Кіріспе

Француз суретшісі Анри Жульен Феликс Руссо (21 мамыр 1844 – 2 қыркүйек 1910) – француз постымпрессионистік суретші, наив немесе примитивтік стильде сурет салған. Ол сондай-ақ «Le Douanier» (кеденші) деп танылды, бұл оның жол төлемі мен салық жинаушы қызметіне қатысты әзілдік сипаттама еді. Руссоның туындылары бірнеше авангард суретшілер буынына зор ықпал етті.

Ерте өмір

Руссо 1844 жылы Францияның Майен департаментіндегі Лаваль қаласында, қола ұстасының отбасында дүниеге келді; ол кішкентай кезінде сол жерде жұмыс істеуге мәжбүр болды. Ол Лаваль орта мектебінде күндізгі оқушы ретінде оқыды, кейін әкесі борышкер болып, ата-анасы үйі тәркіленгеннен кейін қаладан кетуге мәжбүр болды. Кейбір пәндерді нашар оқыса да, Руссо сурет салу және музыкадан жүлделер жеңіп алды. Орта мектепті бітірген соң, ол заңгердің кеңсесінде жұмыс істеп, заңды оқыды, бірақ "кішкентай жалған куәлік беруге тырысып, әскерге қашып кетті". Ол 1863 жылдан бастап төрт жыл қызмет етті. Әкесінің қайтысымен Руссо 1868 жылы Парижде тұратын жесір анасын мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеу арқылы асырау үшін Парижге көшіп келді. 1868 жылы ол үй иесінің 15 жасар қызы Клеменс Бойтардқа үйленді, олардың алты баласы болды (тек біреуі тірі қалды). 1871 жылы ол Париж қаласына әкелінетін тауарларға салық жинау үшін Париждің октрой жинаушысы болып тағайындалды. 1888 жылы әйелі қайтыс болды, ал 1898 жылы Жозефина Нуриге үйленді.

Мансап

1886 жылдан бастап ол «Салон де Индепендан» көрмесіне тұрақты түрде қатысты, және оның туындылары ерекше көзге түспесе де, жылдар өте оның ізбасарлары көбейді. «Тропикалық дауылдағы жолбарыс (Таң қалған!)» 1891 жылы көрмеге қойылды, ал Руссоның алғашқы маңызды сын-пікірін жас суретші Феликс Валлотон жазды: «Оның аңға шабуыл жасап жатқан жолбарысын жіберіп алмайды; ол – сурет салудың альфасы және омегасы». Дегенмен, Руссоның орман туралы көзқарасын бейнелеуге он жылнан астам уақыт өтті. 1897 жылы ол ең танымал туындыларының бірін жасады – «Ұйықтаған богемиялық қыз» (La Bohémienne endormie). 1905 жылы Руссоның ірі ормандық көрінісі «Аштық арыстан антилопаға секіреді» «Салон де Индепендан» көрмесінде Анри Матисс сияқты жас авангард суретшілерінің туындыларымен бірге қойылды, бұл оқиға қазір «Фаувизмнің» алғашқы көрсетілісі ретінде қарастырылады. Руссоның суреті тіпті фаувистердің аталғанына әсер еткен болуы мүмкін. Руссоның кештеріне Гийом Аполлинер, Жан Метцингер, Хуан Грис, Макс Якоб, Мари Лоренсен, Андре Салмон, Морис Рейнал, Даниэль Анри Канвейлер, Лео Штайн және Гертруда Штайн қатысты. Морис Рейнал «Париж кештерінде» 1914 жылғы 15 қаңтарда 69-бетте «Руссоның кеші» туралы жазды. Көп жылдар өткен соң француз жазушысы Андре Салмон осы сәнді кеш өткен орынды еске алды:

«Осы жерде көк кезеңнің түндері өтті, осы жерде қызыл кезеңнің күндері гүлге жайды, осы жерде Авиньондық қыздар биін тоқтатып, алтын пропорция мен төртінші өлшемнің құпиясына сәйкес қайта жиналды, осы жерде қатал сын арқасында Рю Равиньян мектебіне көтерілген ақындар бауырласты, осы көлеңкелі дәліздерде оттың нағыз құдайлары өмір сүрді, 1908 жылдың бір кешінде суретші Анри Руссоға оның құрметіне арналған алғашқы және соңғы кеш ұйымдастырылды.»

Суреттер

Руссо өзінің «табиғаттан басқа ұстазым жоқ» деді. Ол өзін-өзі үйретті және наив немесе примитивті суретші саналады. Оның ең танымал суреттері джунглилерді бейнелейді, тіпті ол Франциядан ешқашан шықпаса да, джунглині көрмеген болса да. Оның әскердегі қызметі Мексикадағы француз экспедициялық күштеріне қатысты деген жанкүйерлер таратып жүрген әңгімелер негізсіз. Оның шабыты балалар кітаптарындағы иллюстрациялар мен Париж ботаникалық бағынан, сондай-ақ таксидермиялық жабайы жануарлардың суреттерінен туды. Қызмет кезінде ол Мексикаға француз экспедициясынан аман қалған сарбаздармен кездесіп, олардың сол субтропикалық ел туралы айтқан әңгімелерін тыңдады. Сыншы Арсен Александерге ол өсімдіктер бағына жиі баратынын былай деп сипаттады: «Көзілдір үйлерге кіргенде, экзотикалық елдердің ерекше өсімдіктерін көргенімде, мен арманға кеткендей сезінемін». Оның экзотикалық көріністерімен қатар, қала мен оның шөлдерінің кішкентай топографиялық суреттері де жасады. Ол портреттік пейзаж жанрын жаңадан ойлап тапқанын айтты, ол үшін суретті белгілі бір көрініспен, мысалы қаланың сүйікті бөлігінен бастап, алдыңғы планға адам бейнесін салу арқылы жетістікке жетті, ең әйгілісі – оның ерте туындысы «Мен өзім, портреттік пейзаж» (1890).

Сын-пікірлер мен танылу

Руссоның қарапайым, балалықтай көрінетін стилі көптеген сыншылар тарапынан сынға ұшырады; көптеген адамдар оның туындыларына таңқалып немесе оны ұнатпады. Оның табиғилығы шексіз болды, және ол әрқашан, нәтижесіз, жалпыға қабылданған мойынұсынуға ұмтылды. Көптеген бақылаушылар оның баладай сурет салғанын айтты, бірақ туындылары оның ерекше техникасымен жасалған шеберлікті көрсетеді. 1911 жылы Салон де Индепенданста Руссоның туындыларының ретроспективті көрмесі өтті. Оның суреттері сондай-ақ алғашқы Blaue Reiter көрмесінде де көрсетілді. Сыншылар Руссоның Уоллес Стивенстің поэзиясына тигізген әсерін атап өтті. Мысалы, Стивенстің "Гармония" жинағындағы "Банандарға гүлдік безендірулер" деген туындысын қараңыз. Америкалық ақын Сильвия Плат Руссоның жақтасы болды, оның өнерін жоғары бағалады, сонымен қатар өзінің поэзиясында оның туындыларынан шабыт алды. "Ядвига қызыл диванда, лилиялар арасында" (1958) атты өлеңі оның "Түс көру" суретіне, ал "Жылан бағушысы" (1957) өлеңі "Жылан бағушысы" суретіне негізделген. Джони Митчеллдің "Жаңғыл сызығы" әні Руссоның суретіне сүйене отырып жазылған. Подвалық комикстердің суретшісі Билл Гриффит Руссоның төрт беттік өмірбаяндық эскизін, "Күндегі диван" атты туындысын жасады, ол "Аркада" антологиясының #2 санына енгізілді. Мишель Оцелоттың 1998 жылғы "Кирику және сиқыршы қыз" анимациялық фильмінің визуальдық стилі Руссодан, әсіресе жаңғыл өсімдіктерін бейнелеуден шабыттанды. Руссоның суреті 2005 жылғы "Мадагаскар" анимациялық фильмін жасауға ықпал етті. Руссоның 1908 жылғы "Жолбарыс пен бұқаның арасындағы күрес" суреті 2021 жылғы Facebook-тің Meta метаәлемі компаниясына атын өзгертуіне арналған жарнамалар сериясының шабыт көзі болды.

Көрмелер

Оның туындыларының екі ірі музейлік көрмесі 1984–85 жылдары (Парижде, Гранд-Паледе; және Нью-Йоркте, Заманауи өнер мұражайында) және 2001 жылы (Тюбинген, Германия) өтті. "Бұл тыраныштар оның қарапайым, беймәлім наив бейнесіне қарсы тұрып, оның нық қадамды бірбеткейлігін толық көрсетіп, оның туындыларының бірнеше авангард суретшілер буынына тигізген кең ауқымды әсерін баяндады", - деді сыншы Роберта Смит кейінгі көрменің шолуында. Оның "Генри Руссо: Париждегі ормандар" атты маңызды көрмесі 2005 жылдың қарашасынан бастап төрт ай бойы Tate Modern-де көрсетілді, оны Tate және Musée d'Orsay ұйымдастырды, сондай-ақ көрме сол жерде де көрсетілді. Көрмеге оның 49 картинасы енді және 2006 жылдың 16 шілдесінен 15 қазанға дейін Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясында қойылды. Руссоның туындыларының ірі жинағы 2006 жылдың 15 наурызынан 19 маусымына дейін Гранд-Паледе көрсетілді.