Кіріспе

Гүлді өсімдіктер тұқымдасы: Cistaceae – гүлденген кезде гүлдермен тығыз жабылатын әдемі бұталарымен танымал өсімдіктер тұқымдасы. Бұл тұқымдасқа тоғыз туысқа жататын шамамен 170-200 түр кіреді, олар бір-бірінен айқын ерекшеленбейді. Негізінен Еуропаның және Жерорта теңізі алабының қоңыржай аймақтарында таралған, сонымен қатар Солтүстік Америкада кездеседі; Оңтүстік Америкада шектеулі түрлер ғана өседі. Cistaceae тұқымдасының көпшілігі – бұталар мен аласа бұталар, ал кейбіреулері – шөптесін өсімдіктер. Олар құрғақ және күнге толы жерлерді жақсы көреді. Бұл тұқымдасқа жататын өсімдіктер кедей топырақта жақсы өседі және олардың көптеген түрлері бақшаларда өсіріледі. Олар көбінесе әдемі сары, қызғылт немесе ақ гүлдермен гүлдейді, олардың гүлдеу мерзімі қысқа. Гүлдері екі жынысты, дұрыс пішіндес, жалғыз немесе шатырша тәрізді гүлшоғырларда болады; әдетте бес, кейде үш жапырақшасы (Lechea) болады. Жапырақшалары бос, көбінесе бүршікте жиырылып, кейде ашық гүлде де (мысалы, Cistus incanus) жиырыңқы болады. Олардың бес тостаған жапырағы бар, олардың ішкі үшеуі айқын кең, ал сыртқы екеуі тар және кейде гүлқалқанша деп саналады. Тостаған жапырақтарының орналасуы – тұқымдастың ерекше белгісі. Аталықтары көп, ұзындығы әртүрлі, диск үстінде орналасқан; жіпшелері бос. Жұмыртқалық жоғары орналасқан, әдетте үш қабықшадан тұрады; плацентация қабырғалық, әр плацентада екі немесе одан көп аналық жасуша болады. Жемісі – қауашақ, әдетте бес немесе он жарылысы бар (Helianthemum-да үш). Тұқымдары кішкентай, қатты, су өткізбейтін қабықпен қапталған, салмағы шамамен 1 мг. Соңғы зерттеулерге сәйкес, APG IV (2016) жүйесінде Pakaraimaea dipterocarpacea неотропикалық ағашы осы тұқымдасқа жатқызылды.

Экология

Систацеялардың Жерорта теңізінің көптеген өңірлерінде гүлдеуі екі маңызды экологиялық ерекшелікке байланысты: микориза құру қабілеті және өрттен кейін жылдам жаңару. Көптеген систацеялар түбірлік саңырауқұлақтардың Tuber туысымен симбиоздық қарым-қатынас орнатуға қабілетті. Осы қарым-қатынаста саңырауқұлақ тамыр жүйесіне топырақтан су мен минералдарды сіңіру жұмысында көмектеседі, соның арқасында қожайын өсімдігі өте кедей топырақта өмір сүруге бейімделеді. Бұған қоса, T. melanosporum-ның ерекше қасиеті – оның мицелийінің жететін жеріне дейінгі барлық өсімдіктерді, қожайын өсімдігінен басқа, жою қабілеті, осылайша қожайынға жақын жерге "екіншілік" құқық беруі.

Өсіру және пайдалану

Cistus, Halimium және Helianthemum – кеңінен тараған сәндік өсімдіктер. Олардың топыраққа қажеттілігі шамалы, ал төзімділігі Солтүстік Еуропаның қарлы қыстарында да жақсы өсуге мүмкіндік береді. Cistus түрлерінің кейбіреуі, әсіресе C. ladanifer, парфюмерия индустриясында қолданылатын хош иісті шайыр өндіруге пайдаланылады. Cistaceae тұқымдасының трюфель саңырауқұлағымен (Tuber) микоризалық байланыс құру қабілеті, оларды трюфель өсіруге арналған иелік өсімдіктер ретінде зерттеулер жүргізуге себеп болды. Cistus бұталарының кіші өлшемі тиімді болуы мүмкін, себебі олар емен (Quercus) немесе қарағай (Pinus) сияқты дәстүрлі иелік өсімдіктерге қарағанда аз орын алады, соның салдарынан бірлік аумақтан алынатын өнім көбейеді. Cistaceae Бахтың гүлдік эссенцияларының 38 құрамының бірі ретінде тізімделген, бұл денсаулыққа тигізетін әсерімен танымал балама медицинаның бір түрі. Алайда, Cancer Research UK мәлімдемесіне сәйкес, "гүлдік эссенциялардың қандай да бір ауруды, соның ішінде қатерлі ісікті де бақылауға, емдеуге немесе алдын алуға қабілетті екенін дәлелдейтін ғылыми деректер жоқ".

Символизм

Виктория дәуіріндегі гүлдер тілінде Cistaceae тұқымдасына жататын желімді цистус жақын арада болатын өлімді символдайтын.

Қалдық деректері

†Cistinocarpum roemeri, Германиядан орта Олигоцен дәуіріне жататын макроқалдық қалдығы қазіргі Cistaceae тұқымдасының ата-тегі ретінде сипатталды. Туберрияның тозаңдары Германияның плиоцен қабаттарында табылды.