Кіріспе

Француз суретшісі (1848–1903)

Евгені Анри Поль Гоген (/UK/'/g//oʊ//g//æ̃/, /US//g//oʊ/'/g//æ̃/, øʒɛn ɑ̃ʁi pɔl ɡoɡɛ̃; 7 маусым 1848 – 8 мамыр 1903) – француз суретшісі, мүсінші, гравюрашы, керамист және жазушы, оның шығармалары негізінен пост-импрессионизм және символизм қозғалыстарымен байланысты. Ол сондай-ақ ағаштан ою және ағаш кесу өнерінің ықпалды шебері болды. Өмірінде орташа жетістікке жеткенімен, Гоген импрессионизмнен ерекшеленетін түс қолдануы мен синтетикалық стилі үшін танылды. Гоген 1848 жылы Парижде, Еуропаның революциялық жылдарының қайнаған кезінде дүниеге келді. 1850 жылы Гогеннің отбасы Перуде қоныстанды, онда ол өте жақсы өмір сүрді, бұл оған өмір бойы есте қалды. Кейін қаржылық қиындықтар оларды Францияға қайтарды, онда Гоген білім алды. Алғашқыда қор брокері болып жұмыс істеген Гоген, бос уақытында сурет салуды бастады, оның өнерге деген қызығушылығы галереялар мен көрмелерге бару арқылы оянды. 1882 жылғы қаржы дағдарысы оның брокерлік мансабына елеулі әсер етті, нәтижесінде ол толық уақытты сурет салуға көшті. Гогеннің өнер білімі көбінесе өзіндік оқыту және бейресми оқыту арқылы қалыптасты, академиялық білімнен гөрі басқа суретшілермен байланысы маңызды рөл атқарды. Оның өнер әлеміне енуіне Камиль Писсарромен танысуы көмектесті, ол жетекші импрессионист болды. Писсарро Гогенге ұстаздық жасады, оны басқа импрессионист суретшілермен және техникалармен таныстырды. Ол 1880-жылдардың басында импрессионистермен бірге көрмеге қатысты, бірақ жақын арада өзінің ерекше стилін дамыта бастады, ол түстерді батыл қолдануымен және дәстүрлі емес тақырыптарымен ерекшеленді. Оның Бретань және Мартиникадағы жұмыстары жергілікті өмір мен ландшафттарды бейнелеуге бейімділігін көрсетті. 1890-жылдары Гогеннің өнері Францияның сол кездегі колониясы болған Таитиде маңызды өзгеріске ұшырады, онда ол Батыс өркениетінен қашып, сол кездегі экзотизмнің колониалистік идеяларымен жетеледі. Сол кезде ол үш жеткіншек таити қызына үйленді, кейіннен олармен балалары болды. Гогеннің Таити және Маркиза аралдарындағы соңғы жылдары денсаулық мәселелерімен және қаржылық қиындықтармен сипатталды. Оның сол кезеңдегі суреттері, жарқын түстерімен және символистік тақырыптарымен ерекшеленді, адамдар, табиғат және рухани әлем арасындағы қарым-қатынасты зерттеуі үшін еуропалық көрермендер арасында үлкен сәттілікке ие болды. Гогеннің өнері оның өлімінен кейін танымал болды, бұл дилер Амброаз Волардтың еңбегінің арқасында болды, ол оның мансабының соңында оның жұмыстарының көрмелерін ұйымдастырды және Париждегі екі маңызды өлімнен кейінгі көрмені ұйымдастыруға көмектесті. Оның шығармалары француз авангарды мен Пабло Пикассо және Анри Матисс сияқты көптеген заманауи суретшілерге әсер етті, сондай-ақ ол Винсент пен Тео ван Гогпен қарым-қатынасымен де белгілі.

Отбасы тарихы және ерте өмір

Гоген 7 маусым 1848 жылы Париж қаласында Кловис Гоген мен Алин Шазаль отбасында дүниеге келді, ол жыл Еуропа бойынша революциялық құлшыныстардың кезі болатын. Оның әкесі, 34 жастағы либералды журналист, Орлеандағы кәсіпкерлер отбасынан шыққан, ол жазған газетті француз билігі басып тастағаннан кейін Францияны тастап кетуге мәжбүр болды. Гогеннің анасы – гравер Андре Шазаль мен ерте социалистік қозғалыстардың белсендісі Флора Тристанның 22 жастағы қызы. Андре әйелі Флораны ұрып-соққаннан кейін, оны өлтірмекке тырысқан деп айыпталып, түрмеге қамауға алынды. Пол Гогеннің анасының әжесі Флора Тристан, Тереза Лисне мен Дон Мариано де Тристан Москосоның заңсыз қызы еді. Терезаның отбасы тарихы туралы мәліметтер белгісіз; ал Дон Мариано Перудің Арекипа қаласынан шыққан ақсүйек испан отбасынан тегін алатын. Ол драгун әскерінің офицері болған. Бай Тристан Москосо отбасының мүшелері Перуде маңызды лауазымдарда тұрды. Дегенмен, Дон Марианоның күтпеген өлімі оның сүйіктісі мен қызы Флораны кедейлікке ұшыратты. Флораның Андремен некесі бұзылғанда, ол әкесінің перулік туыстарынан шағын қаржылай көмек сұрап, алды. Ол Тристан Москосо отбасының байлығының үлесін арттыру үмітімен Перуге аттанды. Бұл жоспар орындалмады, бірақ ол Перудегі өмірі туралы танымал саяхатнама жариялады, ол 1838 жылы оның әдеби мансабын бастады. Бастапқы социалистік қоғамдардың белсенді қолдаушысы болған Гогеннің анасының әжесі 1848 жылғы революциялық қозғалыстардың негізін қалауға көмектесті. Француз полициясының бақылауында болып, денсаулығына салқым тиген ол 1844 жылы қайтыс болды. Оның немересі Пол "әжесіне құрметпен қарады және өмірінің соңына дейін оның кітаптарын сақтап қалды". 1850 жылы Кловис Гоген әйелі Алин және кішкентай балаларымен Перуға аттанды, әйелінің Оңтүстік Америкадағы туыстарының көмегімен журналистік мансабын жалғастыруды үміттенеді. Жолда жүрек талмасынан қайтыс болды, ал Алин 18 айлық Пол мен 2 жарым жастағы қызы Маримен Перуға жесір болып келді. Гогеннің анасы күйеуінің әжесімен қарсы алынды, оның күйеу баласы Хосе Руфино Эченике жақын арада Перу президенті болады. Алты жасқа дейін Пол ерекше тәрбие алды, оған күтімшілер мен қызметшілер қарады. Ол балалық шағының сол кезеңін жақсы есте сақтады, ол оның бойына "өмірінің соңына дейін оны мазалаған Перу туралы өшпес әсерлерді" сіңірді. Гогеннің шаттыққа толы балалық шағы 1854 жылы Перудегі азаматтық қақтығыстар кезінде оның отбасылық кеңесшілері саяси биліктен құлағанда күрт аяқталды. Алин балаларымен бірге Францияға оралды, Полды Орлеанда әкесінің әжесі Гийом Гогенмен қалдырды. Перулік Тристан Москосо тайпасы оның әжесімен келісілген жылдық зейнетақыдан айырды, сондықтан Алин Парижге киім тігуші болып жұмыс істеуге келді.

Білім және алғашқы жұмыс орны

Бірнеше жергілікті мектепте оқығаннан кейін, Гогенді беделді католик мектеп-интернаты, Ла Шапель Сен-Месменнің кішкентай семинариясына жіберді. Ол мектепте үш жыл оқыды. 14 жасында ол Париждегі Лориол институтына, теңізшілерді даярлайтын мектепке түсті, содан кейін Орлеанға оралып, Жоанна Д’Арк лицейінде бітіру курсын оқиды. Гоген сауда флотында ұшқыш көмекшісі болып жұмысқа орналасты. Үш жылдан кейін ол француз теңіз күштеріне қосылып, екі жыл қызмет етеді. Анасы 1867 жылдың 7 шілдесінде қайтыс болды, бірақ ол бірнеше ай бойы, әпкесі Мариден хат алғанға дейін, бұл туралы білмеді. 1871 жылы Гоген Парижге оралып, қор брокері болып жұмыс істеді. Отбасының жақын досы Густав Ароза оған Париж биржасында жұмыс табады; Гоген 23 жаста еді. Ол табысты париждік бизнесменге айналып, келесі 11 жыл бойы солай болып қалады. 1879 жылы ол биржалық брокер ретінде жылына 30 000 франк (2019 жылғы АҚШ долларымен шамамен 145 000 доллар) және өнер нарығындағы мәмілелерінен одан да көп табыс тапты. Бірақ 1882 жылы Париж қор биржасы құлдырап, өнер нарығы да тарылды. Гогеннің табысы күрт төмендеді және ол, ақырында, толық уақыт бойы сурет салумен айналысуға шешім қабылдады.

Неке

1873 жылы ол даниялық Метте Софи Гадқа (1850–1920) үйленді. Келесі он жылда олардың бес баласы болды: Эмиль (1874–1955); Алина (1877–1897); Кловис (1879–1900); Жан Рене (1881–1961); және Пол Роллон (1883–1961). 1884 жылы Гоген отбасымен бірге Данияның Копенгаген қаласына көшіп, онда брезент сатушысы ретінде бизнеспен айналысты. Бұл іс сәтті болмады: ол дания тілін білмеді, ал даниялықтар француз брезентін қалаған жоқ. Метте үй шаруасының басты күнкөріс көзіне айналды, болашақ дипломаттарға француз тілінен сабақ берді. Ол көптеген қыз балаларын суреттеді, олардың кейбіреулерінің жалаңаш суреттерін салды. 11 жылдан кейін Гоген толық уақыт сурет салуға бейімделгеннен кейін оның орта таптық отбасы мен некесі бұзылды. 1885 жылы әйелі мен оның отбасы оны кетіп қалуға өтінді, себебі ол олармен ортақ құндылықтарынан бас тартқан болатын. Гоген олармен соңғы рет 1891 жылы байланысқа шықты, ал Метте 1894 жылы онымен толығымен байланысын үзді.

Алғашқы суреттер

1873 жылы, ол қор брокері болған шамасында, Гоген бос уақытында сурет салуды бастады. Оның париждік өмірі Париждің 9-шы округінде өтті. Гоген 15, Ла Брюйер көшесінде тұрды. Жақын жерде импрессионистер жиі баратын кафелер болды. Гоген сондай-ақ галереяларға жиі барып, жаңадан көзге түсетін суретшілердің туындыларын сатып алатын. Ол Камиль Писсарромен достық қарым-қатынас орнатты. Келесі екі жаз бойы Писсарромен және кейде Поль Сезаннмен бірге сурет салды. 1883 жылдың қазан айында ол Писсарроға, өмір сүру үшін сурет салуды кез келген құнмен шешкенін айтып, оның көмегін сұрады, ал Писсарро бастапқыда оған қуана көмектесуге келісті. Келесі қаңтарда Гоген отбасымен бірге Руанға көшіп барды, онда олар арзан тұруы мүмкін еді, және ол бұрынғы жазда Писсарроға барғанда онда мүмкіндіктерді байқаған деп ойлады. Алайда, бұл әрекет сәтті болмады, және жыл соңында Метте мен балалары Копенгагенге көшіп кетті, ал Гоген 1884 жылдың қарашасында өзінің өнер жинағымен оларды қуып жетеді, ол кейіннен Копенгагенде қалды. Копенгагендегі өмір де қиын болды, және олардың некесі шиеленісіп кетті. Меттедің тілегімен, оның отбасының қолдауымен Гоген келесі жылы Парижге қайтып оралды.

Франция 18851886

Италияда Сан-Сальво және Урури қалаларында қысқа ғана уақыт өткізген соң, Гоген 1885 жылдың маусым айында алты жасар ұлы Кловиспен бірге Парижге оралды. Қалған балалары Меттемен бірге Копенгагенде қалды, онда оларға отбасы мен достары қолдау көрсетті, ал Метте өзі аудармашы және француз тілінің мұғалімі болып жұмыс істей алды. Гоген бастапқыда Париждің өнер әлеміне қайта кіруге қиналды және алғашқы қысын нағыз кедейлікте өткізді, қарапайым жұмыстар істеуге мәжбүр болды. Кловис ақырында ауырып, интернатқа жіберілді, ал қаржысын Гогеннің қарындасы Мари төледі. Осы алғашқы жыл Гоген өте аз өнер туындыларын жасады. 1886 жылдың мамыр айында ол импрессионистердің сегізінші (және соңғы) көрмесіне 19 картина мен ағаштан жасалған рельефті ұсынды. Бұл картиналардың көпшілігі Руаннан немесе Копенгагеннен шыққан ертедегі жұмыстар еді, ал жаңаларының арасында ешқандай жаңалық болған жоқ, бірақ оның «Диеппедегі жуынатын әйелдер» («Baigneuses à Dieppe») суреті толқындардағы әйел бейнесін көрсететін, қайта-қайта қолданылатын мотивке айналды. Дегенмен, Феликс Бракемонд оның бір картинасын сатып алды. Бұл көрме Жорж Сератты Париждегі авангард қозғалысының жетекшісі ретінде бекітті. Гоген Сераттың неоимпрессионистік пуантилизм техникасын жеңілсіз қабылдады және сол жылдың соңында Писсарромен жарысып, ол одан кейін Гогенге жаулы болып қана қоймай, тікелей қарсы болды. 1886 жылдың жазында Гоген Бретаньдағы Понт-Авен суретшілер колониясына барды. Ол ең алдымен онда тұру арзан болғандықтан тартылды. Алайда, ол жазда онда жиналған жас суретші студенттер арасында күтпеген сәттілікке қол жеткізді. Оның өте күшті мінезі (ол шебер боксшы және фехтовальщик еді) теңіз жағалауындағы демалыс орнында ешқандай кедергі болмады. Ол сол кезеңде өзінің ерекше сыртқы түрімен де, өнерімен де есте қалды. Осы жаңа достарының арасында Шарль Лаваль болды, ол келесі жылы Гогенмен бірге Панама мен Мартиникаға сапар шекті. Сол жазда ол Писсарро стилінде бірнеше пастель суреттерін және 1886 жылғы сегізінші импрессионисттік көрмеде Дега салған суреттерді жасады. Ол негізінен «Бретондық шопан қыз» («La Bergère Bretonne») сияқты пейзаждарды суреттеді, онда адам бейнесі екінші рөлде болды. Оның «Жас бретондық жігіттер ваннада» («Jeunes Bretons au bain») суреті Понт-Авенге барған сайын қайта оралған тақырыпты таныстырады, оның дизайны мен таза түсті батыл пайдалануы Деганың ықпалында болды. Ағылшын иллюстраторы Рэндольф Кальдекоттың Бретань туралы танымал нұсқаулыққа салған нағыз суреттері Понт-Авендегі авангард студент-суретшілерінің қиялын баурап алды, олар өз академияларының консервативтілігінен құтылуға асықты, ал Гоген оларды бретон қыздарының эскиздерінде саналы түрде еліктеді. Бұл эскиздер кейін оның Париж студиясында суреттерге айналдырылды. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – «Төрт бретондық әйел», ол оның бұрынғы импрессионисттік стилінен айтарлықтай өзгешеліктерді көрсетіп, Кальдекоттың иллюстрациясының нағыздығын қамтиды, ерекшеліктерді карикатураға дейін асырады. Гоген, Эмиль Бернард, Шарль Лаваль, Эмиль Шюффенекер және тағы да көптеген адамдар Панама мен Мартиникадағы саяхаттарынан кейін Понт-Авенге қайта келді. Таза түсті батыл қолдану және тақырыпты таңдаудағы символизм қазіргі Понт-Авен мектебі деп аталатын нәрсені ерекшелендіреді. Импрессионизмге көңілі толмаған Гоген еуропалық дәстүрлі сурет салу тым көп еліктеуге айналды деп санады және символикалық тереңдікті жоғалтты. Ал Африка мен Азия өнерінде мистикалық символдар мен күш-қуатқа толы болды. Бұл кезде Еуропада басқа мәдениеттердің, әсіресе Жапонияның (японизм) өнеріне қызығушылық артқан. Ол 1889 жылы Les XX ұйымдастырған көрмеге қатысуға шақырылды.

Клоизонизм және синтетизм

Халықтық өнер мен жапондық гравюралардың ықпалымен Гогеннің туындылары Клоизонизм бағытына қарай өркендеді, бұл стильді сыншы Эдуард Дюжардин Эмиль Бернардтың жазық түсті аймақтармен және айқын контурлармен салу әдісін сипаттау үшін атады. Бұл Дюжардинге ортағасырлық клоизоне эмальдеу техникасын еске түсірді. Гоген Бернардтың өнерін және оның өнеріндегі нысандардың мәнін жеткізудегі стильді қолданудағы батылдығын жоғары бағалады, бұл стиль Гогеннің ізденісіне сай келді. Гогеннің "Сары Христос" (1889) картинасы, Клоизонизмнің көрнекті туындысы ретінде жиі сілтеме жасалады, онда бейне қара контурлармен бөлінген таза түстердің аймақтарына дейін тоғытылды. Мұндай туындыларда Гоген классикалық перспективаға аз назар бөлді және түстердің күңгірт градиенттерін батыл түрде жойды, соның салдарынан Ренессанстан кейінгі кезеңдегі сурет салудың екі ең маңызды принципін елеусіз қалдырды. Кейіннен оның сурет салуы синтетизмге қарай дамыды, онда форма да, түс те басымдық танытпайды, бірақ олардың әрқайсысы тең дәрежеде маңызды рөл атқарады.

Панама каналы

1887 жылы Гоген өзінің досы, тағы бір жас суретші Шарль Лавалмен бірге Францияны тастап кетті. Оның арманы Панаманың шағын Табога аралында өз жерін сатып алу болды, онда ол «балық пен жеміспен және ештеңеге мұқтаж болмай, күніне немесе ертеңгі күнге алаңдамай өмір сүруді» қалағанын айтты. Колон портына жеткен кезде Гогеннің ақшасы бітіп, Панама каналын салуға француз жұмысшысы болып жұмысқа орналасты. Осы уақытта Гоген әйелі Меттеге ауыр жағдайларға шағымданып хаттар жазды: «Мен тропикалық күн мен жаңбыр астында таңғы сағат бес жарымнан кешкі алтыға дейін қазуға мәжбүрмін», - деп жазды ол. «Түнде мені масалар жеп қояды». Ал Лаваль канал қызметкерлерінің портреттерін салып ақша табады, бұл жұмыс Гогенге ұнамады, себебі тек ұятсыз суреттер ғана сатылатын. Гоген Панаманы жек көріп, бір күні Панама қаласында қоғамдық жерде зәр тастағаны үшін тұтқындалды. Қала бойынша қарумен сүйреп әкелген Гогенге төрт франк айыппұл төлеуге бұйрық берілді. Табогадағы жердің бағасы қол жеткісіз екенін анықтағаннан кейін (және аралда қаушатыр ауруы мен безгекке шалдыққаннан кейін, ол сауығу үшін санитариялық орталыққа жатқызылды), ол Панамадан кетуге шешім қабылдады. Ол кезде Францияда репатриация саясаты болды, егер азамат ақшасы бітіп, француз колониясында қалып қойса, мемлекет қайта оралу жолының ақысын төлейтін. Панамадан шыққаннан кейін, репатриация саясатымен қорғалған Гоген мен Лаваль Мартиниканың Сент-Пьер портына түсуге шешім қабылдады. Ғалымдар Гогеннің аралда қалуды қасақана немесе спонтанды шешкені туралы келіспейді. Бастапқыда олар тұрған «негр үйі» оған ыңғайлы болды, ол адамдардың күнделікті іс-әрекеттерін бақылап, ләззат алды. Алайда жазғы ауа райы ыстық болды және жаңбырдан үйдің шатыры ағып жатты. Гоген дизентерия мен батпақ қызуынан да зардап шекті. Мартиникада ол 10-20 жұмыс жасады (көбінесе 12 деп есептеледі), көп саяхаттады және үнді иммигранттарының кішкентай қауымымен байланысқа түсті; бұл байланыс кейіннен оның өнеріне үнділік символдарды қосу арқылы әсер етті. Ол аралда болған кезде жазушы Лафкадио Хирн де болды. Оның есебі Гогеннің суреттеріне қосымша тарихи салыстыруды ұсынады. Гоген Мартиникада болған кезінде 11 картинасын аяқтады, олардың көпшілігі оның үйінен шыққан сияқты көрінеді. Шюффенекерге жазған хаттарында ол экзотикалық жерлер мен суреттеріндегі тума халықтар туралы қызығушылық білдірді. Ол аралдағы төрт суреті қалғандарынан жақсырақ екенін мәлімдеді. Жалпы туындылар ашық түсті, босқан суреттермен салынған, ашық ауадағы бейнелерді бейнелейді. Оның аралдағы уақыты қысқа болғанымен, оның әсері зор болды. Ол кейінгі суреттерінде кейбір кейіпкерлерін және эскиздерін қайта пайдаланды, мысалы, «Манго ағаштары арасында» мотиві, оның жанкүйерлерінде көшірілген. Ауылдық және жергілікті халықтар Гоген аралдан кеткеннен кейін де оның туындыларында танымал тақырып болып қала берді.

Францияға оралу

1893 жылдың тамызында Гоген Францияға оралды және Таити тақырыбындағы суреттерін салуын жалғастырды, мысалы, «Махана но атуа» («Құдай күні») және «Наве наве мое» («Қасиетті көзбұлақ, тәтті армандар»). 1894 жылдың қараша айында Дюран Руэль галереясында өткен көрме орташа сәттілікке қол жеткізді, көрсетілген 40 суреттің 11-і жоғары бағаға сатылды. Ол Монпарнас ауданының шетінде, 6 rue Vercingétorix мекенжайында пәтер жалдап, апта сайын салон өткізе бастады. Ол экзотикалық бейне жасап, Полинезиялық киім киіп, он жеті жастағы «жартылай үнді, жартылай малай» әйелмен ашық қарым-қатынаста болды, оны Жавалық Анна деп атады. Қарашадағы көрмесі шамалы сәттілікке ие болғанымен, ол кейіннен Дюран Руэльдің демеушілігінен айырылды, себептері әлі анық емес. Мэтьюс бұл оқиғаны Гогеннің мансабы үшін трагедия деп сипаттайды. Басқа нәрселермен қатар, ол американдық нарыққа қадам басу мүмкіндігінен де қол үзіп қалды. 1894 жылдың басында ол өзінің жолжазбасы «Ноа Ноа» үшін жаңа тәсілмен ағаштан кескіштер жасауға кірісті. Ол жазды Понт-Авенге қайтып оралды. 1895 жылдың ақпанында ол Париждегі «Hôtel Drouot» аукционында 1891 жылғыдай суреттерін сатуға тырысты, бірақ бұл жолы сәттілік болмады. Бірақ сурет сатушы Амброаз Волард 1895 жылдың наурыз айында өз галереясында Гогеннің суреттерін көрсетті, алайда олар келісімге келе алмады. Ол өткен қыста жасаған «Овири» атты үлкен керамикалық мүсінін 1895 жылғы «Société Nationale des Beaux Arts» көрмесіне ұсынды, ол сәуір айында ашылды. Дегенмен, Гоген өзінің танымалдылығын арттыру үшін «Le Soir» газетіне қазіргі керамиканың жай-күйі туралы наразылық хат жазды. Осы кезде оның әйелі Меттемен ажырасып кеткендері анық болды. Татуласуға үміт болғанымен, олар ақша мәселесіне байланысты тез дауласып, бір-бірін көруден бас тартты. Гоген алғашқыда қайтып келгеннен кейін бірден алған 13 000 франк мұраның бір бөлігін Меттемен бөлісуден бас тартты. Ақырында Меттеге 1500 франк сыйлық ретінде берілді, бірақ ол ашуланып, одан кейін Гогенмен тек Шюффенеккер арқылы байланысқа түсті, бұл Гогенге еселей ренжітті, өйткені оның досы оның сатқындығының нақты көлемін білді. 1895 жылдың ортасына қарай Гогеннің Таитиге оралуы үшін қаражат жинау әрекеттері сәтсіз аяқталды, сондықтан ол достарынан көмек сұрауға мәжбүр болды. 1895 жылдың маусым айында Эжен Карьер оған Таитиге арзан билет алып берді, және Гоген енді ешқашан Еуропаға оралмады.

Таитидегі тұрғылықты жері

1895 жылдың 28 маусымында Гоген Таитиге қайта келді. Томсон оның оралуын негізінен теріс деп сипаттайды, оның Париж өнер ортасына деген көңілі толып, оған қарсы екі шабуыл жасалды – бірін Эмиль Бернар, екіншісін Камиль Моклер. Мэтьюс Париждегі оқшаулануы соншалықты қатты болғанын, сондықтан Таити қоғамында өз орнын қайтаруға тырысудан басқа амалы қалмағанын айтады. 1895 жылдың қыркүйегінде ол келді және келесі алты жыл бойы, көбінесе Папеетеде немесе жақын маңдағы суретшілер колониясында өмір сүрді. Осы уақыт ішінде ол өзін-өзі сатудың үнемі артып келе жатқан ағынымен және достары мен ізгі ниеттілерінің қолдауымен қамтамасыз етті, бірақ 1898-1899 жылдары Папеетеде кеңсе жұмысына орналасуға мәжбүр болды, осы туралы көп мәлімет жоқ. Ол Пуауауада, Папеетеден шығысқа қарай он шақырым жерде, бай отбасылар қоныстанған кең қамыс және сабаннан салынған үй салдырды. 1896 жылы Гогеннің танысы және фотограф-әуесқой Жюль Агостини үйді суретке түсірді. Кейін жерді сатудан кейін ол сол маңайда жаңа ғимарат салуға мәжбүр болды. Ол жылқы мен ат қосымшасын ұстап, қаласа күн сайын Папеетеге барып, колонияның әлеуметтік өміріне қатыса алатын болды. Ол Меркур де Франсқа жазылды (әрине, ол акционері болды), ол кезде Францияның ең маңызды сын журналы болды және Париждегі суретшілермен, дилерлермен, сыншылармен және меценаттармен белсенді хат алмасуды жалғастырды. Папеетедегі жылы және одан кейін ол жергілікті саясатқа маңызды рөл атқарды, отаршылдық үкіметке қарсы жергілікті журналға, Les Guêpes (Құмырсқалар) журналына үндеушілікпен үлес қосты, ол жақында құрылған болатын, және ақырында өзінің ай сайынғы басылымын шығарды – Le Sourire: Journal sérieux (Күлімдеу: Жасқанды газет), кейіннен жай ғана Journal méchant (Жаман газет) деп аталды. Оның газетінен белгілі бір мөлшерде суреттер мен ағаш кескіндері сақталған. 1900 жылдың ақпан айында ол Les Guêpes-тің редакторы болды, ол үшін ол жалақы алды және 1901 жылдың қыркүйегінде Таитиден кеткенге дейін редактор болып қызмет етті. Оның редакторлығындағы газет губернаторға және жалпы билікке қарсы шабуылдарымен танылды, бірақ шын мәнінде жергілікті мүдделердің жақтасы емес еді, дегенмен де осындай болып көрінді. Алғашқы жылы ол сурет салуды тоқтатты, енді мүсінге көңіл бөлмек екенін Монфрейдке хабарлады. Бұл кезеңдегі ағаштан жасалған мүсіндерінің азы ғана сақталған, олардың көпшілігі Монфрейд жинаған. Томсон Oyez Hui Iesu (Христос крестте) деп атаған, бұл жарты метр (20 дюйм) биіктіктегі ағаш цилиндр, онда діни мотивтердің ерекше қоспасы бар. Цилиндрдің суреті Бреттандағы ұқсас бейнелеулерден, мысалы Племур Бодудағы, жергілікті шеберлер ежелгі менгирлерді христиандыққа айналдырғаннан туындаған болуы мүмкін. Ол сурет салуды қайта бастағанда, Те тамари но атуа (Құдайдың ұлы) және О Таити (Ешқашан) сияқты суреттерде жыныстық белгілі жалаңаштарды салуды жалғастырды. Томсон күрделіліктің өсуін байқады. Мэтьюс христиандық символикаға оралуды атап өтті, бұл сол кездегі отарлаушылармен жақсы көретін, енді олар діни қағидалардың әмбебаптығын атап, жергілікті мәдениеттен қалған нәрсені сақтауға құштар. Бұл суреттерде Гоген Париждегі бұрынғы авангардтық аудиториясына емес, Папеетедегі колонистердің арасындағы аудиторияға сөйлейді. Оның денсаулығы нашарлап, әр түрлі аурулармен бірнеше рет ауруханаға жатқызылды. Францияда ол Конкарноға барғанда, мас күйінде болған төбелес кезінде аяғын сындырған. Жарақат, ашық сынық, ешқашан жақсылап жазылып кеткен жоқ. Содан соң оның аяқтарынан ауыр, әлсірететін жаралар шығып, қозғалыс қабілетін шектейтін болды. Бұл жараларға сынап қосылды. Гоген тропикалық климатты кінәлап, жараларды "экзема" деп сипаттады, бірақ оның өмірбаяндары бұл сифилистің өрлеуі болуы керек деп келіседі. 1897 жылдың сәуірінде ол сүйікті қызы Алинаның өкпе қабынуынан қайтыс болғанын естіді. Бұл айда ол үйін босату керектігін білді, өйткені оның жері сатылды. Ол тау мен теңіздің көркіне тамаша ағаш үй салу үшін банкке қарыз алды. Бірақ ол тым көп күш салды, және жылдың соңында оның банкінің оған кепілдік беруінің нақты перспективасына тап болды. Жыл соңында ол өзінің монументалды "Біз қайдан келдік? Біз неміз? Қайда барамыз?" атты шығармасын өзінің шедеврі және соңғы өнері деп санайды (Монфрейдке жазған хатында ол оны аяқтағаннан кейін өзін-өзі өлтіруге тырысқанын түсіндірді). Сурет келесі жылдың қараша айында Вольард галереясында көрсетілді, оның ішінде шілдеге дейін аяқтаған тақырыптық байланысты сегіз суреті де болды. Бұл 1893 жылғы Дюран Руэль көрмесінен бергі Париждегі оның алғашқы ірі көрмесі болды және сыншылар оның жаңа тыныштығын мақтап, сәтті өтті. Бірақ "Біз қайдан келдік?" суреті аралас пікірлер алды және Вольард оны сатуда қиындыққа тап болды. Ақырында ол оны 1901 жылы 2500 франкқа (2000 жылғы АҚШ долларымен шамамен 10 000 доллар) Габриэль Фризоға [fr] сатты, Вольардтың комиссиясы шамамен 500 франкқа жетеді. Гогеннің Париждегі дилері Жорж Шоде 1899 жылдың күзінде қайтыс болды. Вольард Гогеннің суреттерін Шоде арқылы сатып алып, енді Гогенмен тікелей келісім жасады. Келісім Гогенге жылына кемінде 25 көрінбейтін суретті 200 франктан сатып алуға кепілдік беріп, ай сайын 300 франк тұрақты аванс берді, сонымен қатар Вольард оған өнер материалдарын ұсынуға міндеттенді. Екі тараптан да бастапқыда кейбір қиындықтар туды, бірақ Гоген, ақырында, Маркиз аралдарына қайта қоныстану жоспарын іске асыра алды, олар одан да жабайы қоғамды іздеді. Ол Таитидегі соңғы айларын жомарттықпен достарын тойлауымен байланысты үлкен жайлылықта өткізді. Гоген аралдарда керамикамен айналыса алмады, себебі қолайлы саз болған жоқ. Сонымен қатар, баспа машинасына қол жеткізе алмағандықтан (Le Sourire гектографияланды), ол графикалық жұмыстарында монотипия процесіне жүгінуге мәжбүр болды. Осы басылымдардың сақталған мысалдары өте сирек және аукционда жоғары бағаға сатылады. Осы уақытта Гоген Пуауауадағы көршілерінің қызы Пахура (Пау'ура) Таймен қарым-қатынас жасады. Гоген Пау'ура 14 жас жарымда болғанда бұл қарым-қатынасты бастады. Ол одан екі бала тудырды, олардың қызы нәресте шағында қайтыс болды. Екіншісі, ұл, оны өзі тәрбиеледі. Оның ұрпақтары Мэтьюстің өмірбаяны жазылған кезде Таитиде тұрды. Пахура Гогеннің Пуауаудағы отбасысынан алыс Маркиз аралдарына онымен бірге барудан бас тартты (бұрын ол Гоген Папеетеде жұмыс істегенде, он шақырым қашықтықта болғанда оны тастап кеткен). Ағылшын жазушысы Уильям Сомерсет Моэм 1917 жылы оны барып көргенде, ол Гоген туралы ешқандай пайдалы естелік бере алмады және Гогеннің отбасынан ақша әкелмей келгені үшін оны кінәлады.

Маркиз аралдары

Гауген Таитидегі алғашқы айларында Папетеде күрделі ою-өрнектелген маркиздік ыдыстар мен қару-жарақтардың жинағын көргеннен бері Маркиз аралдарына қоныстану жоспарын ойластырған. Алайда ол Таитидегідей өз мәдени ерекшеліктерін жоғалтқан қоғамды тапты. Тынық мұхиты аралдарының ішінде Маркиз аралдары батыс ауруларының (әсіресе туберкулездің) таралуынан ең көп зардап шекті. Епископ Пьер Пайярдың мүсіні Вашингтонның Ұлттық өнер галереясында, ал оның жұптас мүсіні Тереза 2015 жылы Нью-Йорктегі Кристи аукционында Гогеннің мүсіні үшін рекордтық 30,965 000 долларға сатылды. Бұл мүсіндер, кем дегенде, сегіз мүсіннің бірі болды, олар өлімнен кейін жасалған тізімге сәйкес үйді безендірген, олардың көпшілігі бүгін жоғалып кетті. Олар шіркеудің жыныстық қатынасқа қатысты екіжүзділігіне ашық қарсылық білдірді. 1901 жылы бүкіл француз империясында жарияланған Ассоциациялар туралы заңның нәтижесінде миссионерлік мектептерді мемлекеттік қаржыландыру тоқтатылды. Мектептер жеке мекемелер ретінде қиындықтармен жалғасты, бірақ Гоген кез-келген мектепке бару екі жарым шақырым радиустағы аумақта ғана міндетті екенін белгілеген кезде бұл қиындықтар күшейді. Бұл көптеген жасөспірім қыздардың мектептерден шығарылуына әкелді (Гоген бұл процесті "құтқару" деп атады). Ол осындай қыздардың бірі - Ваэхохоны (Мэри Роуз деп те аталады) өзінің вахинесі етіп алды. Бұл оның үшін қуанышты іс болмады, өйткені Гогеннің жаралары өте зиянды болды және күнделікті күтімді қажет етті. Алайда ол ерікті түрде бірге өмір сүрді және келесі жылы сау қызын дүниеге әкелді, оның ұрпақтары аралда өмір сүруді жалғастыруда. Қараша айында ол жаңа үйіне Ваэхохо, аспаз (Кахуи), тағы екі қызметші (Тиоканың немерелері), иті Пегау (PG инициалдарымен ойын), және мысықпен қоныстанды. Үйдің өзі қаланың орталығында орналасқан болса да, ағаштар арасында жасырылған және көзден таса болды. Той-қуаныштар тоқтады және ол өнімді жұмыс кезеңін бастады, келесі сәуірде Вольярдқа жиырма картина жіберді. Ол Маркиз аралдарында жаңа мотивтер табамын деп ойлады, Монфрейдке: text= Менің ойымша Маркиз аралдарында модельдерді табу оңай (Таитиде бұл жағдай күннен-күнге қиындап келеді), және жаңа елде зерттеу үшін жаңа және одан да жабайы тақырыптарды қысқаша айтқанда, әдемі нәрселер жасаймын. Бұл жерде менің қиялым суыта бастады, ал халық Таитиге де үйреніп кетті. Әлем соншалықты ақымақ, егер оған жаңа және қорқынышты элементтер бар картиналарды көрсеткен болса, Таити түсінікті және тартымды болады. Менің Британия суреттерім қазір Таитиге байланысты гүл суына айналды; Таити маркизаларға байланысты Кёльн суына айналады. Анна Шех үшін оларды ерекшелендіретін нәрсе - олардың тыныштығы мен меланхолиясы, бірақ оларда алаңдаушылық элементтері бар. Осылайша, Cavaliers sur la Plage (Жебендегі салт аттылар) суретінің екінші нұсқасында жиналған бұлттар мен көбікпен қапталған толқындар жақын арада дауыл болатынын білдіреді, ал сұр аттардағы екі алыстағы сурет өлімді бейнелейтін басқа суреттердегі ұқсас суреттерді қайталайды. Бірақ осы соңғы кезеңдегі суреттерден әлдеқайда терең алаңдаушылықты білдіретін үш сурет бар. Олардың алғашқы екеуі Jeune fille à l'éventail (Жеріктегі жас қыз) және Le Sorcier d'Hiva Oa (Қызыл шапанды маркиздік адам). "Жас қыз" суретінде қызыл шашты Тохотауа көрші аралдың басшысының қызы ретінде бейнеленген. Портрет Вернье кейіннен Вольярдқа жіберген фотосуреттен алынған сияқты. Le sorcier үшін модель Гаугеннің жақын досы және Бенгт Даниэльсонның айтуынша, Тохотаумен үйленген, жетістіктерге жеткен биші, сондай-ақ қорқынышты сиқыршы Хаапуани болуы мүмкін. Сех Тохотаудың киімінің ақ түсі полинезиялық мәдениетте билік пен өлімнің символы екенін, ол мәдениеті жойылып кету қаупі төнген маохи мәдениетінің өкілі ретінде бейнеленгенін атап өтті. Үшінші сурет - бұл құпия және әдемі Contes barbares (Primitive Tales) оң жақта Тохотау бейнеленген. Сол жақтағы суретші - Гогеннің Понт-Авен күндерімен дос болған суретші Джейкоб Мейер де Хаан, ол бірнеше жыл бұрын қайтыс болған, ал ортадағы суретші - тағы да андрогин, кейбіреулер Хаапуани деп атайды. Будда сияқты поза және лотос гүлдері Элизабет Чайлдсқа сурет өмірдің мәңгілік циклі мен қайта туу мүмкіндігі туралы ой жүгірту екенін білдіреді. Бір кездері ол Еуропаға, Испанияға емделу үшін қайтуды ойлады. Монфрейд оған: text= Қайтып оралғанда, сіздер қоғамның сіздерді бағалауындағы инкубациялық процеске нұқсан келтіруге қаупіңіз бар. Қазіргі таңда сіз - бірегей әрі аңызға айналған суретшісіз, бізді алыстағы Оңтүстік теңізден алаңдатып, ешкімнің қайталамауы мүмкін емес туындыларды жіберіп тұрсыз, олар ұлы адамның шешуші туындылары, ол бір жағынан, осы дүниеден кетіп қалған. Сіздің жауыздарыңыз – және барлық орташалықты бұзғандар сияқты сізде көп жауыздар бар – үнсіздік сақтайды; бірақ олар сізге шабуыл жасауға батыл болмайды, тіпті оны ойламайды. Сіз тым алыссыз. Сіз қайта оралмауыңыз керек. Сіз қазірдің өзінде барлық ұлы өлгендер сияқты қол жетпессіз; сіздің өнеріңіздің тарихына жатасыз.

Шілдеде 1902 жылы Ваэхохо, жеті айлық жүкті болған, Гогенді тастап, өзінің туған үйіне, Хекеани аймағына барып, баласын тудыру үшін отбасы мен достарының арасында болуға кетті. Қыркүйекте ол дүниеге келді, бірақ қайта оралмады. Гоген бұдан кейін ешқандай вахине алған жоқ. Осы кезде ол миссионерлік мектептер мәселесінде Епископ Мартинмен араздасуының шыңына жетті. Жергілікті жандарм, Дезере Шарпилле, бастапқыда Гогенге достықпен қараған, арал тобының әкімшісіне, Нuku Hiva аймағында тұратын, Гогеннің балаларын мектептен шығаруға ынталандырғаны және азаматтардың салық төлеуін тоқтатуға көндіргені туралы есеп берді. Тағдырдың құдайындай, әкімшілік лауазымына жақында Гогеннің Таитидегі ескі досы, оған жақын адам Франсуа Пиккенот тағайындалған. Пиккенот Шарпиллеге мектеп мәселесі бойынша ешқандай шара қолданбауға кеңес берді, өйткені Гоген заңмен қорғалған, бірақ салық төлемеген жағдайда Гогеннің мүлкін тәркілеуге рұқсат берді. Мүмкін, жалғыздыққа байланысты, кейде сурет сала алмаған Гоген жазуға көшті. 1901 жылы Гоген Францияда болған кезінде ағаш кескіштерімен бірге дайындаған Noa Noa қолжазбасы ақыры Морис поэзиясымен бірге La Plume басылымында кітап түрінде жарық көрді (қолжазбаның өзі қазір Лувр мұражайында сақтаулы). Оның бөлімдері (Техамана туралы есебін қоса) бұрын 1897 жылы La Revue Blanche журналында ағаш кескіштерісіз жарияланған, ал ол өзі Les Guêpes журналында редактор болып жұмыс істеген кезде үзінділерді жариялаған. La Plume басылымында оның ағаш кескіштері болуы жоспарланған, бірақ ол баспагерлер тілегендей жылтыр қағазға басылуына рұқсат бермеді. Шындығында ол Мориспен жасаған осы жобаға қызығуын жоғалтқан және жүз даналық сыйлықты ұсыныстан бас тартқан. Дегенмен, оның жарық көргені оны басқа кітаптар жазуға шабысдандырды. Жыл басында (1902) ол 1896–97 жылдарға қарайтын ескі қолжазбасын, L'Esprit Moderne et le Catholicisme (Қазіргі рух және католицизм) кітабын, Рим-католик шіркеуі туралы, Епископ Мартинмен болған келісімдерінен алынған жиырма беттік ой-пікірлер қосып қайта қарады. Ол осы мәтінді Епископ Мартинге жіберді, ол оған суреттермен толыққан тарихты жіберді.

Өлім

1903 жылдың басында Гоген арал жандармдарының, әсіресе Жан-Поль Клеверидің, арал тұрғындарының арақ ішіп жүргені туралы іске тікелей араласуы үшін олардың құзырсыздығын әшкерелеуге бағытталған науқанға қатысты. Бірақ Клавэри жазадан құтылды. Ақпан айының басында Гоген әкімші Франсуа Пиккеноға хат жазып, Клеверидің бір подчинённый-ның сыбайлас жемқорлық жасағанын мәлімдеді. Пиккено бұл айыптауларды тексерді, бірақ оларды растай алмады. Клевери Гогенге жандармды қаралағандығы үшін шағымданып жауап берді. Кейіннен оған 500 франк айыппұл салынды және 1903 жылдың 27 наурызында жергілікті судья оны үш айға бас бостандығынан айырды. Гоген дереу Папеитте апелляция берді және апелляциясын тыңдау үшін Папеитке баруға қажетті қаражатты жинауға кірісті. Ол кезде Гоген өте әлсіз және қатты ауырып, тағы да морфинді қолданды. 1903 жылдың 8 мамырында таңертең кенеттен қайтыс болды. Бұрын ол өзінің пасторы Пол Верньені шақырып, есінен танып қалатынын айтқан. Олар сөйлесіп, Вернье оның жағдайы тұрақты деп ойлап кетіп қалды. Бірақ Гогеннің көршісі Тиока оны сағат 11-де өлі күйінде тауып, дәстүрлі Маркездік әдіспен, оның басын жуып, қайта тірілтуге тырысты. Жанында лауданумның бос бөтелкесі болған, бұл оның дозадан артық алып қайтыс болғаны туралы күмәндіктер тудырды. Вернье оның жүрек талмасынан қайтыс болғанын ойлады. Гоген келесі күні сағат 14:00-де Католиктік Кальварий зиратында (Cimetière Calvaire), Атуона, Хива 'Оа жерленді. 1973 жылы оның қабіріне оның тілегі бойынша Овири мүсінінің қоладан құйылған көшірмесі қойылды. Ирониялық жайт, зираттағы ең жақын көршісі – епископ Мартин, оның қабірі үлкен ақ айқышпен белгіленген. Вернье Гогеннің соңғы күндері мен жерленген жері туралы естелік жазды, ол О'Брайеннің Монфрейдке жазған хаттарының жинағында жарияланды. Гогеннің қайтысы туралы хабар Францияға (Монфрейдке) 1903 жылдың 23 тамызында ғана жетті. Өсиет болмағандықтан, оның құндылығы төмен заттары Атуонада аукционға сатылды, ал хаттары, қолжазбалары мен суреттері 1903 жылдың 5 қыркүйегінде Папеитте аукционға сатылды. Мэтьюс оның мүліктерінің жылдам таралуы оның кейінгі жылдары туралы көптеген құнды ақпараттың жоғалуына әкелгенін айтады. Томсон оның мүліктерінің аукциондық тізімі (олардың кейбіреулері порнография ретінде өртеліпті) оның өмірінің оның айтқандай кедей немесе примитивті болмағанын көрсетті. Метте Гоген аукционнан түскен ақшаны, шамамен 4000 франкты, алды. Папеитте аукционға сатылған суреттердің бірі – Эрмитаж мұражайындағы Матерни I-дің кіші нұсқасы – Матерни II. Түпнұсқасы Пуна'ауияда оның сол кездегі әйелі Пау'ура ұлы Эмильді дүниеге әкелген кезде салынған. Ол кіші көшірмені неге салғаны белгісіз. Ол француз теңіз офицері Кошинге 150 франкқа сатылды, ол губернатор Петидің өзі сурет үшін 135 франкқа дейін ұсынғанын айтты. Ол 2004 жылы Sotheby's аукционында 39 208 000 АҚШ долларына сатылды. Атуонадағы Пол Гоген мәдени орталығында Maison du Jouir-дің реконструкциясы бар. Бастапқы үй бірнеше жыл бойы бос тұрды, есігінде Гогеннің оюлы пердесі сақталған. Бұл, ақырында табылды, бес бөлігінің төртеуі Музей Д'Орседе, ал бесіншісі Таитидегі Пол Гоген мұражайында сақталған. 2014 жылы Гогеннің үйінің жанындағы құдықта табылған төрт тісті сот-медициналық сараптама Гогеннің сифилиспен ауырғаны туралы қалыпты сенімді күмәндеңге түсірді. ДНҚ сараптамасы тістердің Гогенге тиесілі екенін растады, бірақ сифилис емдеу үшін қолданылатын сынаптың іздері табылмады, бұл Гогеннің сифилиспен ауырмағанын немесе оны емдемегенін көрсетеді. 2007 жылы археологтар Гаугеннің Хива Оа аралында салған құдықтың түбінен оның төрт шіріген тісін тапты.

Балалар

Гоген үш баласынан кейін өмір сүрді; сүйікті қызы Алина пневмониядан қайтыс болды, ұлы Кловис жамбас операциясынан кейін қан инфекциясынан көз жұмды, ал 1896 жылы Гогеннің «Те тамари но атуа» картинасында бейнеленген қызы, Гогеннің жас таитилік сүйіктісі Пау’ураның баласы, 1896 жылғы Рождество күні дүниеге келгеннен кейін бірнеше күн өткен соң қайтыс болды. Ұлы Эмиль Гоген АҚШ-та құрылыс инженері болып жұмыс істеді және Флоридадағы Lemon Bay тарихи зиратына жерленген. Тағы бір ұлы Жан Рене белгілі мүсінші және тұңғыш социалист болды. 1961 жылғы 21 сәуірде Копенгагенде қайтыс болды. Пола (Пол Роллон) суретші және өнер сыншысы болды, «Менің әкем, Пол Гоген» (1937) атты естеліктер жинағын жазды. Гогеннің сүйіктілерінен тағы бірнеше баласы болды: Жермен (1891 жылы туған), анасы Джульетт Хуаис (1866–1955); Эмиль Мараэ а Тай (1899 жылы туған), анасы Пау’ура; және Ваэохо (Мари Роуз) қызы (1902 жылы туған). Белгиялық суретші Жермен Шардонның Гогеннің қызы болуы мүмкін деген болжам бар. Сауатсыз және Пау’урамен Таитиде өскен Эмиль Мараэ а Тай 1963 жылы француз журналисі Жозетт Жиро оны Чикагоға алып келді және өзінің суретшілігімен аты шықты, 2001 жылға дейін оның ұрпақтары Таитиде тұрып жатыр. Еуропалық мәдени элита Африка, Микронезия және Американың жергілікті халықтарының өнерін алғаш рет танып, осы алыс елдердің өнеріндегі жаңалыққа, жабайылыққа және күштің айқындылығына қызығып, білім алды. XX ғасырдың басында Пабло Пикассо сияқты Гоген де осы шетелдік мәдениеттердің «примитивті» өнерінің қарапайымдылығы мен күшінен шабыттанды. Гоген сонымен қатар постимпрессионизмнің суретшісі саналады. Оның батыл, түрлі-түсті және дизайнға бағытталған суреттері қазіргі заманғы өнерге елеулі әсер етті. Одан шабыт алған XX ғасырдың басындағы суретшілер мен ағымдар: Винсент ван Гог, Анри Матисс, Пабло Пикассо, Жорж Брак, Андре Деран, Фаувизм, Кубизм және Орфизм. Кейіннен ол Артур Франк Мэтьюсқа және американдық өнер және қолөнер қозғалысына ықпал етті. XIX ғасырдың соңындағы өнердің ең көрнекті маманы ретінде танылған Джон Ревальд, постимпрессионизм кезеңі туралы бірнеше кітап жазды, соның ішінде «Постимпрессионизм: Ван Гогтан Гогенге дейін» (1956) және «Пол Гоген: Амброуз Вольярд пен Андре Фонтанасқа хаттар» (Ревальдтың «Постимпрессионизмдегі зерттеулеріне» енген, 1986) атты эссесі Гогеннің Таитидегі жылдары мен өнер дилері Вольярд және басқалармен болған хаттар арқылы көрінген өмірге таласуын талқылайды.

Пикассоға әсері

Гогеннің 1903 жылы Париждегі Күзгі салонға ұсынған ретроспективті көрмесі және 1906 жылы одан да ірілеу көрмесі француз авангардына, әсіресе Пабло Пикассоның суреттеріне күшті әсер етті. 1906 жылдың күзінде Пикассо Пол Гогеннің туындыларын еске түсіретін, алып жалаңаш әйелдер мен монументалды мүсіндер бейнелеген суреттер жасады, бұл оның примитивтік өнерге деген қызығушылығын көрсетті. Пикассоның 1906 жылғы ірі суреттері Гогеннің мүсіндерінен, суреттерінен және жазбаларынан тікелей шабыт алды. Гогеннің туындыларынан туған күш 1907 жылы жасалған «Авиньон қыздары» туындысына тікелей себеп болды. Гогеннің өмірбаянын жазған Дэвид Свитманның айтуынша, Пикассо 1902 жылы Парижде экспатриант испан мүсіншісі және керамик Пако Дурриомен танысып, дос болғанда Гогеннің туындыларының жанкүйеріне айналды. Дуррио Гогеннің бірнеше туындысын өзінде сақтап, өйткені ол Гогеннің досы және оның туындыларын тегін сатумен айналысатын агент болған. Дуррио Таитидегі кедей досына көмектесу үшін оның туындыларын Парижде насихаттауға тырысты. Олар танысқаннан кейін Дуррио Пикассоны Гогеннің тас бұйымдарымен таныстырды, оған бірнеше керамикалық бұйымдар жасауға көмектесті және Пикассоға Пол Гогеннің Таити журналы «Ноа Ноа» атты La Plume басылымының тұңғыш нұсқасын сыйлады. Пикассо Дурриодан Гогеннің туындыларын ғана емес, сонымен қатар Амброаз Вольяр галереясында да көрді, онда екеуі де өнер көрмесіне қатысты. Гогеннің Пикассоға тигізген әсері туралы Джон Ричардсон былай деп жазды: «1906 жылғы Гогеннің туындыларының көрмесі Пикассоны бұрынғыдан да көп осы суретшінің ықпалында қалдырды. Гоген өнердің сан алуан түрлерін көрсетті – метафизика, этнология, символизм, Киелі кітап, классикалық мифтер және тағы да көптеген элементтерді – олардың барлығы бір заманғы, бірақ уақыттан тыс синтезге біріктірілуі мүмкін еді. Суретші сонымен қатар әдемілік туралы қалыпты түсініктерді де күлдіре алады, өйткені ол өзінің ішкі құмарлықтарын қараңғы құдайларға (қажетті түрде таитилік емес) бағындырып, құдайлық энергияның жаңа көзін ашты. Егер Пикассо кейінгі жылдары Гогенге деген қарызын мойындамайтын болса да, 1905 пен 1907 жылдар аралығында ол осы басқа Полмен өте жақын туыстық сезімде болғаны сөзсіз, ол перулік әжесінен мұра болған испандық гендерімен мақтан тұтқан. Гогеннің құрметіне Пикассо «Пол» деп қол қойған емес пе? Дэвид Свитман мен Джон Ричардсон екеуі де Гогеннің «Овири» деп аталатын мүсінін атап көрсетеді (сөзбе-сөз «жабайы» дегенді білдіреді), бұл Таитидің өмір мен өлім құдайының қорқынышты фалликалық бейнесі, ол Гогеннің қабіріне арналған және 1906 жылғы ретроспективті көрмеде көрсетілді, ол тікелей «Авиньон қыздарына» әкелді. Свитман былай деп жазады: «Гогеннің 1906 жылы көрнекті түрде көрсетілген Овири мүсіні Пикассоның мүсіншілік пен керамикаға деген қызығушылығын оятуы керек еді, ал ағаш кескіндері оның баспа өнеріне деген қызығушылығын күшейтеді, бірақ олардың бәріндегі алғашқы элемент осы Пикассоның өнерінің бағытын ең көп анықтады. Бұл қызығушылық «Авиньон қыздары» туындысында аяқталды». Ричардсонның айтуынша, Пикассоның тас бұйымдарға деген қызығушылығын 1906 жылғы Гогеннің Күзгі салон көрмесінде көрген үлгілер одан әрі ынталандырды. Бұл керамикалардың ең алаңдататыны (Пикассо оны Вольярдан көрген болуы мүмкін) – қорқынышты Овири. 1987 жылға дейін, Орсе мұражайы бұл аз танымал туындыны (1906 жылдан бері бір рет ғана көрмеге қойылған) сатып алғанға дейін, ол шедевр ретінде танылмаған, тіпті «Авиньон қыздарына» дейінгі туындылармен байланысы да мойындалмаған. Оның биіктігі 30 см-ден аз болса да, Овиридің айбынды көрінісі бар, ол Гогеннің қабіріне арналған ескерткішке лайық. Пикассо Овириге қатты таң қалды. 50 жылдан кейін ол [Дуглас] Купер екеуміз оның кубистік басының түпнұсқасы бар жинақта осы мүсінді тапқанымызды айтқанымызға қуанды. Бұл ибериялық мүсініндей аян болды ма? Пикассо иығын шайқап, келіспеді. Ол Гогеннің өзін примитивизм жолына бастырудағы рөлін мойындауға ешқашан дайын болған емес.

Техникасы мен стилі

Гогеннің алғашқы көркемдік бағыты Писсародан болды, бірақ бұл қарым-қатынас стильдік тұрғыдан емес, жеке өмірде көбірек із қалдырды. Гогеннің ұстаздары – Джиотто, Рафаэль, Ингрес, Эжен Делакруа, Мане, Дега және Сезанн. Оның жеке сенімдеріне, ал кейде туындыларының психологиясына философ Артур Шопенгауэр мен ақын Стефан Малларме де әсер етті. Гоген, Дега және Тулуз-Лотрек сияқты замандастары сияқты, сурет салу үшін peinture à l'essence деп аталатын техниканы қолданды. Бұл техникада бояудан май (байлаушы зат) ағызылып алынып, қалған пигмент тұнбасы терпентинмен араластырылады. Ол монотипияларын дайындауда ұқсас әдіс қолданған болуы мүмкін, себебі металлдің орнына қағазды пайдаланған, ол майды сіңіріп алып, суреттерге қажетті матовый түс беретін еді. Сондай-ақ, ол кейбір суреттерін шыны көмегімен сынап, сурет астындағы бейнені акварель немесе гуашьпен шыны бетіне көшіріп, басып шығарды. Гогеннің ксилографиясы (ағашқа қашап сурет салу) сол кездегі ағаш кескісінің жандануына жауапты авангард суретшілері үшін де маңызды болды. Блоктарды егжей-тегжейлі сурет салу үшін кесудің орнына, Гоген бастапқыда оларды ағаш мүсін жасағандай кескен, содан кейін оның айқын контурларында егжей-тегжейлі және тональдылық жасау үшін ұсақ құралдарды пайдаланған. Оның көптеген құралдары мен әдістері тәжірибелік деп есептелді. Бұл әдістеме және кеңістікті пайдалану оның жазық, сәндік рельефтерін салумен үйлеседі. Мартиникада бастап, Гоген тыныш әсер алу үшін ұқсас түстерді жақын орналастырып қолдана бастады. Одан кейін ол өздігінен өмір сүретін және жанды түстерді жасап, бейнелеуге бейім түстерде де табысқа жетті. Бұл беткі шындық пен оның арасындағы қашықтық Писсароны ренжітіп, олардың қарым-қатынасын аяқтауға әкелді. Осы кезеңдегі адам бейнелері оның жапондық гравюраларға деген құштарлығын еске салады, әсіресе олардың бейнелерінің қарапайымдылығы мен композициялық қатаңдығы оның примитивтік манифестіне әсер етті. Сондықтан Гоген халық өнерінен де шабыт алды. Ол тақырыптарының шынайы эмоционалдық тазалығын тікелей, қарапайым жолмен жеткізуге тырысты, негізгі формаларды және тік сызықтарды анық көрсету арқылы пішін мен контурды анықтады. Гоген сондай-ақ абстракция үлгілерінде күрделі формальды безендіру мен түс қолданып, адам мен табиғатты үйлестіруге ұмтылды. Оның тума жергілікті халықты табиғи ортада бейнелеуі көбінесе тыныштық пен өзін-өзі ұстап тұруды көрсетеді. Бұл Гогеннің сүйікті тақырыптарының біріне толыққандай сай келеді, ол күнделікті өмірге үстімізден келетін құбылыстардың енуі еді, мысалы, «Оның аты Вайраумати және Та Матете» еңбегінде ежелгі египеттік қабір рельефтерін еске түсірді. 1895 жылғы 15 наурызда жарық көрген «L'Écho de Paris» газетіне берген сұхбатында Гоген өзінің дамып келе жатқан тактикалық тәсілінің синестезияға ұмтылу екенін түсіндірді. Ол былай деді: «Менің суреттерімдегі әрбір элемент алдын ала мұқият ойланып, есептеледі. Музыкалық композициядағыдай, қаласаңыз. Мен күнделікті өмірден немесе табиғаттан алған қарапайым нысаным – сызықтар мен түстердің белгілі бір орналасуы арқылы симфониялар мен үйлесімділіктер жасауға көмектесетін сылтау ғана. Олардың сөздің жалпы мағынасында ешқандай теңдесі жоқ; олар ешқандай идеяны тікелей білдірмейді, олардың жалғыз мақсаты – қиялды ояту, музыка идеялар мен суреттердің көмегінсіз қалай оятатынындей, түстер мен сызықтардың және біздің санамыздың арасындағы құпия байланыс арқылы». 1888 жылы Шюффенекерге жазған хатында Гоген импрессионизмнен алысқанын және енді табиғаттың жанын, оның пейзажы мен тұрғындарының ежелгі ақиқаттары мен ерекшеліктерін бейнелеуге ниеттенгенін түсіндірді. Гоген: «Табиғатты тым әдемілеп көшірмеңіз. Өнер – абстракция. Оны табиғаттан алып, табиғаттың көз алдындағы арманыңызда ойланыңыз және нәтижеге қарағанда жаратылыс әрекеті туралы көбірек ойланыңыз».

Басқа медиа

Гоген 1889 жылы принттерді шығара бастады, бұл Тео ван Гогтың тапсырысы бойынша жасалған цинкографтар сериясы, сондай-ақ 1889 жылы Кафе де Артс көрмесінде көрсетілген Вольпини сюитасы. Баспа тәжірибесі Гогенге кедергі келтірмеді, ол бірнеше қауқыпты және дәстүрден тыс шешімдер жасады, мысалы, литографияға қолданылатын әктас орнына мырыш тақтасын, кең жиектерді және сары плакат қағазының үлкен парақтарын пайдаланды. Нәтижесі өте жарқын, тіпті көзге шағылысқандай болды, бірақ ол түсті басып шығарумен және монохромды бейнелерді жаңа деңгейге көтеру ниетімен жасаған тәжірибелерінің алдын ала хабарламасы болды. Оның баспа өнеріндегі алғашқы шедеврлері 1893–94 жылдардағы «Ноа Ноа» сюитасынан шықты, онда ол ағаш кесу техникасын жаңадан ойлап тапқан және оны қазіргі заманға енгізген көптеген суретшілердің бірі болды. Ол Таитиден оралғаннан кейін көп ұзамай осы серияны бастады, авангардтағы көшбасшылық позицияны қайтаруға және француз Полинезиясына жасаған саяқатының суреттерін бөлісуге құштар болды. Бұл ағаш кескіндері 1893 жылы Пол Дюран Руэльдің көрмесінде көрсетілді, олардың көпшілігі оның түпнұсқа композициясын қайта қараған суреттерімен тікелей байланысты болды. Олар 1894 жылы оның студиясындағы шағын көрмеде қайтадан көрсетілді, онда ол өзінің ерекше кескіндемелік және мүсіндік әсерлері үшін сирек сын мақтауын алды. Гогеннің ағаш кесуге деген сүйіспеншілігі оның ағаш рельефтері мен мүсіндерінің табиғи жалғасы ғана емес, сонымен қатар ортағасырлық шеберлер мен жапондықтар үшін оның тарихи маңызынан туындаған болуы мүмкін. Гоген 1894 жылы акварельді монотиптерді жасауды бастады, бұл оның «Ноа Ноа» ағаш кескіндерімен қатар жүрді, тіпті оларға шабыт көзі болды. Оның техникасы инновациялық болып қала берді, өйткені ол баспа машинасы сияқты күрделі жабдықты қажет етпеді. Көп жағдайда сурет салу, мүсін жасау немесе ағаш кесу сияқты көркем өнердің бастапқы нүктесі болғанымен, оның монотиптік жаңашылдығы ерекше тұнық эстетиканы ұсынады; табиғаттың мәңгілік шындықтарын жеткізуге деген ниетін көрсететін арбалы бейнелер. Оның келесі ірі ағаш кесу және монотиптік жобасы 1898–99 жылдары жүзеге асты, ол Вольард сюитасы деп аталды. Ол осы 475 данадан тұратын серияны жиырма түрлі композициядан жасап, сатуға жарамды, стандартты жұмыс сұранысына келіспегеніне қарамастан, дилер Амброаз Волардқа жіберді. Вольард оған көңіл бөлмеді және оларды сатуға тырыспады. Гогеннің сериясы қара және ақ эстетикамен біртілді, және бұл принттерді мириорама карталарының жиынтығына ұқсас етіп жасауға ниеттенген болуы мүмкін, оларды кез келген тәртіппен орналастырып, бірнеше панорамалық пейзаждарды құруға болады. Мұндай ұйымдастыру және қайта ұйымдастыру әрекеті оның бейнелер мен мотивтерін қайта пайдалану процесіне ұқсас болды, сондай-ақ символизмге бейімділігін көрсетті. Ол жұмысты нәзік жапон қағазына басып шығарды, ал сұр және қара түстердің бірнеше дәлелдемелерін бір-бірінің үстіне қойып, әр түстің мөлдірлігі бай, кьяроскуро әсерін тудырды. 1899 жылы ол өзінің радикалды экспериментін бастады: майды тасымалдау суреттері. Оның акварельді монотиптік техникасына ұқсас, бұл сурет салу мен баспа өнерінің гибриді болды. Бұл көшірулер оның бастапқы ұсыныстың эстетикасын іздеудің шыңы болды, ол ескі сүртулерді, ескірген фрескаларды және үңгір суреттерін еске түсіретін нәтижелерінде көрінеді. Гогеннің монотиптен май тасымалдауға дейінгі техникалық прогресі айқын, шағын эскиздерден бастап амбициялық үлкен, жоғары аяқталған парақтарға дейін жетті. Осы көшірулер арқылы ол бір параққа бірнеше қабатты басып шығару арқылы тереңдік пен текстура жасады, графит қарындаш пен қара сиямен сызықтарды белгілеу үшін, содан кейін көк қарындашпен желілерді нығайту және көлеңке беру үшін қолданды. Ол суретті көбінесе зәйтүн майымен немесе қоңыр сиямен бояп бітіретін. Бұл практика Гогеннің өмірін өлімге дейін серпіліспен толтырып, оның суреттеріне жаңа тақырыптар мен идеялар туралы қиялын және тұжырымдамасын қоздырды. Бұл жинақ та Вольардқа жіберілді, ол оған әсерленбеді. Гоген майды тасымалдауды, оның тартылған сызықтың сапасын өзгерткендігі үшін бағалады. Оның процесі, алхимиялық сипатта, кездейсоқ элементтерге толы болды, олар арқылы күтпеген белгілер мен текстуралар пайда болды, бұл оны қызықтырды. Суретті баспаға айналдыру арқылы Гоген оқуға болатындығынан бас тартып, құпиялылық пен абстракцияға қол жеткізу үшін есептелген шешім қабылдады. Ол өмірі бойы ағашпен жұмыс істеді, әсіресе өнімді кезеңдерінде, және сурет салудан бұрын радикалды ойып жасау нәтижелеріне қол жеткізгенімен белгілі. Оның ең алғашқы көрмелерінде де Гоген көбінесе ағаш мүсіндерін көрсететін, оның «примитивті» деп аталатын өнерді білуші ретінде беделін қалыптастырды. Оның алғашқы мүсіндерінің көпшілігі готикалық және египеттік өнердің ықпалында болған көрінеді. Хаттарда ол камбоджа өнеріне және парсы кілемдері мен шығыс кілемдерінің шеберлік түс таңдауына деген құштарлығын да білдіреді.

Мұра

Гогеннің туындыларына деген қызығушылық оның қайтысынан кейін көп ұзамай күшейді. Оның кейінгі көптеген суреттерін орыс коллекционері Сергей Щукин сатып алды. Оның коллекциясының маңызды бөлігі Пушкин мұражайында және Эрмитажда сақталады. Гогеннің суреттері сирек сатылады, олар аукционда ұсынылғанда бағасы ондаған миллион АҚШ долларына жетеді. 1892 жылғы «Нафеа фаа ипоипо» («Қашан үйленесіз?») суреті 2014 жылдың қыркүйек айында Рудольф Штаехелин отбасының жеке сатуы арқылы 210 миллион долларға сатылып, әлемдегі ең қымбат үшінші туынды атағын алды. Сатып алушы – Катар мұражайлары деп есептеледі. Гогеннің өмірі В. Сомерсет Моэмнің «Ай мен алты тиын» романына шабыттандырды. Марио Варгас Льоса 2003 жылғы «Жәннатқа жол» романын Гогеннің және оның әжесі Флора Тристанның өміріне негіздеді. Актер Энтони Куинн 1956 жылғы Ван Гогтың өмірбаянына арналған «Өмірге құштарлық» фильмінде Гоген рөлін ойнап, осы рөлі үшін «Оскар» сыйлығын «Ең үздік екінші пландағы актер» номинациясы бойынша жеңіп алды. Оскар Айзек Ван Гогтың өмірбаянына арналған «Мәңгілік есіктерде» фильмінде Гогенді сомдады. Владимир Йорданов 1990 жылғы «Винсент пен Тео» фильмінде Гоген рөлін ойнады. Гоген кемінде екі операның сюжетіне негіз болды: Федерико Элизальденің «Пол Гоген» (1943) және Майкл Сметанин мен Элисон Кроггонның «Гоген (синтетикалық өмір)». Деодат де Северак Гогеннің естелігіне арнап фортепианоға арналған элегиясын жазды. Даниялық «Овири» (1986) фильмі – Гогеннің өмірінен алынған туынды. Дональд Сазерленд Гоген рөлінде ойнаған бұл фильмде суретшінің 1893 жылы Таитиде екі жылдық сапардан кейін Парижге оралуы және әйелімен, балаларымен және бұрынғы сүйіктісімен бетпе-бет кездесуі көрсетілген. Ол Таитиге екі жылдан кейін қайта оралумен аяқталады. Кездейсоқ, Сазерлендтің ұлы Кифер Сазерленд 2003 жылғы «Жұмақтың табылуы» фильмінде жас Гогенді сомдады, бірақ бұл фильм тарихи деректерге сәйкес келмейді және сюжеті шашыраңқы. Тағы бірнеше тәуелсіз фильмдер Гогеннің өмірінің әртүрлі жақтарын зерттейді. Оның өмірбаяны 2017 жылғы француздық «Gauguin: Voyage de Tahiti» фильмінде бейнеленген, онда суретшінің Таитиде өткен жылдары көрсетілген. Таитидің Папеари қаласындағы Папеари ботаникалық бағының қарама-қарсы жағында орналасқан жапон стиліндегі Гоген мұражайында Гогеннің және таитиліктердің экспонаттары, құжаттары, фотосуреттері, репродукциялары, түпнұсқа эскиздері мен гравюралары сақталады. 2003 жылы Маркиза аралдарындағы Атуонада Пол Гоген мәдени орталығы ашылды. 2014 жылы Италияда 1970 жылы Лондонда ұрланған «Үстел үстіндегі жемістер» (1889) картинасы табылды, оның құны 10-30 миллион еуро (8,3-24,8 миллион фунт стерлинг) бағаланды. Бұл картина 1975 жылы Fiat компаниясының қызметкері теміржол вокзалындағы жоғалған заттар сатылымында 45 000 лираға (шамамен 32 фунт стерлинг) сатып алынған.