Кіріспе
Калифорния штатының суды зиянды заттардан қорғау туралы заңы 65-қадам (ресми атауы – 1986 жылғы Таза ауыз су және зиянды заттарды реттеу туралы заң, сондай-ақ 65-қадам деп аталады) – Калифорния штатының 1986 жылы халықтың тікелей дауысымен 63%–37% арақатынасымен қабылданған заңы. Оның мақсаты – ауыз су көздерін қатерлі ісіктерге немесе туа біткен ақауларға себеп болатын зиянды заттардан қорғау, сондай-ақ тұтыну тауарларындағы сияқты осы химиялық заттарға ұшырауды азайту немесе жою, осыған байланысты алдын ала ескертулер беру арқылы компаниялар өнімдерін осындай заттарсыз қайта жасауға ұмтылысын қамтамасыз ету, жай ғана өнімдеріндегі осындай заттар туралы хабарлама беру емес.
Proposition 65 (formally titled The Safe Drinking Water and Toxic Enforcement Act of 1986, and also referred to as Prop 65) is a California law passed by direct voter initiative in 1986 by a 63%–37% vote. Its goals are to protect drinking water sources from toxic substances that cause cancer or birth defects and to reduce or eliminate exposures to those chemicals generally, such as in consumer products, by requiring warnings in advance of those exposures, with the intended goal being that companies choose to reformulate their products without the substances rather than simply providing notice of such substances in their product.
Ұсыныс
1986 жылы саяси стратегиялар жасаушылар, оның ішінде Том Хейден және оның әйелі, экологиялық белсенді Джейн Фонда, уытты ластаушы заттарға қатысты бастама демократ Том Брэдлиге республикалық Джордж Дюкмеджанға қарсы губернаторлық сайыста көбірек солшыл сайлаушыларды тартуға көмектеседі деп ойлады, себебі Дюкмеджан бірнеше ластануды тазарту заң жобаларына вето қойған болатын. Хейден және басқалар бастаманы қаржыландырып, оны жазу үшін үш экологиялық адвокатты тартты, оның ішінде Дэвид Роу оның қабылдануын күтпеді. Сайлаушылар оны 2:1 есебімен қабылдады, бірақ Брэдли сайланбады. Заңда былай делінген: «Іскерлік қызметін жүзеге асыру барысында ешбір адам мемлекетке белгілі, қатерлі ісік немесе репродуктивті уытты заттарды суға» немесе ауыз су көзін қоректендіретін кез келген жерге шығармай немесе таратуға болмайды. Сондай-ақ, «іскерлік қызметін жүзеге асыру барысында ешбір адам ешкімді, алдын ала нақты және түсінікті ескертусіз, осы химиялық заттарға қасақана және біліп-біліп әсер етуге болмайды» делінген. 65-жобаны CalEPA-ның Калифорния штатының қоршаған ортаға зиянды әсерін бағалау кеңсесі (OEHHA) басқарады. 65-жоба Калифорнияда ресми түрде қатерлі ісікке немесе туа біткен кемшіліктерге немесе басқа да репродуктивті зиян келтіретін заттарды екі жолмен реттейді. 65-жобаның бірінші заңдық талабы бизнеске тізімделген заттарды ауыз су көздеріне немесе осы заттар ауыз су көздеріне өте алатын жерге шығаруға тыйым салады. Екінші талап бойынша, бизнеске нақты және түсінікті ескертулер берместен адамдарды тізімделген заттарға қасақана әсер етуге тыйым салынады. Бұл талаптар өмір бойындағы әсерге қатысты (канцерогендер үшін) 100 000-нан 1 қатерлі ісік пайда болу қаупі бар мөлшерден немесе әсері байқалмайтын деңгейдің мыңнан бір бөлігінен (1/1000) жоғары мөлшерге қолданылады (репродуктивті токсиндер үшін). 65-жобаға кіретін заттардың ресми тізімі сақталады және ол көпшілікке қолжетімді. Химиялық заттар Калифорнияның қазіргі ғылыми мәліметтерді талдау негізінде ресми тізімге қосылады немесе алынып тасталады. Барлық тізімделген заттар белгілі тәуекел факторларын, бірегей CAS химиялық классификациялық нөмірін, тізімге енгізілген күнін және тізімнен шығарылған-шығарылмағанын көрсетеді. Сот процестерінің нәтижесінде тізімде қазір жануарларда ғана қатерлі ісікке себеп болатын заттар бар, ал 2020 жылға қарай 900-ден астам зат тізімде. 65-жобаның белгілі уытты химиялық заттарға, әсіресе тұтыну өнімдеріне қатысты әсерді азайтудағы жетістігі шектеулі, ал оның жетістіктері федералды уытты заттар туралы заңдардың тиімділігіндегі кемшіліктерді көрсетеді (төменде қараңыз). Ол 30 жылдан астам уақыт өткеннен кейін де саяси тұрғыдан даулы болып қала береді (төменде қараңыз), себебі ол, іс жүзінде, егер үкімет осы деңгейлерді белгілемесе, кәсіпорындардың қасақана түрде жұртшылықты қатерлі ісік пен туа біткен кемшіліктерді тудыратын химиялық заттардың ғылыми қауіпсіздік деңгейін білуін талап етеді. Калифорния штатының қоршаған ортаны қорғау агенттігінің мәлімдемесіне сәйкес, «65-жоба тізімделген химиялық заттардың зиянды әсері туралы жұртшылықтың хабардарлығын арттырды [және] өндірушілерді тізімделген химиялық заттарды өнімдерінен алып тастауға ынталандырды». 65-жоба калифорниялықтарға пайда келтіргенімен, штаттың кәсіпорындары үшін де белгілі бір шығындарға әкеп соқты.
Атқару
65-жобаны бұзғандарға қарсы азаматтық сот арқылы іс жүргізіледі. Мұндай сот процесін Калифорнияның бас прокуроры, кез келген округтік прокурор немесе белгілі бір қалалық прокурорлар (халық саны 750 000-нан асатын қалалардағы) бастауы мүмкін. «Қоғамдық мүддеде әрекет ететін» жеке тұлғалар да сотқа шағымдануға құқылы, бірақ бұл туралы Бас прокурорға, тиісті округтік прокурорға және қалалық прокурорға, сондай-ақ бұзушылыққа қатысты айыпталып отырған бизнеске хабардар еткеннен кейін ғана мүмкін. 65-жоба бойынша бұзушылық туралы хабарлама алушыға күдіктелген бұзушылықтың мәнін бағалауға жеткілікті ақпаратты қамтуы керек. Хабарлама регламентте белгіленген ақпараттық және процедуралық талаптарға сәйкес болуы тиіс. Егер жоғарыда аталған мемлекеттік органдардың бірі хабарламадан бастап алпыс күн ішінде іс қозғаса, жеке тұлға 65-жоба бойынша тікелей іс-қимылға түсе алмайды. 2003 жылдан бастап жеке іске асырушылар ақылға қонымды және негізді жеке шараны қолдау үшін сарапшылық кеңес туралы сертификат ұсынуға міндетті. 65-жобаны бұзған бизнеске әр бұзушылық үшін күніне 2500 долларға дейін айыппұл салынуы мүмкін. Сонымен қатар, сот бұл бизнеске бұзушылықты тоқтатуға бұйрық беруі мүмкін. Калифорнияның 64-жобасымен (2004 жыл) шектелген әділетсіз бизнес тәжірибелері сияқты басқа да жазалар қолданылуы мүмкін. 1988 жылдан (бастама күшіне енген кезден) 2020 жылға дейін азаматтық прокурорлар 100 000-нан астам өнімді нысана етіп, 30 000-нан астам бұзушылық туралы шағымдарды ұсынды. 2000 жылдан 2020 жылға дейін бизнес 370 миллион доллардан астам сомада өтемақы төледі, оның үштен екі бөлігі адвокаттарға, ал көп бөлігі тұрақты сотқа жүгінетін шағын топқа тиді. Лос-Анджелес Таймс газеті келтірген мысалдың бірі – Кеннет Мур мен оның бұрынғы әйелі Таня Мур басқаратын «Калифорниялықтарға арналған қауіпсіз өнімдер» коммерциялық компаниясы. Егер компанияның өнімінде тізімдегі химиялық зат болса, бірақ өнімді қолдану тұтынушыны ғылыми зерттеулерде анықталған қауіптерге ұшыратпаса (мысалы, ішке қабылдағанда қатерлі ісікке себеп болатын химиялық зат бар жергілікті сабын), компания өнімді таңбаламауды таңдаса, оның зиян келтірмейтінін дәлелдеуге міндетті. Сондықтан көптеген компаниялар тұтынушыға қауіп төндіргеніне қарамастан, 65-жоба бойынша ескертуді өнімдеріне қосуды тиімді деп санайды.
Жетістіктер
65-жобаның нәтижесінде көптеген тұтыну тауарлары құрамын өзгертуге ұшырады, осылайша зиянды құраушылар алынып тасталды, бұл туралы күш қолдану шаралары бойынша келісімдерде көрсетілген. 65-жоба үкімет пен индустрияның химиялық қауіптердің ғылыми мәселелері бойынша бірлесіп жұмыс істеуіне де ықпал етті, нәтижесінде заң қолданысқа енгізілген алғашқы жылдары 282 зиянды химиялық зат үшін тәуекелге негізделген стандарттар әзірленді. Губернатордың жұмыс тобы бұл жетістікті "қауіпті анықтау, тәуекелді бағалау және әсерді бағалау саласындағы 100 жылдық прогресс [федералдық стандарттар бойынша]" деп сипаттады. Нақты сандық стандарттардың болуы заңға сәйкестікті қамтамасыз ету және оны бұзу жағдайларында күш қолдану жөніндегі күш-жігерді айтарлықтай жеңілдетті.
Дау-жанжал және қорлық
Заңға қатысты саяси пікір таластар, соның ішінде индустрияның оны федералдық заңмен алдын алуға жасаған әрекеттері, басылды, бірақ федералдық заң жобалары АҚШ Конгресінде әлі де ұсынылуда, соңғысы H. R. 6022 (2018 жылдың 6 маусымында ұсынылды). Дегенмен, оның іске асырылуы әлі де даулы болып қалуда. Көптеген 65-жобаға қатысты шағымдар жеке адвокаттардың атынан «қуыршақ» талапкерлерден беріледі, олардың кейбіреулерінің бизнесі 65-жобаға қатысты сот процесін бастауға негізделген. Заң «артық ескертулерге» немесе «мағынасыз ескертулерге» себеп болады деп сыналды, және бұл тәуекел Калифорния соты тарапынан мойындалды. Қажетсіз ескерту белгісін орнатуға ешқандай санкция қарастырылмаған, және ескертулер нашар түсінікті немесе шамадан тыс қолданылса, олар соңғы пайдаланушыға көп ақпарат жеткізбеуі мүмкін. Азық-түлік дүкендері, дәріханалар, медициналық мекемелер, тұрақтар, қонақүйлер, бөлшек сауда дүкендері, банктер және мейрамханалар сатуға арналған немесе жақын маңдағы ортада кездесетін қауіпті химиялық заттар туралы ескертулер орналастырады. Коммуналдық қызметтер әр жыл сайын барлық тұтынушыларға табиғи газға, мұнай өнімдеріне және құм атарлық жұмыстарға байланысты әсерлер туралы ескерту үшін 65-жоба туралы хабарлама жібереді. Іске асыруға қатысты сот процестерін теріс пайдалану 65-жобаға қарсылардың тұрақты тақырыбы болып табылады, олар азаматтық іске асырушылардың ниеттерін сынап бағалайды. Индустрия сыншылары мен корпоративтік қорғаушы адвокаттар 65-жобаны «саяси тұрғысынан дұрыс емес қарсыластарына, американдық қару-жарақ индустриясынан бастап теңіз өнімдерін сатушыларға дейін, жазалау үшін қолданылатын тапқыр және ашуды тудыратын механизм» деп айыптайды. Сондай-ақ, сыншылар бизнес өкілдерінен жиналған қаражаттың көп бөлігі талапкерлердің адвокаттық гонорарына жұмсалғанын атап өтеді. 2012 жылы бизнес 14,58 миллион доллардан астам адвокаттық шығындар мен сот іздеу шығындарына төледі, бұл төленген барлық қаражаттың 71% құрайды. Заң жеке азаматтарға заңды бұзған кез келген бизнеске қарсы сотқа жүгінуге және айыппұл алуға рұқсат бергендіктен, адвокаттар мен заң фирмалары 65-жобаны Калифорниялық бизнеске ақшалай төлемдер жасауға мәжбүрлеу үшін пайдаланды деп сыналды. Бұрын Бас Прокурордың кеңсесі бірнеше рет талапкер адвокаттары Калифорния халқына қоршаған ортаға пайда келтірмей, маңызды сыйақы алған жағдайларды келтірді, нәтижесінде Бас Прокурордың кеңсесі сотқа дейінгі 65-жобаға қатысты кез келген келісімді бекітуі керек болды.
Соңғы реформалар
2013–14 жылғы Калифорния штаты Ассамблеясының сессиясында Ассамблея мүшесі Майк Гаттоның (Демократ, Лос-Анджелес) ұсынған AB 227 консенсустық заң жобасы, белгілі жағдайлардағы кейбір шағын компанияларды азаматтардың сотқа шағымдану қаупінен тиімді түрде қорғауға мүмкіндік берді, оларға оңайлатылған сәйкестік рәсімі мен шектеулі айыппұлдар қарастырылды. Заң жобасы 65-қадамды қолдаушылардың қолдауымен бірауыздан қабылданды және 2013 жылдың 10 қазанында қолданысқа енгізілді. AB 227 заң жобасының сәтті қабылдануынан кейін, 2013 жылдың 7 мамырында губернатор Джерри Браун өзінің кеңсесінің 65-қадамды реформалау жөніндегі ұсыныс енгізуді жоспарлап отырғанын мәлімдеді. 2017 жылы Браун "негіссіз шантажға саятын сот процестерін" азайту мақсатында 65-қадамды одан әрі реформалауды қолдады.
Химиялық заттар тізімі
65-жоба талап бойынша губернатор жылына кем дегенде бір рет штатқа белгілі қатерлі ісік немесе репродуктивті токсикалық әсер ететін химиялық заттардың тізімін жаңартып, қайта жариялауға міндетті. Сондай-ақ, Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) адамдарда немесе зертхана жануарларында қатерлі ісік тудыратынын анықтаған заттарды тізімге қосу қажет. 65-жоба тізіміндегі кейбір химиялық заттар үшін қауіпсіз деңгейлер көрсетілген "Қауіпсіз деңгей тізімі" де бар. Концентрация қауіпсіз деңгейден төмен болса, заң бойынша ескерту таңбасы қою міндетті емес.