Кіріспе

Сөздік тіл, сондай-ақ вокалика деп те аталатын паралингвистика – метакоммуникацияның бір құрауышы. Ол прозодия, биіктік, дауыс күші, интонация сияқты тәсілдерді пайдалану арқылы мағынаны өзгертуге, нақтылап түсіндіруге немесе эмоцияны жеткізуге мүмкіндік береді. Кейде ол тек фонемалық емес қасиеттермен байланысты деп анықталады. Паралингвистикалық белгілер саналы немесе санасыз түрде білдірілуі мүмкін. Паралингвистиканы зерттеуге арналған сала – паралингвистика, және ол 1950 жылдары АҚШ Мемлекеттік департаментінің Сыртқы істер институтында жұмыс істеген Джордж Л. Трагермен құрылған. Оның сол кездегі әріптестері Генри Ли Смит, Чарльз Ф. Хокетт (паралингвистиканы зерттеу үшін сипаттамалық лингвистиканы модель ретінде қолдану бойынша бірлесіп жұмыс істеді), Эдвард Т. Холл (проксимиканы дамытқан) және Рэй Бёрдвистелл (кинезиканы дамытқан) болды. Трагер өз қорытындыларын 1958, 1960 және 1961 жылдары жариялады. Оның еңбегі кейінгі зерттеулердің барлығына, әсіресе паралингвистика мен мәдениет арасындағы байланысты зерттеуге негіз болды (паралингвистика үйретілгендіктен, ол тіл мен мәдениетке байланысты өзгереді). Мысал ретінде Джон Дж. Гамперздің тіл және әлеуметтік үлгі туралы жұмысын келтіруге болады, ол мәдениеттер аралық қарым-қатынасқа қатысушылар арасындағы паралингвистикалық айырмашылықтарды ерекше сипаттайды. 1982 жылы BBC үшін түсірілген «Көпұлтты Ұлыбритания: Cross talk» атты Гамперздің фильмі паралингвистикадағы мәдени айырмашылықтарды және олардың қарым-қатынастарға тигізетін әсерін көрнекті түрде көрсетіп береді. Паралингвистикалық ақпарат, феномендік болғандықтан, сыртқы сөйлеу сигналына (Фердинанд де Соссюрдың «parole») жатады, бірақ кездейсоқ конмодальдыққа емес. Тіпті дауыстық тілдің де паралингвистикалық және лингвистикалық қасиеттері бар, оларды көруге болады (әріптерді оқу, МакГурк эффектісі) және тіпті сезінуге болады, мысалы, Тадома әдісі арқылы.

Перспективалық аспектілер

Сөйлеу сигналдары тыңдаушының құлағына акустикалық қасиеттерімен жетеді, бұл тыңдаушыларға сөйлеушінің орналасқан жерін анықтауға мүмкіндік береді (мысалы, қашықтық пен бағытты сезу). Дыбыстың орнын анықтау сөйлеу емес дыбыстар үшін де ұқсас қағида бойынша жұмыс істейді. Ерінді оқудың перспективалық аспектілері бас бұрылғанда көбірек байқалады және күштірек әсер етеді.

Органикалық аспектілер

Әр түрлі сөйлеушілердің сөйлеу мүшелерінің мөлшері әртүрлі болады. Балалар өскен сайын, олардың сөйлеу мүшелері үлкейеді, сондай-ақ ер адамдар мен әйелдер арасында да айырмашылықтар бар. Бұл айырмашылықтар тек мөлшерге ғана емес, пропорцияларға да қатысты. Олар дауыстың қырсықтығына және түрлі сөйлеу дыбыстарын сипаттайтын формант жиіліктеріне де әсер етеді. Сөйлеудің органикалық ерекшелігі, тар мағынада коммуникативтік функцияны атқарады, себебі ол тек сөйлеуші туралы ғана ақпарат береді. Ол сөйлеушінің қалауына қарамастан білінеді.

Экспрессивті аспектілер

Паралингвистикалық белгілер, мысалы, дауыс қаттылығы, айту жылдамдығы, тоны, тон контуры және белгілі бір дәрежеде сөйлеу дыбысының жиілігі, сөйлеудің эмоционалдық немесе көзқарасқа байланысты сипаттамасына әсер етеді. Көзқарастар көбінесе қасақана білдіріледі, ал эмоциялар – қасақана емес, бірақ эмоцияларды жасыруға немесе өңдеуге талпыну жиі кездеседі. Осыған байланысты, экспрессияға қатысты паралингвистикалық белгілер семантикалық белгілеуге орташа дәрежеде әсер етеді. Яғни, хабарды оның экспрессивті ұсынылуын өзгерту арқылы оның мағыналық толуын арттыру немесе азайту мүмкін. Мысалы, "Мен ұйықтамас бұрын әр түнде бір стақан шарап ішемін" деген сөйлем ересек адам айтқанда дұрыс түсініледі, бірақ бала айтқанда шағын семантикалық аномалия байқалады. Бұл аномалия электроэнцефалография арқылы N400 ретінде өлшенуі мүмкін. Аутизм спектріндегі адамдар мұндай және ұқсас әсерлерге азырақ сезімтал. Дауыстың эмоционалдық тоны, өзі паралингвистикалық ақпарат болып табылады, лексикалық мағынасыздықты шешуге әсер ететіні дәлелденген. Кейбір сөздердің дыбыстас әріптері бар; осы әріптердің кейбіреулерінде жасырын эмоционалдық сипаттар болуы мүмкін, мысалы, қайғылы "өлу" мен бейтарап "бояу"; /дай/ дыбысын қайғылы тонмен айту, тыңдаушының бұл сөзді бейтарап тонмен айтқаннан гөрі жиірек "өлу" деп жазуына себеп болуы мүмкін.

Тілдік аспектілер

Кәдімгі фонетикалық транскрипциялар тілдік мазмұнды ғана көрсетеді. Тыңдаушылардың сөйлеу сигналдарынан тілдік мазмұнды қалай бөліп алатыны – қазіргі зерттеулердің тақырыбы. Сөйлеудің кейбір тілдік ерекшеліктері, әсіресе оның прозодиясы, тілдік емес немесе тіл пайда болуына дейінгі сипатқа ие. Осы сияқты ең негізгі және кең таралған құбылысты Джон Охала «жиілік коды» деп атады. Бұл код түрлер арасындағы қарым-қатынаста да жұмыс істейді. Оның пайда болуы кішкентай дауыс шығарушылардың дыбыстық жиілігі жоғары, ал үлкендердің дыбыстық жиілігі төмен болуымен байланысты. Бұл «қауіпсіз», «бағынышты», «өздігінен шешім қабылдамайтын» сияқты қосымша мағыналарды тудырады, олар кішкентайлықпен табиғи түрде байланысты, ал «қауіпті», «басым», «өздігінен шешім қабылдайтын» сияқты мағыналар үлкендікпен байланысты. Көптеген тілдерде жиілік коды сұрақтарды хабарламалардан ажырату үшін де қолданылады. Бұл әртүрлі эмоциялық түйсіктерде жалпыға ортақ көрініс береді және оның филогенетикалық тұрғыдан әйелдер мен ерлердің дауыс биіктігіндегі айырмашылыққа себеп болғанын болжауға болады. Электрондық пошта, чат және жылдам хабар алмасу сияқты тек мәтіндік қарым-қатынаста, тілдік емес элементтер смайликтер, шрифттер мен түстерді таңдау, үлкен әріптерді қолдану және әліпбилік емес немесе абстрактілі таңбалар арқылы көрсетілуі мүмкін. Дегенмен, жазбаша қарым-қатынастағы тілдік емес элементтер бетпе-бет әңгімеге қарағанда шектеулі, бұл кейде түсініспеушіліктерге әкелуі мүмкін.

Тынықтайтын

Қалқыма – ауыз арқылы кенеттен және күшті дем алу түріндегі тілдік емес тыныс алу. Қалқыма тыныс алудың қиындығын және өкпеге ауа алуға тырысудың шарқыншақтық реакциясын білдіруі мүмкін. Сондай-ақ, қалқыма таңғалу, шок немесе жирену сезімінен де пайда болады. Ысқыру, еңсеу немесе зарлау сияқты, қалқыма көбінесе автоматты және бейсана түрде болады. Қалқыма мен еңсеу тығыз байланысты, және шок немесе таңғалудан туындаған қалқыманы сипаттайтын дем алу, егер бастапқы эмоциялық реакцияны тудырған оқиға бақылаушының күткендей қорқынышты немесе таңғатарлық болмаса, еңсеу ретінде шығарылуы мүмкін. Физиологиялық проблемалардың белгісі ретінде апнеустикалық тыныс алу (немесе апнеузис) – инсульт немесе басқа жарақаттарға байланысты мидың зақымдануымен байланысты қалқыма.

Өкініш

Демалу – адамдар эмоцияларын білдіру үшін пайдаланатын, ауыз немесе мұрын арқылы терең және естілетін бір реткі ауа шығару түріндегі паралингвистикалық тыныс алу. Бұл – дауыстық фарингеальды үскірік, кейде төменгі тембрмен шығатын глоттальды деммен байланысты. Ол көбінесе қайғы, наразылық, жалықу немесе бекерлік сияқты жағымсыз эмоциялардан туындайды, әсіресе жағымсыз жағдай аяқталуына немесе одан қашуға жауап ретінде. Тәңірдік дем алу, еңсеу немесе зарлау сияқты, демалу көбінесе автоматты және бейсана түрде болады.

Өкініш пен ыңқыл

Аунап-теңселу мен зар жылау – екеуі де көмейден шығатын ұзақ дыбыс, көбінесе жыныстық қатынас кезінде естіледі. Аунап-теңселу мен зар жылау сонымен қатар әдетте арбақтармен байланыстырылатын және олардың өмірден кейінгі азапты сезінуімен байланысты дыбыстар. Кейде олар наразылықты білдіру үшін қолданылады.

Мммммммм

сөздік тіл мен қимылдың арасында болады, "хмм" немесе "мхм" деп дыбыстау арқылы әңгімеге үзіліс жасауға немесе тоқтап, ойлануға мүмкіндік туғызады. "Мхм" тіркесі әңгіме түріндегі сұхбаттарда, мысалы, апаттан аман қалғандармен немесе жыныстық зорлық құрбандарымен сұхбаттасуда жиі қолданылады. Мұндай сұхбаттарда сұхбаттасушының немесе кеңесшінің сұхбат беруші сөйлеп тұрғанда тым көп араласпауы қажет. "Мхм" сұхбат берушіге оның айтқандары естіліп жатқанына және әңгімесін жалғастыра алатынына сендіреді. Әңгіме барысындағы эмоционалдық өзгерістерді байқау және сұхбат берушінің психологиялық жағдайына назар аудару – шағын өзгерістерді анықтаудың маңызды тәсілі.

ФМРТ зерттеулері

Бірнеше зерттеулер мидың паралингвистикалық ақпаратты өзгерту нәтижесінде туындаған күйлерін байқау үшін фМРТ парадигмасын пайдаланды. Мұндай зерттеулердің бірі лексикалық индексі (көбірек немесе аз "сөздік") және бейтарап немесе эмоционалдық айтылуы бойынша ерекшеленетін шақыру сөздерінің (интеръекциялардың) әсерін зерттеді; толыққанды паралингвистикалық деректер болған кезде есту қабығының гируларында гемодинамикалық жауап жоғары болды. Мидың төменгі құрылымдарында, мысалы, көпіршеде (pons) де белсенділік байқалды, бұл эмоциялық реакцияны көрсетеді.