Кіріспе

Спорттық термин, футбол алаңындағы белгілі бір аймақ, көбінесе "жаза алаңы" деп аталады.

Жаза алаңы немесе айып тақтасы (кейде "жаман алаң" немесе жай ғана "тақта" деп те аталады) – мұз хокейде, регбиде (одақта және лигада), роллер дербиде және басқа да кейбір спорт түрлерінде ойыншының жасаған қателігі үшін белгілі бір уақытқа отырып жазасын өтеуі үшін арналған аймақ. Бұл қателік ойыншыны бірден жарыстан шығаруға жеткіліксіз болып саналады. Әдетте, командалар жаза алаңына жіберілген ойыншыны ауыстыруға құқықсыз.

Мұз үстіндегі хоккей

Мұз үстіндегі хоккей "жазалау қорабы" терминін кеңінен танымал етті. Көп жағдайда бұл төрт жағынан қабырғалармен қоршалған, мұзға қараған жағында кіреберіс есігі бар шағын оқшауланған орындық. Әдетте екі жазалау қорабы болады: әр командаға біреуден. Мұз хоккейінде барлық жазалар үшін қорапта уақыт өтеді, егер жағдайлар шығарып жіберуді немесе буллит тағайындауды талап етпесе. Егер үш немесе одан көп ойыншы бір уақытта жазасын өтеп жатса, команда үш ойыншымен мұзда ойнауды жалғастырады, бірақ олардың жазасы біткенге дейін қораптағы ойыншыларды пайдалануға рұқсат етілмейді. Көптеген лигалар команданың екі минуттық (кіші) жазаны өтеуші ойыншысын мұзда алмастыруға болмайтынын белгілейді. Бұл қарсылас команданың жазаланған (аз қалған) командадан көп болуына себеп болатын, мысалы, көптеген мүмкіндіктер сияқты жағдайларға әкеледі, сондай-ақ (бірдей кішігірім жазалар болған жағдайда) екі команда да мұзда бір ойыншыдан кем ойнауы керек. Егер команда қарсылас команданың бір немесе бірнеше ойыншысы бірдей емес кішігірім жазаны өтеп жатқанда гол соқса, қалған уақыты ең аз жаза жойылады және сол жазаны өтеп жатқан ойыншы мұзға қайта оралуы мүмкін. Егер төрт минуттық (қос кіші) жаза салынса, жаза екі тізбектелген екі минуттық жаза ретінде қарастырылады. Егер қарсылас команда гол соқса, тек қазіргі уақытта өтеліп жатқан жаза тоқтатылады (мысалы, қос кіші жаза сағаты 3:45-те көрсетсе, 2:00-ге қайта орнатылады); егер кем дегенде бір жаза кезеңі қалса, жаза сағаты осыны көрсету үшін қайта орнатылады (бір кезең қалса – екі минут, екі кезең қалса – төрт минут) және ойыншы қорапта қалуға тиіс; егер екі минуттан аз уақыт қалса, қалған жаза тоқтатылады және ойыншы босатылады. Бес минуттық (үлкен) немесе тәртіпсіздік үшін (он минуттық) жаза толықтай өтелуі керек, қарсылас команданың голдарының санына қарамастан. Ойынның әділ болуын қамтамасыз ету үшін бірдей кішігірім жазалар (екі командаға бір уақытта тағайындалған "бірдей кішігірім" жазалар) гол соғылғанға қарамастан толықтай өтелуі керек. Голкиперлер жаза минуттары салынғанмен, жазалау қорабына бармайды (бірақ оларды алаңнан шығарып, ауыстыруға болады). Голкиперлерге немесе команда төбесіне салынған кез келген жаза командаластарының бірімен өтелуі керек, көптеген лигалар жаза салынған кезде сол командаластың мұзда болуын талап етеді.

Регби лигасы

Регби лигасында, қатыгез ойын, қауіпті ойын, кәсіби бұзушылық немесе белгілі бір құқық бұзушылықты қайталап жасау жазалары ойыншының 10 минутқа алаңнан шығарылуына әкелуі мүмкін, онда құқық бұзушылық жасаған ойыншы 10 минут алаңнан тысқары қалуға тиіс. Австралиялық регби лигасында төреші екі қолын көтеріп, саусақтарын жайып "10 минут" есебін көрсетеді; басқа жерлерде сары карточка қолданылады. Егер команда бір құқық бұзушылықты қайталап жасаса, төреші капитанды ескертеді, келесі рет осы құқық бұзушылық жасалса, кінәлі ойыншы алаңнан шығарылатынын айтады. Суперлигада және Ұлыбританиядағы басқа да жарыстарда төреші құқық бұзушылық жасаған командаға қарайды және оларға ескерту жасау үшін бір қолын айналдырады; бұл уақытты үнемдейді және жанкүйерлерге келесі ойыншының құқық бұзушылық жасаған жағдайда алаңнан шығарылатынын көрсетеді (егер команданың көзқарасы жеткілікті түрде өңделмесе). Ең ауыр құқық бұзушылықтар және/немесе қайталап жасалған бұзушылықтар үшін төреші ойыншыларды алаңнан шығарып жіберуі мүмкін, олар енді ойынға қатыспайды және командаларын бір ойыншы кем қалдырады. Төрешілер командалық қызметкерлерді трибунаға жіберуге де құқылы. 1981 жылы Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс регби футбол лигасы алаңнан шығаруды енгізді және сол жылы «Ньютаун Джетс» командасының шабуылшысы Барри Дженсен осы жазаға алғашқы болып іліккен ойыншы болды. Ұлттық регби лигасында алаңнан шығару үшін арнайы орын жоқ. Ойыншылар жазаларын киім ауыстыру бөлмесінде өтеуі керек; оларды алаңға немесе трибунаға отырғызуға рұқсат етілмейді. Алайда, Суперлигада және Ұлыбританиядағы басқа да жарыстарда алаңнан шығарылған ойыншы әдетте қосалқы орындыққа отырады және «биби» киеді; бірақ олар қаласа, киім ауыстыру бөлмесіне оралуға құқылы.

Регби одағы

Күнә қорасын пайдалану регби одағына 2001 жылы енгізілді. Күнәға ұшыраған немесе алаңнан қуылған ойыншы, егер ол алдыңғы қатарда ойнаса (қолдаушы немесе бағана) және командада сол ойыншының орнын толтыруға қабілетті қосалқы ойыншы болса, ауыстырылуы мүмкін. Бұл ойыншының тоқтатылу кезеңінде даулы тұғырлардың (scrums) жалғасуына мүмкіндік береді. Мұндай жағдайда команда, тоқтату мерзімі аяқталғанға дейін, басқа позициядағы бір ойыншыны алаңнан шығаруға тиіс. Төреші мұндай бұзушылықтарды әдетте сары карточка көрсету арқылы белгілейді. Регби одағының жеті ойыншыдан құралған командаларында алаңнан қуу мерзімі 2 минутты құрайды, бұл сегіз минутқа қысқа болғанымен, екі себепке байланысты ауыррақ жаза: а) жеті ойыншыдан құралған команданың қалыпты матчы 15 ойыншыдан құралған одақта немесе 13 ойыншыдан құралған лигада қолданылатын 80 минуттан гөрі тек 14 минутқа созылады, яғни жаза матч уақытының 1/7 бөлігін (14,3%) құрайды, ал 15 ойыншыдан құралған командада – 1/8 бөлігін (12,5%); және б) осы уақыт ішінде құқық бұзушы команда өз құрамының 1/7 бөлігінсіз ойнауы керек, бұл қарсыластың қатарынан бір ойыншыны жоғалтуға қарағанда көбірек кеңістік тудырады.