Кіріспе

Саңырауқұлақтың түрі Speciesbox
| кескін = Cordyceps sinensis.jpg
| кескін сипаттамасы = Ophiocordyceps sinensis (сол жақта) өлген көбелек құртынның басынан өсіп шығуда
| статусы = VU
| статус жүйесі = IUCN3.1
| статус анықтамасы =
| туысы = Ophiocordyceps
| түрі = sinensis
| авторы = (Berk.) Г. Х. Сунг, Дж. М. Сунг, Хайвел Джонс және Спатафора (2007)
| синонимдер анықтамасы = Көбелек саңырауқұлағы кордицепин деген қосылысты қамтиды, ол аденозин туындысы. Алайда, табиғатта жиналған жеміс денелерінде әдетте көп мөлшерде мырыш және басқа да ауыр металдар болады, сондықтан олар уытты болуы мүмкін және 2016 жылдан бері Қытайдың Нарықты реттеу жөніндегі мемлекеттік басқармасы олардың сатуын қатаң түрде реттеп отыр. O. sinensis Hepialidae тұқымдасына жататын көбелектердің дернәсілдерімен паразиттік қарым-қатынас жасайды, әсіресе Тибет жотасы мен Гималай тауларында кездесетін түрлерімен. Саңырауқұлақ тірі дернәсілде өсіп, оны өлтіріп, мумияға айналдырады, содан кейін өліктен бірнеше сантиметрлік қара қоңыр сабақ тәрізді жеміс денесі шығып, тік тұрады. O. sinensis дәрілік саңырауқұлақ ретінде жіктеледі және дәстүрлі қытай медицинасында, сондай-ақ дәстүрлі тибет медицинасында оны пайдаланудың ұзақ тарихы бар. Қолмен жиналған, толық сақталынған саңырауқұлақтың денесін шөп дәрігерлері емдік мақсатта бағалайды, ал оның жоғары құны себебінен оны пайдалану да мәртебе белгісі болып саналады. Саңырауқұлақтың жеміс денелері әлі коммерциялық өндіріспен өсірілмейді, бірақ мицелий түрін in vitro жағдайында өсіруге болады. Қанағатсыз жинау және шамадан тыс пайдалану салдарынан O. sinensis Қытайда жойылып бара жатқан түрлер қатарына енді. Оның морфологиясы мен өсу ерекшеліктерін жақсырақ түсіну үшін қосымша зерттеулер жүргізу қажет.

Морфологиялық ерекшеліктері

Ophiocordyceps sinensis екі бөліктен тұрады: саңырауқұлақтың эндосклеротимі (қазқаламның ішінде) және строма. Строма – саңырауқұлақтың жоғарғы бөлігі, қара қоңыр немесе қара түсті, бірақ жаңа болғанда сары болуы мүмкін, әдетте 4–10 см-ден ұзын. Ол личинканың басынан жеке өседі, формасы домалақ, сүйір немесе шпиндел тәрізді, ал тікпенің (сабақтың) өзінен ерекшеленеді. Сабағы жұқа, тегіс, бойлық жолақты немесе қырлы болады. Строманың құнарлы бөлігі – басы. Басы кіріккен перитециялардың остиолаларының арқасында түйіршікті болып келеді. Дәстүрлі қытай медицинасында оның атауы көбінесе "chong cao" (蟲草 "құрт-өсімдік") деп қысқартылады, бұл атау басқа Cordyceps түрлеріне де, мысалы, C. militaris-қа да қолданылады. Жапон тілінде ол қытайша атауының жапонша оқылуымен белгілі – tōchūkasō (冬虫夏草). Қызығы, кейде қытай тіліндегі ағылшын тіліндегі мәтіндерде Cordyceps sinensis-ті aweto деп атайды, ал aweto – Оңтүстік-Шығыс Австралия мен Жаңа Зеландияға тән Ophiocordyceps robertsii-нің маори тіліндегі атауы. "Көкендес қазқалам" деген ағылшынша термин қате, себебі бұл процесте ешқандай өсімдік қатыспайды. "Қазқалам саңырауқұлағы" деген термин қолдануға қолайлырақ.

Анаморфтың номенклатурасы

1980 жылдан бері 13 туысқа жататын 22 түр *O. sinensis*-тің анаморфына (жыныссыз көбейетін, саңырауқұлақ тәрізді формаға) жатқызылған. Бұл 22 түрдің ішінде *Cephalosporium acreomonium* – *Umbelopsis*-тің, ал *Chrysosporium sinense* – зигомицеттердің түрі болып табылады, RAPD полиморфизмі бойынша өте аз ұқсастық танытады, сондықтан ол анаморф емес. Сонымен қатар, *Cephalosporium dongchongxiacae*, *C. sp. sensu*, *Hirsutella sinensis* және *H. hepiali*, *Synnematium sinnense* синонимдер болып саналады және тек *H. sinensis* ғана ғылыми мақалаларда жарамды түрде жарияланған. *Cephalosporium sinensis* мүмкін *H. sinensis*-ке синоним болса да, дұрыс мәліметтер жетіспейді. *Isaria farinosa* *Paecilomyces farinosus*-пен біріктірілген және анаморф емес. *Isaria sp.*, *Verticella sp.*, *Scydalium sp.* және *Stachybotrys sp.* түрлерінің бірнеше изоляттары тек туыс деңгейінде ғана анықталған, олардың анаморф екендігі күмәнді. *Mortierella hepiali* Zygomycota-ға жататындықтан анаморф ретінде қарастырылмайды. *Paecilomyces sinensis* және *Sporothrix insectorum* молекулалық дәлелдер бойынша жоққа шығарылды. *P. lingi* тек бір мақалада кездеседі, сондықтан толық емес ақпаратқа байланысты қарастырылмайды. *Tolypocladium sinense*, *P. hepiali* және *Scydalium hepiali* туралы дұрыс мәліметтер жоқ, сондықтан олар *Ophiocordyceps sinensis*-тің анаморфтары ретінде қарастырылмайды. *V. sinensis* жарамды жарияланған мәліметтердің болмауына байланысты анаморф деп есептелмейді. Сол сияқты, кең таралған қонақ иелеріне ие болғандықтан және тек биік таулы аймақтармен шектелмегендігіне байланысты *Metarhizium anisopliae* анаморф емес. Осылайша, *Hirsutella sinensis* *O. sinensis*, *Cordyceps nepalensis* және *C. multiaxialis*-тің жарамды жарияланған анаморфы болып саналады, олардың морфологиялық сипаттамалары *O. sinensis*-ке ұқсас, ал ITS тізбегі мен болжамды анаморфы *H. sinensis*-ке дерлік толық сәйкес келеді немесе бірдей. Бұл *H. sinensis*-тің *O. sinensis*-тің анаморфы екенін растайды және *C. nepalensis* және *C. multiaxialis*-тің синонимдер екенін көрсетеді. Аскоспоралардан микроциклді кондиацияға және Тибет таулы аймағы мен Гималайдағы альпілік шөптесін және бұталы жерлердегі молекулалық зерттеулерге негізделген дәлелдер бар. Саңырауқұлақ Непалдың солтүстік аймағынан, Бутаннан, сондай-ақ Үндістанның солтүстік штаттарынан, сонымен қатар солтүстік Юньнань, шығыс Цинхай, шығыс Тибет, батыс Сычуань, оңтүстік-батыс Гансу провинцияларынан табылды. Жаздың соңында жеміс денелері спораларды таратуға кіріседі. Жер астында тамырлармен қоректенетін жәндіздер, жаздың соңында терісін тастағаннан кейін саңырауқұлаққа ең осал болады. Күздің соңында жәндіздердің терісіндегі химиялық заттар саңырауқұлақтың спораларымен әрекеттесіп, саңырауқұлақтың мицелиясын босатады, содан кейін ол жәндізді жұқтырады. Баяу өсетін *O. sinensis* салыстырмалы түрде төмен температурада, яғни 21°C-тан төмен температурада өседі. Температура талаптары мен өсу жылдамдығы *O. sinensis*-ті басқа ұқсас саңырауқұлақтардан ерекшелейтін маңызды факторлар болып табылады. Саңырауқұлақ-жәндіз комбинациясының барлығы дәрілік мақсатта қолмен жиналады. Дәстүрлі қытай медицинасында ол жануар мен өсімдіктен тұратындықтан инь мен янның тамаша тепе-теңдігіне ие деп есептеледі. Қазір оларды дәстүрлі қытай медицинасында қолдану үшін өнеркәсіптік масштабта өсіруде. Алайда, ешкім әлі күнге дейін жұқтырылған жәндіздерді өсіру арқылы саңырауқұлақты өсіруге қол жеткізе алмады; Гималайлық *Ophiocordyceps*-тің өндірісі бірнеше тоннадан аспауы мүмкін. 2004 жылы бір килограмм жәндіздің құны Непалда 30 000 - 60 000 непал рупиясы, ал Үндістанда 100 000 рупияға тең деп бағаланды. 2012 жылы жоғары сапалы ярцаның бір фунтының бөлшек сауда бағасы 50 000 долларға жетті. *Ophiocordyceps sinensis*-тің бағасы Тибет таулы аймағында 1998-2008 жылдар аралығында 900% -ға дейін, жылдық орташа есеппен 20% -дан астам (инфляциядан кейін) өскен. Алайда, үлкен құрттар саңырауқұлағының құны төмен сапалы деп саналатын шағын *Cordyceps*-ке қарағанда күрт өсті. Оның құндылығы Непалдың Азамат соғысында маңызды рөл атқарды, өйткені Непал маосы мен үкіметтік күштер маусым-шілдедегі егін жинау маусымында табысты экспорттық сауданы бақылау үшін шайқасты. Өсірілген *O. sinensis* мицелиі жабайы жиналған *O. sinensis*-ке балама болып табылады және өндірушілер оның консистенциясын жақсартатынын айтады. *O. sinensis*-тің жасанды өсіру әдетте сұйық ортада (Қытайда) немесе дәндерде (Батыста) таза мицелияны өсіру арқылы жүргізіледі. Вьетнамда Ауыл шаруашылығы және ауылдық даму министрлігінің статистикасына сәйкес, Вьетнамда 2022 жылы өсірілген *Ophiocordyceps sinensis*-тің өндірісі шамамен 1000 тоннаға жетті, бұл 2017 жылмен салыстырғанда бес есеге өсті. Жаңа піскен *O. sinensis*-тің сату бағасы 10-20 млн. VND/кг, ал құрғатылған *O. sinensis*-тің сату бағасы 100-200 млн. VND/кг аралығында. Сондықтан Вьетнамда өсірілетін *O. sinensis*-тің экономикалық құны жылына шамамен 10 000 миллиард VND-ға бағаланады. 2017-2022 жылдар аралығында *O. sinensis*-тің өндірісі жылына орташа есеппен 40% -қа өсті.

Үндістанда, *Ophiocordyceps sinensis* жинаушыларының ағаш шебіне жақын отын кесуі *Betula utilis* сияқты ағаш түрлерінің популяциясын азайтуы мүмкін.