Кіріспе

Исландиялық жылқысы () – Исландияда дамыған жылқы тұқымы. Жылқылардың мөлшері кішкентай, кейде пониге дейін жетеді, бірақ исландиялықтардың көпшілігі оны жылқы деп есептейді. Исландиялық жылқылар ұзақ өмір сүреді және дені сау. Олардың туған жерінде аурулар аз кездеседі; Исландия заңдары елге жылқы әкелуге және экспортталған жануарларды қайтаруға тыйым салады. Жүргізу, шабу және тепкілеу сияқты басқа жылқы тұқымдарына тән қимылдардан өзге, көптеген исландиялық жылқылар талт және желді қарқынмен де жүре алады. Исландиядағы жалғыз жылқы тұқымы болып табылатын ол халықаралық деңгейде де танымал, Еуропа мен Солтүстік Америкада көптеген жылқылар бар. Бұл тұқым әлі де өз туған елінде дәстүрлі қой шаруашылығында, сондай-ақ демалыс, көрмелер мен жарыстарда қолданылады. 9 және 10 ғасырларда Исландияға викингтер алып келген понилерден пайда болған бұл тұқым туралы Исландия тарихындағы әдебиеттер мен тарихи жазбаларда айтылады; аты аталған жылқы туралы алғашқы мәлімет 12 ғасырда кездеседі. Аттар герман дінінде қадірленген, бұл дәстүрді елдің алғашқы қоныс аударушылары Исландияға әкелген. Ғасырлар бойындағы селекциялық жұмыс тұқымды қазіргі түріне жеткізді. Табиғи іріктеу де маңызды рөл атқарды, себебі Исландияның қатал климаты нашар тамақтану мен суықтан көптеген жылқылардың өлуіне себеп болды. 1780 жылдары Лакки жанартауының атқылауынан кейін тұқымның көп бөлігі қырылды. Исландиялық жылқының алғашқы тұқымдық қоғамы 1904 жылы Исландияда құрылды, ал қазіргі таңда тұқым 19 елдегі ұйымдармен өкілдік етіледі, олар Исландиялық жылқы қауымдастықтарының халықаралық федерациясының бас ұйымында біріккен.

Тұқымның ерекшеліктері

Исландиялық жылқылардың салмағы айнымалы, ресми селекциялық мақсаттар олардың мөлшерінде айтарлықтай өзгерістерге мүмкіндік береді. Исландиялықтардың неге әрдайым жылқы деп аталатынына қатысты бірнеше теория бар, олардың ішінде тұқымның шарқынша мінезі мен ерекше келбеті де бар. Тағы бір теория бойынша, тұқымның салмағы, сүйек құрылымы және жүк көтеру қабілеті оны пони емес, жылқы деп жіктеуге негіз береді. Бұл тұқымның түстері алуан түрлі: қоңыр, түйеқұм, қара, көк, сұр, паломино, пинто және роан. Исландия тілінде түстер мен түс үлгілерінің 100-ден астам атауы бар. Бұл тұқымның қыстың суығына төтеп беру үшін дамыған қос қабатты жүні бар. Исландиялық жылқылардың әртүрлі топтары арасындағы ерекшеліктер селекционерлердің бағытына байланысты. Кейбіреулері жүк тасу және жұмыс аттарына назар аударады, олар саз астында жұмыс істеуге арналған жылқылардан айқын ерекшеленеді, ал соңғылары дәстүрлі исландтық жүріс-тұрысты орындау қабілетіне қарай мұқият таңдалады. Ал кейбіреулері тек жылқы еті үшін өсіреді. Кейбір селекционерлер белгілі бір түстерге басымдық береді. Ұлыбританияда тұратын тағы бір жылқы 42 жасқа жеткен. Жылқылардың өнімділігі жоғары, екі жыныстың да 25 жасқа дейін көбейе алатыны белгілі, тіркелген деректерде 27 жасында туған биелер де кездеседі. Жылқылар оңай қорқып кетпейді, бұл олардың туған жері Исландияда табиғи жаратылыс жоқ болуымен байланысты болуы мүмкін. Исландиядағы жылқылардың басқа жылқылардан оқшаулануының нәтижесінде, тұқымдағы аурулар көбінесе белгісіз болып табылады, тек кейбір ішкі паразиттерден басқа. Исландияда аурудың аз таралуын елден экспортталған жылқылардың қайта оралуын болдырмайтын заңдар және елге әкелінген барлық жылқы жабдықтарының жаңа немесе толыққанды дезинфекцияланған болуын талап ету арқылы сақтауға болады. Осының салдарынан, жергілікті жылқыларда ауруларға қарсы иммунитет қалыптаспаған, сондықтан аралдағы індет тұқым үшін қырыпқап соққы болуы мүмкін. Исландиялық тұқымдық тіркелімдер жүгіру мен шабуылды бір жүріс ретінде қарастырады, сондықтан "бес жүрісті" термині қолданылады. Бірінші қосымша жүріс – төрт уақыттық бүйірлі жүріс, ол төл деп аталады. Бұл жүріс өте жылдам және күшті үдеуімен танымал, сонымен қатар ыңғайлы және кең аумақты қамтиды. Селекционерлер дұрыс емес деп санайтын төлдің екі түрі бар. Біріншісі – "доңыз қадамы" немесе "доңыз қадамы" деп аталатын тең емес жүріс, ол төрт уақыттық емес, екі уақыттық жүріске жақын. Екіншісі – вальхопп, ол жас немесе тәжірибесіз жылқыларда көрінетін төл мен шабуылдың комбинациясы. Екі түрі де көбінесе жайсыз болып келеді. Бұл тұқым физикалық ерекшеліктерімен Норвегияның Нордландсхест тұқымына ұқсас. Осыған ұқсас сипаттағы басқа тұқымдарға Фарер аралдарындағы Фарер понисі және Норвегиялық фьорд жылқысы жатады. Генетикалық талдаулар моңғолдық жылқы мен исландиялық жылқы арасындағы байланысты анықтады. Моңғолдық жылқылар бастапқыда Ресейден швед саудагерлері әкелген деп есептеледі, ал импортталған моңғолдық қор кейіннен Фьорд, Эксмур, Шотландияның биік жерлері, Шетланд және Коннемара тұқымдарының қалыптасуына ықпал етті, олардың барлығы генетикалық жағынан исландтық жылқымен байланысты екені анықталды. Исландиялықтарға шығыс қандарын енгізуге тырысылғанда, тұқымның сапасы төмендеді. Ертедегі герман халықтары, Скандинавияда өмір сүргендер де жылқыны құрметтеген және викинг дәуірі бойы оларды сойып жеген. Исландияға қоныс аударған олар өздерінің сенімдерімен және жылқыларымен бірге келді. Исландиялық жылқылардың есімдерімен белгілі болған алғашқы жылқысы – Скальм, ол 12 ғасырдағы Елді мекендер кітабында кездеседі. Кітапта Сил Торир есімді бас әскербасы Скальмның үйірмесімен бірге тоқтаған және жатқан жерінде қоныс тепегені айтылады. Жылқылар Исландия сағаларында да маңызды рөл атқарады: "Храфнкель сагасы", "Ньяль сагасы" және "Греттер сагасы". Бұл үш саға XIII ғасырда жазылған болса да, оқиғалар IX ғасырға дейін барады. Бұл ерте әдебиет бүгінгі күні де әсерлі, қазіргі Исландиядағы көптеген ат спорты клубтары мен жылқы үйірлері әлі күнге дейін скандинав мифологиясынан шыққан жылқылардың аттарын алып жүр. Соғыс аттарына үлкен қажеттілік болғандықтан, олар кейде құлаған шабандоздарымен бірге жерленген. Табиғи селекция тұқымның дамуында маңызды рөл атқарды, өйткені азық-түлік жетіспеушілігі мен ауа райының нашарлығынан көптеген жылқылар қырылды. Біздің заманымыздың 874 және 1300 жылдары аралығында, ортағасырлық жылы кезеңнің қолайлы климаттық жағдайларында, исландиялық селекционерлер жылқыларды түсі мен сыртқы пішініне қарай таңдап өсірді. 1300 жылдан 1900 жылға дейін селекциялық жұмыс азайып, климат суық болды және көптеген жылқылар мен адамдар қайтыс болды. 1783 және 1784 жылдары Лакагигар жанартауының атқылауынан кейін Исландиядағы жылқылардың шамамен 70% вулканиктік күлмен уланып, аштықтан өлді. Жанартылу сегіз айға созылды, жүз шақырымнан астам жерді лавамен жапты және бірнеше өзендерді өздерінің арнасынан ауыстырды немесе құрғатып жіберді. Халқымыз келесі жүз жыл ішінде жайлап қалпына келді және 20 ғасырдың басынан бастап селекциялық жұмыс қайтадан маңызды болды. 19 ғасырдың ортасынан бері басқа елдерге исландиялық жылқылардың экспорты үздіксіз өсіп келеді. Бүгінде исландиялық жылқы таза тұқымдылығымен танымал және Исландиядағы жалғыз жылқы тұқымы болып табылады. Қысқы іс-шаралар жиі өткізіледі, оның ішінде мұзды су бетінде жарыстар да бар. 2009 жылы мұндай шара кезінде жылқылар мен шабандоздар суға түсіп, құтқару жұмыстары жүргізілуге тиіс болды. Жылқылардың селекциялық сапасына бағытталған алғашқы көрмелер 1906 жылы өткізілді.

Тіркеу

Бүгінде исландтық жылқыны 22 елдегі қауымдастықтар ұсынады, ал Халықаралық исландтық жылқы қауымдастықтары федерациясы (FEIF) басқарушы халықаралық ұйым ретінде қызмет етеді. FEIF 1969 жылдың 25 мамырында құрылды, оның алғашқы мүшелері алты ел болды: Австрия, Дания, Германия, Исландия, Нидерланды және Швейцария. 1971 жылы Франция мен Норвегия, ал 1975 жылы Бельгия мен Швеция қосылды. Кейіннен Финляндия, Канада, Ұлыбритания, АҚШ, Фарер аралдары, Люксембург, Италия, Словения және Ирландия мүше болды, бірақ Ирландия мүшелердің жетіспеуіне байланысты кейіннен құрамынан шықты. Жаңа Зеландияға мүшелік базасы шағын болғандықтан «қатысушы мүше» статусы берілді. 2000 жылы WorldFengur исландтық жылқылар үшін FEIF-тің ресми тіркелімі ретінде құрылды. Тіркелім – исландтық тұқымның тарихы мен әулетін қадағалау үшін тұқымдық кітап ретінде қолданылатын веб-деректер қоры бағдарламасы. Тіркелімде әрбір тіркелген жылқының тегі, шаруашылық иесі, иесі, ұрпақтары, суреті, шаруашылық бағалаулары мен сараптамалары және бірегей идентификациясы туралы ақпарат бар. Бұл дерекқорды Исландия үкіметі FEIF-пен бірлесіп құрды.