ге де бөлінетін кез келген сан міндетті түрде 10-ға бөлінеді және ондық санау жүйесінде 0-ге аяқталады. Дұрыс жауап – 210. Бұл сан 10-ға, 7-ге (14-тің басқа бір жай көбейткіші) және 3-ке (15-тің басқа бір жай көбейткіші) бөлінеді.
Тікелей есептеу
b сандарының әрбір цифры a сандарының сәйкес цифрларынан кіші болған жағдайда, есептеу цифр бойынша цифрға қарап жасалуы мүмкін. Мысалы, 872 – 41-ді бірліктер разрядында 2-ден 1-ді, ал ондық разрядында 7-ден 4-ті шығару арқылы есептеуге болады: 831.
Тікелей емес есептеу
Жоғарыда аталған жағдайға қатысты болмағанда, жанама есептеу деп аталатын тағы бір әдіс бар.
Есептеу өнімдері: a × b
Көптеген осы әдістер үлестіру қасиетінің арқасында жұмыс істейді.
Квадрат саны 50-ге жақын
50-ге жуық n санын квадраттау қажет болсын. Санды n = 50 – a түрінде көрсетуге болады, сондықтан оның квадраты (50–a)² = 50² – 100a + a² болады. 50² саны 2500 екенін білеміз. Сондықтан 2500-нан 100a-ны шығарып, содан кейін a²-ні қосамыз. Мысалы, 48 санын квадраттағымыз келсін, ол 50 – 2-ге тең. 2500-нан 200-ді шығарып, 4-ті қоссақ, n² = 2304 болады. Егер сан 50-ден үлкен болса (n = 50 + a), 100a-ны шығарудың орнына қосу керек.
Тамырларды жинап алу
Кемелді күштердің тамырын табу жиі қолданылады. Тапсырманың қиындығы кемелді күштің цифрларының санына емес, дәлдікке, яғни тамырдың цифрларының санына байланысты. Бұған қоса, тамырдың дәрежесіне де байланысты; тамырдың дәрежесі 10-ға өзімен жақын сан болғанда толық тамырды табу оңайырақ, себебі цифрлар келесі бөлімде көрсетілгендей, белгілі бір ретпен шатастырылады.
Психологиялық дағды ретінде ақыл-ой арифметикалық
Дұрыс деңгейдегі физикалық күш-жігер кейін орындалатын ақыл-ой тапсырмасының, мысалы, санау есептерін жасаудың нәтижесін арттыруы мүмкін. Жоғары деңгейдегі физикалық белсенділік кезінде ақыл-ой тапсырмасын орындауға теріс әсер ететіні дәлелденді. Яғни, тым көп физикалық жұмыс санау есептеулерінің дәлдігі мен тиімділігін төмендетуі мүмкін. Физиологиялық өлшемдер, әсіресе ЭЭГ, ақыл-ой жүктемесін анықтауда пайдалы. Әртүрлі деңгейдегі физикалық белсенділіктен кейін ЭЭГ-ні ақыл-ой жүктемесін өлшеу құралы ретінде пайдалану, ақыл-ой өнімділігі үшін ең пайдалы физикалық күш-жігер деңгейін анықтауға көмектеседі. Мичиган технологиялық университетінде Ранжана Мехта жасаған бұрынғы жұмыстардың біріне қатысушылардың бір уақытта ақыл-ой және физикалық тапсырмаларды орындауы кірді. Бұл зерттеуде әртүрлі деңгейдегі физикалық күш-жігердің физикалық өнімділікке ақыл-ой талаптарының әсері зерттелді және ақыр соңында ақыл-ой тапсырмаларын бір уақытта орындағанда физикалық өнімділіктің төмендеуі, физикалық жүктеме жоғары деңгейде болғанда одан да айқын байқалды. Браун-Петерсон әдісі – ақыл-ой арифметикасын қолданатын кең таралған тапсырма. Көбінесе танымдық эксперименттерде қолданылатын бұл әдіс, санау арқылы қысқа мерзімді есте сақтаудың ұзақтығына әсер ететін қайталаудың тиімділігін тексеруге көмектеседі.
Ақыл-ой есептеулер бойынша әлем чемпионаты
Алғашқы ақыл-есептеу әлем чемпионаты 1997 жылы өтті. Бұл шара жыл сайын қайталанады. Оған он он таңбалы сандарды қосу, екі сегіз таңбалы сандарды көбейту, квадрат түбірлерді табу, белгілі бір күндердің апта күнін анықтау, куб түбірлерді табу және күтпеген түрлі тапсырмалар кіреді.
Ақыл-ой есептеулер әлем чемпионаты
Бірінші Дүниежүзілік ақыл-есептеу чемпионаты (Ақыл-есептеу әлем кубогы) 2004 жылы өтті. Ол екі жылда бір рет қайталанады. Ол алты түрлі тапсырмадан тұрады: он он таңбалы сандарды қосу, екі сегіз таңбалы санды көбейту, квадрат түбірлерді табу, берілген күндер үшін апта күнін анықтау, куб түбірлерді табу және кейбір күтпеген қосымша тапсырмалар.
Memoriad Дүниежүзілік есте сақтау, ақыл-ой есептеу және жылдам оқу олимпиадасы
Memoriad – "есептеу қабілеті", "жад" және "жылдам оқу" жарыстарын біріктіретін алғашқы платформа. Ойындар мен жарыстар Олимпиада ойындары өтетін жылы, әр төрт жылда бір рет ұйымдастырылады. Алғашқы халықаралық Memoriad 2008 жылы Түркияның Стамбул қаласында өтті. Екінші Memoriad 2012 жылдың 24-25 қарашасында Түркияның Анталия қаласында өтті. Оған 20 елден 89 қатысушы қатысты. Барлығы 10 номинация бойынша жүлделер мен ақшалай сыйлықтар табысталды. Олардың 5-і есептеу қабілетіне (ақыл-ой арқылы қосу, ақыл-ой арқылы көбейту, бүтін емес сандардың ақыл-ой арқылы квадрат түбірін табу, ақыл-ой арқылы күнтізбелік күндерді есептеу және Flash Anzan) қатысты болды.