Кіріспе
Фашизм мен клирикализмді біріктіретін идеология. Клирикалық фашизм (сондай-ақ, клирофашизм немесе клирикофашизм) – фашизмнің саяси және экономикалық доктриналарын клирикализммен үйлестіретін идеология. Бұл термин діни элементтерді фашизммен біріктіретін, фашизмге симпатия білдіретін діни ұйымдардың қолдауын алатын, немесе дін қызметкерлерінің басты рөл атқаратын фашистік режимдерді сипаттау үшін қолданылады.
Clerical fascism (also clero fascism or clerico fascism) is an ideology that combines the political and economic doctrines of fascism with clericalism. The term has been used to describe organizations and movements that combine religious elements with fascism, receive support from religious organizations which espouse sympathy for fascism, or fascist regimes in which clergy play a leading role.
Тарих
Клиро фашизм (clero fascism немесе clerico fascism) термині 1920-ші жылдардың басында Италия Корольдігінде пайда болды. Бұл термин Бенито Муссолини мен оның режимін қолдаған Рим католик партиясы Partito Popolare Italiano (PPI) фракциясына қатысты. Бұл терминді 1924 жылы Муссолиниге қарсы шығып, елден жер аударылған христиан демократ көшбасшысы Дон Луиджи Стурцо жасаған деп есептеледі, бірақ бұл термин 1922 жылы Муссолинидің Римге жорығынан бұрын Солтүстік Италиядағы католиктерге қатысты, Рим католицизмі мен фашизмнің синтезін жақтағандарға да қолданылған. Стурцо 1921 және 1922 жылдары католиктік PPI-ден шығып кеткен "филофашистерді" және Римге наурыздан кейін партияда қалған, фашистік үкіметпен ынтымақтастық жақтаған "клерикалды фашистерді" ажыратты. Соңында, соңғы топ Муссолинимен бірігіп, 1923 жылы PPI-ден шығып, Centro Nazionale Italiano құрды. 1926 жылы фашистік режим PPI-ді таратып жіберді. Осыдан бері бұл терминді авторитарлық консервативті клерикалды фашизмді одан радикалды түрлерімен салыстыруға тырысатын ғалымдар қолданып келеді. Христиан фашистері ішкі діни саясатқа, атап айтқанда, олардың христиандыққа деген көзқарасын көрсететін заңдар мен ережелерді қабылдауға баса назар аударады. Христиан фашизмінің немесе клерикалды фашизмнің (клеро фашизм немесе клерико фашизм) радикалданған түрлері XX ғасырдың бірінші жартысындағы соғыстар аралық кезеңде кейбір Еуропа елдерінде саяси спектрдің оң жағында пайда бола бастады.
Фашистік Италия
1870 жылы жаңадан құрылған Италия Корольдігі Рим Папасының уақыттық билігінен айырып, қалған Папалық штаттарды өзіне қосып алды. Бірақ 1929 жылғы Латеран шартында Муссолини Папаны Ватикан қала-мемлекетінің егемен билеушісі деп мойындады, ал Рим католицизмі фашистік Италияның мемлекеттік дініне айналды. 1929 жылдың наурыз айында Латеран шартын жақтау үшін бүкіл ел бойынша референдум өтті. Оппозиция фашистік режим тарапынан қорқытылды: Католик әрекеті (Azione Cattolica) ұйымы және Муссолини «жоқ» дауыс бергендердің «Латеран келісімдерін қабылдаудан бас тартқан аз ғана дұрыс кеңес алмаған антиклерикалдықтар» екенін мәлімдеді. Сайлауға тіркелген сайлаушылардың 90 пайызын құраған шамамен 9 миллион италиялық қатысты, ал 136 мың адам ғана «жоқ» деп дауыс берді. Шартына қол қойылғаннан кейін бірден Муссолини мен Шіркеу арасындағы қарым-қатынас қайтадан нашарлады. Муссолини «католицизмнің бастапқыда Палестинадан тысқары жерлерге Рим империясының ұйымына сіңірілгеннен кейін ғана тараған шағын секта екенін» айтты. Конкордаттан кейін «ол келесі үш айда алдыңғы жеті жылдағыдан да көп католик газеттерін тәркіледі», сондай-ақ протестант христиандарын, әсіресе евангелисттер мен пятидесятниктерді де қуғынға салды. Муссолинидің Гитлер Германиясымен тығыз одақтас болғанына қарамастан, Италия нацизмнің еврейлерге қатысты геноцидтік идеологиясын толыққанды қабылдамады. Нацистер итальян билігінің еврейлерді ұстауға қатыспауына наразы болды және Кассибильдегі келісімнен кейін Италия Социалдық Республикасы құрылғанға дейін ешбір еврей депортацияланбады. Италия басып алған Хорватия Тәуелсіз мемлекетіндегі неміс елшісі Зигфрид Каше Берлинге итальяндық күштердің неміс антисемитизміне Ватиканның қарсылығына «көрінетін әсері тигенін» хабарлады. Италияда Остік күштерге қарсы сезім күшейгенде, Ватикан радиосының Папаның нәсілдік қырғынды және антисемитизмді айыптауын таратуы нацистерді ашуландырды. 1943 жылдың шілдесінде Муссолини құлатылғаннан кейін немістер Италияны басып алып, еврейлерді ұстауға кірісті. Қарсылық күштерінің шамамен 4 пайызы ресми католиктік ұйымдардан тұрды, бірақ католиктер Fiamme Verdi және Osoppo партизандары сияқты басқа «тәуелсіз топтарда» басымдық танытты, сондай-ақ Гарибальди бригадаларында католиктік белсенділер болды, мысалы, кейін көрнекті христиан-демократ саясаткері болған Бениньо Заккагнини. Солтүстік Италияда католиктер мен коммунистер арасындағы шиеленіс католиктерді христиан-демократтардың жеке бригадасы ретінде Fiamme Verdi-ді құруға итермеледі. Соғыстан кейін бұрынғы партизандар арасындағы идеологиялық бөлініс қайтадан пайда болды, бұл соғыстан кейінгі итальян саясатының ерекшелігіне айналды.
Терминнің қолданылуы
Фашизм терминін қолдануды қабылдайтын ғалымдар, тізімдегі мысалдардың қайсысын «діни фашизм» деп атау керектігін талқылайды. Жоғарыда келтірілген мысалдарда, католик шіркеуінің ресми қолдауының және дін қызметкерлерінің заң шығару және үкіметке ықпалының деңгейі әртүрлі. Сонымен қатар, бірнеше автор діни фашистік режим тұжырымдамасын жоққа шығарып, дін қызметкерлері оны қолдаса да, фашистік режим «діни» бола алмайды дейді, ал басқалары «діни фашизм» терминін екі дүниежүзілік соғыстың (1918–1945 жж.) аяқталуы арасындағы «фашистік дәуір» деп аталатын контексттен тыс қолдануға дайын емес. Кейбір ғалымдар қазіргі заманғы қозғалыстардың кейбіреулерін діни фашизмнің түрлері деп санайды, мысалы, АҚШ-тағы Христиандық идентификация және Христиандық қайта құрушылық; Ислам фундаментализмінің, исламизмнің «ең қауіпті түрі»; және Үндістандағы белсенді индуист ұлтшылдығы. Саяси теоретик Роджер Гриффин «діни фашизмнің шарықтау деңгейіне» қарсы ескертеді. Гриффинге сәйкес, «діни фашизм» термині «дін қызметкерлері мен кәсіби теологтар фашизмнің секулярлық идеологиясымен (әсіресе соғыстар аралығындағы Еуропада жиі кездесетін жағдай) келісімге келгенде туындайтын ерекше саяси формаларға» ғана шектелуі керек; немесе, сирек жағдайларда, терең тамырланған діни сенімдердің теологиялық тұрғыдан заңсыз қоспасын ұлтты немесе нәсілді құлдыраудан немесе жоюдан құтқару үшін фашистік міндеттемемен біріктіруге болады. Гриффин «діни фашизмді» «саяси қозғалысты немесе режимді толығымен сипаттау үшін ешқашан қолдануға болмайды, өйткені ол фашизмнің бір фракциясы ғана болуы мүмкін» дейді, ал фашизмді «адамның күші арқылы қоғамның толыққанды жаңаруына ұмтылған революциялық, секулярлық ультраұлтшылдықтың түрі» деп анықтайды. Словакия мемлекетінің жағдайында кейбір ғалымдар режимді белгілеу үшін діни фашизм терминін қолданудан бас тарды және олар әсіресе Йозеф Тисоны белгілеу үшін діни фашист терминін қолданудан бас тартты.