Кіріспе

Тұмсықтары жоқ шашақденелілер тұқымдасы

Beroidae – көбінесе бероидтар деп аталатын шашақденелілер немесе ктенофорлар тұқымдасы. Бұл монотиптік Beroida және Nuda класының ішіндегі жалғыз белгілі отбасы. Олар басқа шашақденелілерден жас және ересек кезеңдерінде тұмсықтардың толыққанды болмауымен ерекшеленеді. Beroidae тұқымдасына жататын түрлер әлемнің барлық мұхиттары мен теңіздерінде кездеседі және планктон құрамында еркін жүзеді.

Анатомия

Beroe туысының кейбір түрлері мен жеке даралары көбінесе 10 см-ден кем ұзындыққа ие болса да, кейде 5 см-ге дейін жете алады, бірақ Neis cordigera кластағы ең ірі түрлердің бірі болып саналады және көбінесе одан да ұзын болады. Денесі дөңгелек немесе конус пішіндес, аузы мен жұтқыншасы кең, ал асқазан-қан тамырлары кеңірек. Көптеген бойлық каналдар одан тармақталып, мезоглояда дивертикулалардың желісін құрайды. Онда шоғырлар жоқ, бірақ аналдық ұшының айналасында сегіздік пішіндес тармақталған папиллярлар қатары бар. Beroe түрлерінің қап тәрізді денесі қимада цилиндрлі немесе түрлеріне байланысты әртүрлі деңгейде қысыңқы болуы мүмкін, ал Neis біршама жалпақталған және аналдық ұшынан ұзақ созылатын екі желелі "қанаттарымен" сипатталады. Басқа тарақша тәрізділер сияқты, nudans-тың дене қабырғасы сыртқы эпидермис және ішкі гастродермистен тұрады, олардың арасында мезоглея орналасқан. Мезоглеяда пигменттер бар, олар көптеген nudans түрлеріне аздап қызғылт түс береді; Neis cordigera сары немесе терең қызғылт-қызыл түсті болуы мүмкін.

Ауызды ашу

Кейбір нюданның ауыз қуысы өте үлкен, бұл оларға жемтіні толығымен жұтуға мүмкіндік береді. Жүзу кезінде, әсіресе жемтіні қуғанда, олар аузын сыдырып жабып, ағысқа қатысты ұтымды пішінде қалады. Ауыз екі бастан жабылады, ал шеттері уақытша жасушааралық байланыстар арқылы бітісіп жабысады. Жемтіге жақын келгенде, еріндер жирылып, ауыз жылдам ашылып, жемтіні сорып алады. Бұл әрекет қайтымды, және еріндерді қайтадан жабуға болады. Тамақтанудың тағы бір тәсілі – еріндер жемтінің үстіне жайылып, еріндердің ішкі қабатындағы қылыш тәрізді макроцилиялар кесектерді кесіп алады.

Макроцилиялар

Ауыздың ішіндегі саңылауда, жұтқыншақтың қабығында, "макроцилия" деп аталатын саусақ тәрізді өскіндер табылады. Бұл құбылысты алғаш рет 1844 жылы Дж. Г. Ф. Уилл сипаттаған, ал 1965 жылы Джордж Адриан Хорридж оны одан әрі зерттеген. Ол олардың бір конус тәрізді функционалдық бірлікте 2000-3000 жіпшеден тұратын күрделі құрылым екенін анықтады. Әрбір макроцилияда тоғыз сыртқы және екі ішкі микротубульдері бар, бұл еукариоттық құрылымның типік белгісі. Жеке макроцилияның ұзындығы 50-60 микрометр, ал қалыңдығы 6-10 микрометр. Кірпікшелер үш түрлі жазықтықтағы тұрақты фибрилдер арқылы алтыбұрышты қималы құрылымда біріктірілген. Макроцилиялар өсетін базальды денелерді байланыстыратын түтікшелер жүйесі бар. Макроцилиялар үйлесімді түрде қозғалады. Олар жұтқыншаққа қарай бұрышталып, шатырдың черепицасы сияқты бірінің үстіне бірін тізеді. Осылайша, олар жемнің бөліктерін синхронды толқындармен, конвейер лентасы сияқты ұстап алып, асқазанға жеткізеді, ал жұтқыншақ бұл процеске көмектеседі. Макроцилияның үш тісті ұшы басқа ктенофорлар сияқты ірі жемтің сыртқы қабырғасын жыртуға жеткілікті қатты, сонымен бірге пайда болған жараларға протеолитикалық ферменттер еніп, құрбанды жылдам әрекетсіз қалдырады.

Сезім мүшелері мен тарағы

Жануардың ауызға қарама-қарсы жағында (аборальді бөлігінде) статоцист орналасқан – бұл оның бағытталғанына көмектесетін тепе-теңдік мүшесі. Статоцистті папиллярлар қоршап тұрады. Олардың қызметі нақты белгісіз, бірақ олар да сезімталдық үшін қолданылуы мүмкін. Сегіз қабыршақты кірпіктер дене бойымен қабырғалар түрінде жартылай созылады. Кірпіктер жануарды жылжыту үшін синхронды толқындармен соғылып, қозғалысқа көмектеседі. Ол көбінесе аузы алға қаратып қозғалады, бірақ қозғалыс бағытын өзгертуге болады. Қозғалмаған кезде тік күйде қалады, әдетте аузы жоғары қаратылып.

Диета

Нудандар еркін жүзіп жүретін, жұмсақ денелі жануарлармен қоректенеді, көбінесе өздерінен үлкен басқа ктенофорлармен. Олар белсенді түрде аң аулайды және әдетте жемтіктерін толығымен жұтады. Кейбір түрлері макроцилияларын тіс сияқты пайдаланып, жемтіктерінен кішірек бөліктерді жұлып алады.

Инвазивті түр ретінде

1980 жылдардың соңында Mnemiopsis leidyi ктенофор түрі Қара теңізге, әдетте балласт су арқылы енгізілді, бұл жергілікті анчоустар популяциясының құлдырауына себеп болды. 1997 жылы тағы бір ктенофор түрі келді – Beroe ovata, ол Mnemiopsis leidyi-дің жауы. Beroe популяциясы бастапқыда тез өсті, бірақ екі ктенофордың саны да тұрақталды. Дегенмен, Mnemiopsis leidyi және Beroe ovata екеуі де бүгінде Қара теңізде кездеседі. Осыған ұқсас жағдай 21-ші ғасырдың басында Каспий теңізінде де байқалуда.

Көбею

Барлық түрлер гермафродиттер және жыныстық жолмен көбейеді, оларда әйел және еркек жыныс бездері бар. Нақты деректер жоқ болғанымен, нудандар арасында өздігінен ұрықтандыру сирек кездесетін жағдай деп есептеледі. Ұрықтанған жұмыртқалардан ересек аңдардың кіші нұсқалары шығады, емес, жеке личинкалар емес. Оларда шоғырлар (tentacles) жоқ және әйтпесе Cydippea личинкаларына ұқсас.

Таксономия және жүйелеу

Нюданның қазба қалдықтары белгілі емес, сондықтан топтың филогенетикалық эволюциясын басқа заманауи ктенофорлармен салыстыру мүмкін емес. Дәстүрлі жүйеде Нудалар, кем дегенде жартылай дамыған сымбаттары бар Tentaculata-дан ерекше класс құрайды. Алайда, морфологиялық және молекулалық зерттеулердің алдын ала нәтижелері бойынша, бұл бөліну ктенофорлар ішіндегі нақты қарым-қатынастарды көрсетпеуі мүмкін. Нуданың монофилиясы, сымбаттардың толық жоқтығы және макроцилиялардың ортақ екіншілік белгісі немесе синапоморфиясы ретінде болуына байланысты кеңінен қабылданады. Beroidae тұқымдасында екі туысқа бөлінген шамамен 25 түр бар. Тұқымдас және қатар 1825 немесе 1829 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Эшкольцтің атымен аталады. Beroe туысы класс мүшелерінің көп бөлігін қамтиды және бүкіл әлемде таралған. Солтүстік жарты шардың көп бөлігінде кең таралған ең белгілі түрлердің бірі – Beroe gracilis. Beroe түрлерінде дене әдетте тік күйде, аузы жоғары қаратылып ұсталады. Қан тамырлар жүйесі бойлық бағытта екі жеке бөлікке бөлінген. Neis туысы монотипті, тек бір түрі бар – Neis cordigera (Lesson 1824), және тек Австралия айналасындағы суларда кездеседі. Аборальдік бөлігі екі үлкен жаңқаға дейін созылып, қан тамырлар жүйесі бөлінбеген.