Кіріспе

Француз суретшісі (1814–1875)

Жан Франсуа Милле (4 қазан 1814 – 20 қаңтар 1875) – француз суретшісі және Францияның ауылдық аймақтарындағы Барбизон мектебінің негізін қалаушылардың бірі. Милле шаруалар мен егіншілердің суреттерімен әйгілі және оны реализм ағымының өкілі деп санауға болады. Өмірінің соңында ол таза пейзаждар салуға көбірек қызығушылық танытты. Ол майлы бояуларымен ең жақсы танымал, бірақ сонымен қатар пастель, Conté карандаштарымен салған суреттері мен гравюралары да белгілі.

Жастық шақ

Милле Жан Луи Николас және Эме Анриет Аделаида Генри Милледің тұңғыш баласы болды. Ол Нормандиядағы Гревиль-Хаг қаласының Груши ауылындағы шаруа қожалығының мүшелері еді, теңіз жағасына жақын орналасқан. Екі ауыл діни қызметкерінің – олардың бірі викарий Жан Лебриссо болған – басшылығымен Милле латын тілін және заманауи авторларды үйренді. Бірақ көп ұзамай ол әкесіне шаруа жұмысына көмектесуге мәжбүр болды, себебі Милле ұлдарының үлкені еді. Сондықтан барлық шаруаның жұмысы оған жақсы таныс еді: шөп шабу, жем жинау, егін орау, астық сарқыту, тыңайту, жырту, егу және т.б. Осы мотивтердің бәрі кейінірек оның өнерінде қайта көрінді. 1833 жылы әкесі оны Шербургке портрет суретшісі Бон Дю Мушельдің оқуына жіберді, ол Шербургте барон Гростың шәкірті болған. Ланглои және басқалардың стипендиясы Миллетке 1837 жылы Парижге көшіп, Пол Деларошпен бірге Эколь дез Бо-Артта оқуға мүмкіндік берді. 1839 жылы оның стипендиясы тоқтатылып, Салонға алғашқы жұмысы – «Бейбақты үйрететін қасиетті Анна» картинасы қазылар алқасынан қабылданбады.

Париж

1840 жылы Салонға алғашқы суреті – портрет қабылданғаннан кейін, Милле портрет суретшісі ретінде мансабын бастау үшін Шербургке оралды. Ле-Хаврда бірнеше ай бойы портреттер мен шағын жанрлық туындылар салғаннан кейін, Парижге қайта оралды. 1840 жылдардың ортасында Парижде Милле Констан Тройон, Нарцисс Диаз, Шарль Жак және Теодор Руссо сияқты Барбизон мектебімен байланысты болған суретшілермен танысты; сондай-ақ, кейін Милледің шаруалар бейнелерін салуына әсер еткен Оноре Домье; және Миллеге өмір бойы қолдау көрсеткен және ақырында суретшінің өмірбаянын жазған Альфред Сенсьемен дос болды. 1847 жылы оның алғашқы Салондық жетістігі «Одип ағаштан түсірілуі» картинасының көрмесімен келді, ал 1848 жылы «Жемсарушы» картинасын үкімет сатып алды. Милледің сол кездегі ең маңызды туындысы – «Еврейлердің Вавилон тұтқындалуы» 1848 жылғы Салонда таныстырылды, бірақ өнер сыншылары мен жұртшылық тарапынан ұнатпады. Көп ұзамай картина жоғалып кетті, соның салдарынан тарихшылар Милле оны жойды деген қорытындыға келді. 1984 жылы Бостонның Көркем өнер мұражайындағы ғалымдар Милледің 1870 жылғы «Жас шопан қызы» картинасын рентген сәулесімен тексергенде, оның астында «Тұтқындық» картинасы салынғанын анықтады. Қазір Милле Франко-прусс соғысы кезінде материал жетіспеген кезде кенепті қайта пайдаланғаны болжануда.

Барбизон

1849 жылы Милле мемлекеттік тапсырыс бойынша «Жемістілер» суретін салды. Сол жылығы Салонда ол орман шетінде отырған қойшы қыздың өте кішкентай майлы суретін көрсетті, бұл бұрынғы идеалистік шаруа тақырыптарынан айнып, реалистік және жеке көзқарасқа бет бұруды білдірді. Сол жылдың маусым айында ол Катерина және балаларымен Барбизонға қоныстанды. 1850 жылы Милле Сенсьермен келісім жасады, ол суретшіге суреттері мен эскиздеріне алмасу шартымен материалдар мен ақша берді, сонымен бірге Милле басқа сатып алушыларға да жұмыстарын сатуға мүмкіндік алды. Сол жылығы Салонда «Шалғын жинаушылар» және «Сеуіп тұрған адам» – оның алғашқы ірі шедеврлері және «Жыраулар» мен «Ангел» суреттерінен тұратын әйгілі үштіктің бірінші туындысын ұсынды. 1850 жылдан 1853 жылға дейін Милле өзінің ең маңыздысы деп есептейтін және ең көп уақыт жұмсаған «Жемістілер демалыста» (Рут пен Боаз) суретін жасады. Микеланджело мен Пуссенге тең тию үшін жасалған бұл сурет, шаруалар өмірінің символдық бейнелеуінен заманауи әлеуметтік жағдайларды бейнелеуге өтуін білдірді. Бұл оның салған суреттерінің арасындағы жалғыз датасы бар туындысы болды және 1853 жылғы Салонда екінші дәрежелі медальмен алғаш рет ресми мойындылыққа ие болды. 1850-ші жылдардың ортасында Милле шаруалар тақырыбындағы бірнеше гравюралар жасады, мысалы, «Көлік арбасымен жүрген адам» (1855) және «Жүн иргелейтін әйел» (1855–1857).

Жүзім жинаушылар

Бұл Миледің ең танымал суреттерінің бірі – "Жыраулар" (1857). Милле Барбизон маңындағы егістіктерде серуендегенде, жеті жыл бойы оның қарындашы мен щеткасына бір тақырып қайта оралды – егін жинаудан кейін далада қалған астықтарды жинау құқығы, бұл кедей әйелдер мен балалардың ғасырлар бойы сақталған құқығы еді. Ол бұл тақырыпты мәңгілік деп санады, оны Ескі өсиет кітабындағы оқиғалармен байланыстырды. 1857 жылы Милле "Жыраулар" суретін Салонға ұсынды, бірақ ол жұртшылықтан ынтасыздықпен, тіпті жауапкершілікпен қарсы алынды. (Алдыңғы нұсқаларына 1854 жылы салынған тік композиция және 1855–56 жылдарғы гравюра кіреді, ол қазір Орсе мұражайындағы суреттің көлденең форматын болжады.) Күнделікті тіршілік үшін күрестегі осы көріністе жылы алтын жарық қасиетті және мәңгілік нәрсені сезіндіреді. Дайындық жұмыстары кезінде Милле шаруалардың күнделікті өміріндегі қайталау мен шаршауды қалай жеткізуді ойлады. Әр әйелдің арқасынан жүргізілген сызықтар жерге түсіп, содан кейін олардың аяқталмайтын, денді қажытатын еңбегіне ұқсас қайталанатын қозғалыспен қайта көтеріледі. Көктемдегі күн батуы көлденеңдегі шаруа қожалығын, оның мол астық үйірлерін көрсетеді, алдыңғы пландағы үлкен көлеңкелі бейнелерден өзгеше. Жыраулардың қара, үй жасауы киімдері алтын далаға қарсы берік пішіндерді құрады, әр әйелге асыл, монументалды күш сыйлайды.

"Ангельус"

Сурет Томас Голд Апплтонның тапсырысымен салынған, ол Бостон, Массачусетс штатындағы американдық өнер жинаушысы болған. Апплтон бұрын Милледің досы, Барбизон мектебінің суретшісі Констант Тройонмен бірге оқыған. Сурет 1857 жылдың жазында аяқталды. 1859 жылы сатып алушы оны алып кетпегендіктен, Миле мұнара қосып, туындының бастапқы атауын – «Картоп егіні үшін дұға» – «Ангельус» деп өзгертті. 1865 жылы алғаш рет көпшілікке көрсетілген сурет бірнеше рет қолы ауысып, құны шамалы ғана өсті, себебі кейбіреулер суретшінің саяси көзқарастарына күдікпен қарады. Миле қайтыс болғаннан кейін он жыл өткен соң, АҚШ пен Франция арасында бәсекелестік туды, ол бірнеше жылдан кейін 800 000 алтын франкқа сатылды. Суреттің жоғары бағасы мен Миле отбасының жағдайының нашарлығы, суретшілерге немесе олардың мұрагерлеріне туындылары қайта сатылғанда өтемақы төлеу мақсатындағы droit de suite институтының құрылуына ықпал етті.

Кейінгі жылдар

Салонға қойылған картиналарына қатысты пікірлер әртүрлі болғанымен, Милле 1860 жылдары беделін арттырды және сәттілікке жетті. Онжылдықтың басында ол келесі үш жыл бойы ай сайынғы жалақыға 25 туынды жасауға келісімшарт жасады, ал 1865 жылы тағы бір меценат, Эмиль Гавет, ақырында 90 туындыдан тұратын коллекция үшін пастельдерді тапсыра бастады. 1867 жылы Универсальдық көрмеде оның жұмыстарының маңызды көрмесі өтті, онда "Жыраулар", "Ангел", және "Картоп отырғызушылар" картиналары қойылды. Келесі жылы Фредерик Хартман 25 000 франкқа "Төрт маусым" туындысын тапсырды, ал Милле Легионның құрметті шебері атанды. Уолтерс өнер мұражайы. Милле Винсент ван Гог үшін, әсіресе оның ерте кезеңінде, маңызды шабыт көзі болды. Милле және оның туындылары Винсенттің ағасы Теоға жазған хаттарында көп рет еске алынады. Милледің кешкі пейзаждары Клод Моненің Нормандия жағалауындағы суреттеріне ықпалды нұсқау болды; оның құрылымдық және символдық мазмұны Жорж Сераға да әсер етті. Милле Марк Твеннің "Ол өлді ме?" пьесасының басты кейіпкері, онда ол атақ пен байлық үшін өлімін жалғандаған жас суретші ретінде бейнеленген. Пьесадағы Милле туралы көптеген мәліметтер ойдан шығарылған. Милледің "Адам соқамен" картинасы Эдвин Маркхэмнің 1898 жылғы "Соқамен адам" атты танымал өлеңіне шабыт берді. Оның картиналары американдық ақын Дэвид Миддлтонның "Грушидің әдеттегі тыныштығы: Жан-Франсуа Милле картиналарынан кейінгі өлеңдер" (2005) жинағына да шабыт берді. "Ангел" 19 және 20 ғасырларда жиі көшірілді. Сальвадор Дали осы туындыға қызығушылық танытып, оның талдауын жазды – "Милленің Ангелінің трагедиялық мифі". Оны рухани бейбітшілік туындысы деп қарастырмаған Дали, оның ішінде жасырылған сексуалдық агрессия туралы хабарлар бар деп сенді. Далидің пікірінше, екі тұлға Ангелге емес, жерленген баласына дұға етіп жатыр. Дали осы фактіге соншалықты сенімді болды, тіпті картинаның рентген сәулесі түсірілді, ол оның күдігін растады: картинада табытқа ұқсас геометриялық пішін бар. Дегенмен, Милле картинаның мағынасын өзгертіп пе, немесе пішін шын мәнінде табыт екені белгісіз.