Кіріспе
Кез келген күннің апта күнін анықтауға арналған күнтізбе. Мәңгілік күнтізбе – көп жылдар бойы қолданылатын, әдетте өткен немесе болашақтағы белгілі бір күннің апта күнін анықтауға арналған күнтізбе. Грегориан және Юлиан күнтізбенің мәңгілік күнтізбесі әдетте үш негізгі түрдің бірін қамтиды: Он төрт бір жылдық күнтізбе және кез келген жыл үшін қай бір жылдық күнтізбе қолданылатынын көрсететін кесте. Бұл бір жылдық күнтізбелер жеті күнтізбеден тұратын екі топқа бөлінеді: әрқайсысы әртүрлі апта күнінен басталатын жеті жыл (ақпанның 29-ы жоқ жыл) және әрқайсысы әртүрлі апта күнінен басталатын жеті жыл, барлығы он төрт. (14 күнтізбеге арналған жалпы атау схемасы үшін «Жұма күні жазылған хаттар» деген терминді қараңыз.) Жеті (31 күндік) бір айлық күнтізбе (немесе 28-31 күндік айлардың әрқайсысы, барлығы 28) және кез келген ай үшін қай күнтізбе қолданылатынын көрсететін бір немесе бірнеше кестелер. Кейбір мәңгілік күнтізбелердің кестелері бір-біріне қатысты жылжиды, сондықтан екі шкаланы сәйкестендіру көрсеткіш немесе терезе арқылы нақты ай күнтізбесін көрсетеді. Жеті күнтізбе біріктірілуі мүмкін, 13 бағанмен, олардың тек жетісі ғана көрінеді, немесе апта күндерінің жылжымалы атауларымен (кешендегі мәңгілік күнтізбе суретінде көрсетілгендей). Жоғарыда аталған екі түрдің аралас нұсқасы – бір жылдық күнтізбе, онда айлардың атаулары бекітілген, ал апта күндері мен күндері қажет болған жағдайда ауыстырылатын жылжымалы бөліктерде көрсетілген. Мұндай мәңгілік күнтізбе тропикалық жылдағы және ай циклдарындағы оқиғалардың комбинациясына негізделген Пасха сияқты жылжымалы мерекелердің күндерін көрсетпейді. Бұл мәселелер «компьютус» еңбектерінде егжей-тегжейлі қарастырылған. Практикалық қолданысқа арналған мәңгілік күнтізбеге алғашқы мысал Нюрнбергтік қолжазбада GNM 3227a кездеседі. Күнтізбе 1390-1495 жылдарды қамтиды (осы себепті қолжазба шамамен 1389 жылға жатқызылады). Бұл кезеңнің әр жылы үшін ол Рождество мен Квинкегесима арасындағы апталар санын көрсетеді. Бұл XV ғасырда танымал болған жылжымалы мерекелерді есептеуге мүмкіндік беретін мәңгілік күнтізбенің кестелік түрінің алғашқы белгілі мысалы.
A perpetual calendar is a calendar valid for many years, usually designed to look up the day of the week for a given date in the past or future. For the Gregorian and Julian calendars, a perpetual calendar typically consists of one of three general variations:
Fourteen one year calendars, plus a table to show which one year calendar is to be used for any given year. These one year calendars divide evenly into two sets of seven calendars: seven for each common year (the year that does not have a February 29) with each of the seven starting on a different day of the week, and seven for each leap year, again with each one starting on a different day of the week, totaling fourteen. (See Dominical letter for one common naming scheme for the 14 calendars.) Seven (31 day) one month calendars (or seven each of 28–31 day month lengths, for a total of 28) and one or more tables to show which calendar is used for any given month. Some perpetual calendars' tables slide against each other so that aligning two scales with one another reveals the specific month calendar via a pointer or window mechanism. The seven calendars may be combined into one, either with 13 columns of which only seven are revealed, or with movable day of week names (as shown in the pocket perpetual calendar picture). A mixture of the above two variations a one year calendar in which the names of the months are fixed and the days of the week and dates are shown on movable pieces which can be swapped around as necessary. Such a perpetual calendar fails to indicate the dates of moveable feasts such as Easter, which are calculated based on a combination of events in the Tropical year and lunar cycles. These issues are dealt with in great detail in computus. An early example of a perpetual calendar for practical use is found in the Nürnberger Handschrift GNM 3227a. The calendar covers the period of 1390–1495 (on which grounds the manuscript is dated to c. 1389). For each year of this period, it lists the number of weeks between Christmas and Quinquagesima. This is the first known instance of a tabular form of perpetual calendar allowing the calculation of the moveable feasts that became popular during the 15th century.
"Мәңгілік күнтізбе" терминінің басқа қолданыстары
Кеңселер мен сауда орындарында жиі 1-ден 31-ге дейінгі барлық сандарды құрайтын элементтер жиынтығы бар құрылғылар, сондай-ақ айлар мен апта күндерінің атаулары/қысқартулары қол қоюға және чектер сияқты құжаттарды мерзіммен толтыруға болатын адамдардың ыңғайлылығы үшін ағымдағы күнді көрсету үшін орнатылады. Алкогольді ішімдіктер сататын мекемелер ағымдағы ай мен күнді көрсетуге мүмкіндік беретін, бірақ алкогольді ішімдік ішуге рұқсат етілген жас мөлшерін жылмен шегеріп, алкоголь сатып алуға болатын соңғы туған күнді көрсететін нұсқаны пайдалана алады. Әдеттегі құрылғы ұстағыштағы екі текшеден тұрады. Бір текшеде 0-ден 5-ке дейінгі сандар болады, ал екінші текшеде 0, 1, 2, 6 (немесе кері бұрылғанда 9), 7 және 8 сандары болады. Бұл жеткілікті, себебі күнінің форматында бір және екі сандары екі рет қайталанады және олар екі текшеде де бар, ал 0 саны да екі текшеде болады, сондықтан барлық бір таңбалы күндер екі таңбалы форматта көрсетіледі. Екі текшеден басқа, үш блок бар, олардың әрқайсысы екі текшенің еніне тең, ал биіктігі мен тереңдігі үштен бір бөлігіне тең, және олардың ұзын жағына айлардың атаулары жазылған. Ағымдағы ай алдыңғы блокқа қаратылады, ал қалған екі ай блогы оның артында орналасқан. Кейбір күнтізбе реформалары "мәңгілік күнтізбелер" деп аталады, өйткені олардың күндері әр жыл сайын бір апта күніне сәйкес келеді. Мысалдарға Дүниежүзілік күнтізбе, Халықаралық бекітілген күнтізбе және Пакс күнтізбесі жатады. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл мәңгілік емес, жылдық күнтізбелер. Олардың мақсатының бірі – мәңгілік күнтізбе кестелеріне, алгоритмдерге және есептеу құрылғыларына қажеттілікті жою. Сағат жасау өнерінде "мәңгілік күнтізбе" – айлардың әртүрлі ұзақтығын және кезекті жылдарды ескере отырып, сағатта күнді дұрыс көрсетуге арналған механизмді білдіреді. Ішкі механизм көрсеткішті келесі күнге жылдырады.
Бірінші кесте (cyd)
Келесі күнтізбе 1582 жылдың 15 қазанынан бастап кез келген күнді анықтауға мүмкіндік береді, бірақ тек Григориан күнтізбесіне сәйкес келетін күндер үшін ғана.