Кіріспе

Француз парламентінің жоғарғы палатасы – Сенат (; seˈna) – француз парламентінің жоғарғы палатасы болып табылады, ал төменгі палатасы – Ұлттық жиналыс. Екі палата Францияның заң шығарушы органы құрайды. Франция Сенаты 348 сенатордан (сеньорлар мен сенаторлар) тұрады, олар елдің жергілікті кеңесшілерінің бір бөлігі (жайындаған сайлауларда) және шетелде тұратын француз азаматтарының өкілдері тарапынан сайланады. Сенаторлардың өкілеттік мерзімі алты жылды құрайды, ал орындықтардың жартысы үш жыл сайын жаңаруы мүмкін. Сенат, бірінші немесе төменгі палата – Ұлттық жиналысқа қарағанда кем маңыздырақ, ол тікелей жалпыхалықтық дауыс беру арқылы сайланады және Үкіметтің көпшілік қолдауына сүйенеді. Келіспеушілік туған жағдайда, көптеген жағдайларда Ұлттық жиналыс соңғы шешімді қабылдай алады, алайда Сенат конституциялық түзетулер және, ең бастысы, өзіне қатысты заңдар сияқты маңызды процедураларда белгілі бір рөл атқарады. Екіпалаталы жүйе Францияда алғаш рет 1795 жылы енгізілді. Көптеген елдердегідей, бұл жүйе екінші палатаға бірінші палатаның қызметін бақылау және реттеу міндетін жүктеді, бірақ көп ұзамай ол атқарушы биліктің серігіне айналды. Сенаттың қазіргі сайлау жүйесі Үшінші Республиканың басына дейін соқталады, сол кезде Леон Гамбетта оны «Франция коммуналарының үлкен кеңесі» деп атады. Уақыт өте келе, Сенат «институттардың қорғаушысы» және «еркіндіктердің қорғаушысы» ретінде тәуелсіздік сезімін дамытты, себебі сенаторлардың жасы Ұлттық жиналыс мүшелерінен орташа есеппен жоғары, және олар мансаптарының соңғы кезеңінде палатаға қосылады. Сенаттағы пікірсайыстар көбінесе шиеленіссіз өтеді және бұқаралық ақпарат құралдарында сирек жарияланады. Оның сайлауы көбінесе ауылдық әкімдерге байланысты болғандықтан, 1958 жылдан бері оңшыл басымдыққа ие, тек 2011-2014 жылдары үш жылдық үзіліс болды. Солшылдар екінші палатаның болуына қарсы тұрады, ал оңшылдар оны қорғайды, Сенаттың рөліне қатысты пікір таластар уақыт өте келе қайта жанданады. «Сенатордың қарқыны» (un train de sénateur) деген сөз тіркесі жоғарғы палатаның баяулығын және жаңа заңдарды қабылдауға кешігуін сынайды. Сенат төрағасы Франция президентінің қабілетсіздігі немесе лауазымның бос болуы жағдайында Франция президентінің міндетін уақытша атқаруға тиіс, соңғы рет мұндай жағдай 1974 жылы болды. Қазіргі төраға – Жерар Ларше. Сенат Париждің 6-ауданындағы Люксембург сарайында орналасқан. Оны Республикалық гвардия күзетіп бақылайды. Ғимараттың алдында Сенаттың бағы – Люксембург бағы орналасқан, ол жұртшылыққа ашық.

Тарих

Франция жоғарғы палатамен алғашқы тәжірибесін 1795 жылдан 1799 жылға дейін Директория кезінде алды, сол кезде Ежелгілер Кеңесі жоғарғы палата болып табылды. Бірінші және Екінші империяларда да Сенаттар болды (біріншісі – консерватор Сенаты, екіншісі – француз Сенаты деп аталды), бірақ олар тек номиналды заң шығарушы органдар еді. Техникалық тұрғыдан алғанда, олар заң шығарушы емес, керісінше, рим Сенаты үлгісіндегі кеңесші органдар болды. 1814 жылы Реставрация кезінде британдық Лордтар палатасының үлгісімен жаңа Пирлер палатасы құрылды. Бастапқыда ол мұрагерлік теңдерден тұрды, бірақ 1830 жылғы шілде революциясынан кейін мүшелері өмір бойы тағайындалатын органға айналды. Екінші республика 1848 жылдан кейін бірпалаталық жүйеге қайта оралды, бірақ 1852 жылы Екінші империя құрылғаннан кейін көп ұзамай жоғарғы палата ретінде Сенат құрылды. Төртінші республикада Сенат Республика Кеңесімен алмастырылды, бірақ оның функциясы көбінесе бірдей болды. 1958 жылғы 4 қазанда күшіне енген Бесінші республиканың жаңа Конституциясымен Сенаттың бұрынғы атауы қайта жаңартылды. 2011 жылы Социалистік партия Бесінші республика құрылғаннан бергі алғашқы рет Сенатқа билік жүргізді. 2014 жылы оңшыл голлистер және олардың одақтастары Сенатқа бақылауды қайтарып алды; олар 2017 жылы көпшілігін сақтап қалды.

Құзыреті

Франция Конституциясына сәйкес, Сенат Ұлттық Ассамблеямен шамалас өкілеттіктерге ие. Заң жобаларын үкімет (projets de loi) немесе Парламенттің екі палатасының бірі (propositions de loi) ұсына алады. Екі палата да заң жобасына түзетулер енгізе алатындықтан, Ұлттық Ассамблея мен Сенат арасында келісімге жету үшін бірнеше оқылым қажет болуы мүмкін. Егер Сенат пен Ұлттық Ассамблея заң жобасы бойынша келісе алмаса, әкімшілік комиссиялық тексеру процедурасынан (commission mixte paritaire) кейін, соңғы шешімді Ұлттық Ассамблеяға беруге құқылы, оның көпшілігі әдетте үкіметтің жағында болады, бірақ конституциялық заңдарға қатысты әкімшілік Сенаттың келісімін алуға тиіс. Мұндай жағдай жиі кездеспейді, көбінесе екі палата ақырында заң жобасына келіседі немесе әкімшілік оны кері қайтарып алуға шешім қабылдайды. Алайда, бұл құқық Ұлттық Ассамблеяға заң шығару процесінде басым рөл береді, әсіресе әкімшілік міндетті түрде Ассамблеямен бір жақта болатынын ескеретін болсақ, Ассамблея үкімшілікті сенімсіздік дауысы арқылы қызметтен босата алады. Сенімсіздік білдіру немесе сенімсіздік дауысы беру құқығы шектеулі. Төртінші Республика Конституциясында болғандай, жаңа кабинеттерге міндетті түрде сенім білдіру қажет емес. Сондай-ақ, сенімсіздік дауысы тек мүшелердің кемінде 10 пайызы қол қойған петициядан кейін ғана өткізіледі; егер петиция қабылданбаса, қол қойған мүшелер Парламент сессиясы аяқталғанға дейін тағы бір петицияға қол қоя алмайды. Егер петиция қажетті қолдау тапса, сенімсіздік дауысы үшін барлық мүшелердің абсолютті көпшілігінің дауысы қажет, тек дауыс бергендердің ғана емес. Егер Ассамблея мен Сенат саяси тұрғыдан әртүрлі көпшілікке ие болса, көп жағдайда Ассамблея басымдық алады және екі палата арасындағы ашық қақтығыс сирек болады. Сенат сонымен қатар аумақтардың өкілі болып табылады және Конституцияның 24-бабына сәйкес, аймақтар мен қала әкімдерін қорғайды. Сенат әкімшіліктің қызметін бақылау үшін жыл сайын түрлі тақырыптар бойынша көптеген есептер жариялайды.

Құрамы

2004 жылдың қыркүйегіне дейін Сенатта 321 мүше болды, олардың әрқайсысы тоғыз жылдық мерзімге сайланды. Сол айда мерзім алты жылға дейін қысқартылды, сонымен қатар ел халқының өсуін ескере отырып, сенаторлардың саны біртіндеп артуға тиіс болды және 2011 жылға қарай 348-ге жетеді деп жоспарланды. Бұрын сенаторлардың үштен бірі үш жыл сайын сайланатын болса, енді олардың жартысы үш жыл сайын сайланатын болды.

Төраға

Сенат төрағасын сенаторлар өздерінің қатарынан сайлайды. Қазіргі лауазымда отырған – Жерар Ларше. Бесінші Республика Конституциясына сәйкес, Сенат төрағасы Франция Республикасы президентінен кейін кезектілік бойынша бірінші болып табылады және президент қайтыс болған, отставкаға кеткен немесе денсаулығына байланысты қызметтен алынған жағдайда, жаңа сайлау өткізілгенге дейін Республика президентінің міндетін атқарушы болады. Бұл Ален Похермен екі рет болды – бірде Шарль де Голль отставкаға кеткенде, екіншіде Жорж Помпиду қайтыс болғанда. Сенат төрағасы сондай-ақ Конституциялық Кеңестің тоғыз мүшесінің үшеуін тоғыз жылға тағайындау құқығына ие.

Сайлау

Сенаторлар шамамен 150 000 лауазымды тұлғалармен тікелей емес жолмен сайланады, олар "grands électeurs" деп аталады, олардың ішінде облыстық кеңесшілер, департамент кеңесшілері, әкімдер, ірі коммуналардағы муниципалды кеңесшілер, сондай-ақ Ұлттық Ассамблея мүшелері бар. Алайда, сайлаушылардың 90% кеңесшілер тағайындаған делегаттар болып табылады. Бұл жүйе Сенаттың құрамында ауылдық аймақтарға басымдық беретін жағдайды тудырады. Салдарынан, саяси көпшілік Ұлттық Ассамблеяда жиі өзгергенімен, Сенат Бесінші Республика құрылғаннан бері саяси тұрғыдан оңшыл болып қалып келді, тек бір рет қысқа ғана үзіліс болды, бұл социалистерді наразылыққа итерді. Бұл, әсіресе 2008 жылғы сайлаудан кейін айқын болды, онда Социалистік партия Францияның барлық аймақтарының екеуінен басқасын, көптеген департаменттерді және халықтың 50% -дан астамын құрайтын коммуналарды бақылағанына қарамастан, Сенатта көпшілікке қол жеткізе алмады. Сенатты Ұлттық Ассамблеядағы мандаттарынан айырылған саясаткерлер үшін "бекініс" деп айыптайды. 2011 жылғы сайлауда Социалистік партия басшылығындағы солшылдар 1958 жылдан бері алғаш рет Сенаттың бақылауын алды, нәтижесінде Жан-Пьер Бел президент болып сайланды. Бірақ бұл жеңіс ұзаққа соқпады, өйткені үш жылдан кейін "Халықтық қозғалыс үшін одақ" басшылығындағы оңшылдар Сенатты қайта бақылауға алды. Сенаттың сайлаушылары арасында басқа институттармен салыстырғанда азаматтардың үлесі (особенно жергілікті текті, азамат емес адамдарға қарағанда) жоғары. Сонымен қатар, Сенат сайлаушыларының табысы, капиталы және жер иелігі жалпы сайлаушыларға қарағанда жоғары.

Сын

Сенат тікелей сайланбаған палата болғандықтан, «Ла Франс Инсумиз» және «Ұлттық ралли» сияқты саяси партиялар оның жеткілікті өкілдік етпейтінін жиі сынап бағалайды.