Кіріспе

Мұз хоккейінде айыппұл соққысы – қарсылас команда ойыншысының бұзушылығы нәтижесінде, команданың қақпаға гол соғуға толық мүмкіндігінен айырылуына байланысты берілетін айыппұл түрі. Айып тартпаған команданың ойыншысына қақпашыдан басқа ешқандай қорғаушы ойыншының кедергісіз гол соғуға мүмкіндік беріледі. Бұл соққы кейбір лигаларда матчты шешу үшін пайдаланылатын соққымен бірдей болып келеді.

Сыйлық

Жазалық соққы, қарсылас ойыншының бұзушылығы нәтижесінде, қашу кезінде шабуылдаушы ойыншының нақты гол соғу мүмкіндігінен айырылуы жағдайында тағайындалады. Бұл жағдайда қашу дегеніміз – шабуылшы мен қорғаушы команданың қақпашысы арасында басқа ойыншылардың болмауы. Әдетте, жазалық соққы, қарапайым айыппұлдың орнына беріледі, сондықтан бұзушылық жасаған команда бір құқық бұзушылық үшін жазалық соққы мен артықшылық ала алмайды, тіпті егер ол біріншісінде гол соқпаса да. Ұлттық хоккей лигасының (НХЛ) ережелеріне сәйкес, жазалық соққыға алып келуі мүмкін қашу кезіндегі бұзушылықтарға қақпашының қасақана қақпа тіреуін алып тастауы (ойынды кешіктіру), қорғаушы ойыншының таяқ немесе денесінің кез келген бөлігін шабуылдаушы ойыншыға кедергі келтіру үшін қолдануы, қақпашының немесе басқа ойыншының шабуылдаушы ойыншыны алаңдату немесе кедергі жасау үшін таяғын лақтыруы, сондай-ақ шабуылдаушы ойыншыға қарсы жасалған кез келген басқа да бұзушылық жатады. Бұған қоса, егер қарсылас команданың ойыншысы қақпашы емес, өз командасының қақпа алдында шайбаны қасақана жауып тастаса, жазалық соққы тағайындалады. Оңтүстік кәсіби хоккей лигасында (ОКХЛ), 2004 жылдан бері, қосымша уақыттың соңғы екі минутында жасалған қарапайым айыппұл үшін автоматты түрде жазалық соққы тағайындалады. Бұл ереже 2008-2009 маусымына дейін ОКХЛ қосымша уақыт ережелерін өзгертіп, қосымша уақыттағы қарапайым айыппұлдардың мерзімін бір минутқа қысқартқанда сәл өзгертілді. Қазіргі таңда, қосымша уақыттың соңғы минутында жасалған кез келген бұзушылық жазалық соққыға әкеледі. Бұл ереже тек қанамаусым ойындарына қолданылады. Төреші жоғарыда аталған жағдайлардың кез келгенін байқағанда, айқасқан қолын басының үстіне көтеріп, білекті қысып, содан кейін ортаңғы шеңберге нұсқау бере отырып, жазалық соққыны белгілейді. НХЛ-да төрешілер жазалық соққыны тек ортаңғы шеңберге нұсқау арқылы көрсетеді. Содан кейін соққыны орындау үшін ойыншы таңдалады. Әдетте (бірақ әрқашан емес), бұл бұзушылық жасалған ойыншы болады. Кейбір жағдайларда шабуылдаушы команданың капитаны бұзушылық жасалған кезде мұзда болған ойыншылардың арасынан ойыншыны таңдауы мүмкін. Жазалық соққыны қорғау үшін тек қақпашы немесе қосалқы қақпашы таңдалуы мүмкін, бірақ бастапқы қақпашы әдетте қақпада қалады. НХЛ ережелеріне сәйкес, егер қорғаушы команданың қақпашысы мұзда болмаған кезде (яғни, бос қақпа жағдайында) жазалық соққыға алып келуі мүмкін бұзушылық жасалса, гол беріледі.

Процедура

Жазалау соққысы жарияланғаннан кейін, төреші шайбаны орталық шекке қояды. Атушы ретінде таңдалған ойыншыға, қарқын алу үшін шайбаға қарай қысқа қашықтықта сырғып жүзуге рұқсат етіледі, содан кейін, футболдағы пенальтилерден және хоккейдегі буллиттерден айырмашылығы, ойыншы шайбамен сырғып, соққы беруге дайын болуы мүмкін. Таңдалған атушы мен қақпашыдан басқа барлық ойыншылар өздерінің жатқан орындарынан мұздың екі жағына қарай жылжуы керек. Егер жазалау соққысы тағайындалса және жазаланған команда қақпашысын қосымша шабуылшы үшін алмастырса, соққыға ұшыраған ойыншыға автоматты түрде гол беріледі, шайба голға енгеніне қарамастан. Қақпашы, шабуылшы ойыншы шайбаны бақылауға алғанша, қақпа алдында тұруы керек. Осыдан кейін, жақсы қорғану үшін қақпадан шығуына болады. Егер қақпашы шабуылшы шайбаға тиіспей тұрып қақпадан шығып кетсе, төреші ойынды жалғастыруға рұқсат етеді және соғылған кез келген гол есептеледі. Егер жазалау соққысы сәтсіз аяқтаса, шайба орталық шекке қайтарылады және соққы қайтадан орындалады, бұл қақпашыны қосымша жазалау соққысына ие етеді. Соққы жасау кезінде, шайба тигеннен кейін қақпаға қарай үздіксіз қозғалуы керек. Қақпашыдан, қақпадан немесе соңғы қоршаудан секіріп келген шайбадан гол соғуға болмайды (бірақ, шайба қақпаның жоғары жағына немесе қақпашыға тиіп, содан кейін голға енсе, гол есептеледі). Шайба шекара сызығынан өткеннен кейін, соққы жасалған-жасалмағанға қарамастан, әрекет аяқталды деп есептеледі. Қақпашы соққыны тоқтату үшін кез келген тәсілді қолдана алады, бірақ таяғын немесе басқа да заттарды лақтыруға болмайды. Егер қақпашы соққы жасау кезінде кез келген затты лақтырса, автоматты түрде гол беріледі. Егер жазалау соққысы сәтті аяқтаса, шайба орталық шекке қойылады және ойын қалыпты жағдайда жалғасады. Егер соққы сәтсіз болса, шайба ойын болған аймақтағы айқас доп алаңының біріне қойылады және ойын қайта басталады. Жазалау соққысын орындауға кеткен уақыт ойын сағатынан есептелмейді.

Стратегия

Жазалау соққылары мен қосымша уақыт соққылары кезінде стратегия екі жақ үшін де – соққышы үшін де, қақпашы үшін де – өте маңызды болып саналады. Соққышылар да, қақпашылар да қарсылас ойыншының ойын стилі туралы кеңес алу үшін командаластарымен және жаттықтырушыларымен жиі ақылдасады. Соққышылар көбінесе қақпашының күшті және әлсіз жақтарын (мысалы, жылдам қолғап немесе таяқпен ойынды тоқтату), қақпашының стильін (мысалы, көбелек немесе тік тұру) және соққышыға қарсы тұру әдісін ескереді. Қақпашылар көбінесе соққышының соққы таңдауын, күтілетін шабуыл бұрышын, соққышының жиі қолданатын ерекше қозғалысын және тіпті соққышының қай қолымен ойнайтынын қарастырады. Көптеген соққышылар қақпашыны алдап, жақсырақ мүмкіндік жасауға тырысады. Миннесота Уайлд командасының шабуылшысы Микко Койву, Детройт Ред Уингс командасының шабуылшысы Павел Дацюк, Вашингтон Капиталз командасының шабуылшысы Т. Дж. Оши және Нью-Йорк Рейнджерс командасының шабуылшысы Мартин Сент-Луис осы стратегияны жиі қолданатын ойыншылардың мысалдары. Дегенмен, соққышының жай ғана бос жерге соққы беруі де жиі кездеседі. Бұл әдетте «снайпинг» деп аталады. Мұндай әрекет көбінесе қақпашы соққышыға бос жер қалдырғанда жасалады (қолғапты, қорғаныс құралдарын немесе таяқты дұрыс ұстамай немесе қақпашылық позициядан мүлдем шығып, соққышыны сол жерге бағыттауға итермелеу үшін). Сирек жағдайларда соққышы шұмықтан немесе ойын алаңының жоғарғы жағынан соққы береді. Бұл әдетте соққышы өзінің соққысына өте сенімді болғанда немесе қақпашыны күтпеген жерден ұстауға тырысқанда ғана жасалады. Бостон Брюинс командасының шабуылшысы Брайан Ролстон, Миннесота Уайлд командасының шабуылшысы Томас Ванек және Филадельфия Флайерс командасының қорғаушысы Крис Пронгер осы стратегияны сәтті қолданған. Шындығында, Пронгер 2006 жылғы Стэнли кубогының финалында Каролина Харрикейнз командасының қақпашысы Кэм Уордқа қарсы Эдмонтон Ойлерс командасының құрамында осы стратегияны пайдаланды. Кейде ойыншылар қақпаға жақын соққы беру мүмкіндігін алдау әдісі ретінде пайдаланады. НХЛ-дегі ең күшті соққы берушілердің бірі Шелдон Сорай, алдап соққы беретіндей болып, шайбаны жай ғана қақпаға түсіріп, жеңіске жеткен. Кейде ойыншы тіпті қарсы аяғын көтеріп (оң қолмен ойнайтын соққышы үшін сол аяғын) немесе шайбаны тікелей жоғарылату арқылы билегімен соққы беруді имитациялайды. Томас Ванек те осы тәсілді қолданады.

Тарих

Жазалау соққысы Тынық мұхитының жағалау хоккей қауымдастығында 1921–22 жылғы ПХА маусымында ойлап табылды. Лига президенті Фрэнк Патрик ұпай табуға мүмкіндігі бар ойыншыларға қасақана жасалған бұзушылықтардан жиі шаршап, еркін соққыны енгізді. Алғашқы соққы 1921 жылдың 6 желтоқсанында орындалды, ал алғашқы голды 1921 жылдың 12 желтоқсанында Том Дандердейл Хью Леманға қарсы соқты. Соққы мұзға салынған үш нүктеден бірінен орындалды, голдан 35 фут (11 метр) қашықтықта. Ойыншылар нүктеге дейін сырғып, нүктеден шайбаны атуы керек еді. Жазалау соққысы 1934–35 жылғы НХЛ ережелеріне қосылды, бұл ойыншы "жақсы ұпайлау позициясында" бұзылған жағдайда оны орындауға мүмкіндік берді. Бірінші маусымда шайба гол қақпасынан 38 фут (12 метр) қашықтықтағы 10 фут (3 метр) радиустағы шеңберге орналастырылды. Ойыншы шеңбер ішінде тұрып немесе қозғалып тұрып атуға болады, бірақ соққы шеңбер ішінде орындалуы керек еді. Қатарынан екі ойында жазалау соққысын орындаған ойыншылардың рекордтары бар. NHL командасы бір ойында екі жазалау соққысын сәтті орындаған үш жағдай тіркелді: біріншісі 1982 жылдың 11 ақпанында Ванкувер Канукс командасынан Томас Градин мен Иван Хлинка Детройт Ред Уингс қақпашысы Жиль Гильбертке қарсы соққыда гол соқты, екіншісі 2009 жылдың 30 желтоқсанында Сан-Хосе Шаркс командасынан Райан Клоу мен Джо Торнтон Вашингтон Кэпиталс қақпашысы Михал Нойвиртке қарсы соққыны пайдаланды, ал соңғысы 2017 жылдың 19 наурызында Коламбус Блю Жакетс командасынан Лукаш Седлак пен Брэндон Дубински Нью-Джерси Девилс қақпашысы Кори Шнайдерге қарсы соққыда гол соқты. 2014 жылдың 6 ақпанында Монреаль Канадиенс командасынан Макс Пачиоретти Ванкувер Канукс командасына қарсы бір кезеңде екі жазалау соққысын алған алғашқы ойыншы болды. Ол Роберто Луонгоға қарсы екі әрекеті де сәтсіз аяқталды, бірақ сол түні хет-трик жасады. NHL-де тұрақты маусымның қосымша уақытында жазалау соққысының орындалуы салыстырмалы түрде сирек кездеседі, себебі 2000–01 жылғы НХЛ маусымынан кейін тең түсуді болдырмау үшін 5 минуттық кенеттен өлім қосымша уақыты енгізілді (тұрақты маусым ойындары үшін қосымша уақыт тұжырымы 1983–84 жылдан бастап қайта жаңартылды). 2015–16 жылғы НХЛ маусымынан бері мұндай кезеңде әр командадан үш ойыншыдан мұзға шығуға болады. Содан бері Стэнли кубогы үшін өткізілетін ойындарда 46 жазалау соққысы орындалды, ал 1937 жылы НХЛ-де алғаш рет орындалғаннан бері финалда бар болғаны 10 соққы тіркелді. Алғашқы сегіз…