Кіріспе

Джордж Уизер (11 маусым 1588 ж. е.к. (21 маусым 1588 ж.к.) – 2 мамыр 1667 ж. е.к. (12 мамыр 1667 ж.к.)) – өнімді ағылшын ақыны, памфлетші, сатиригі және гимн жазушы. Уизердің ұзақ өмірі Англия тарихындағы ең даулы кезеңдердің біріне, Елизавета I, Джеймс I және Карл I патшалық құрған жылдарға, Азамат соғысына, Парламенттік кезеңге және Жаңару кезеңіне дейін созылды.

Ерте өмір

Уизер Гэмпширдің жүрегінде, Алтон қаласының жанындағы Бентуорт ауылында, сол жердің Джордж Уизер ағасы мен оның әйелі Мэридің ұлы болып дүниеге келді. Мэри, мүмкін, Хант әулетінен шыққан. Оның әкесі Ричард Уизер Вуттон-Сент-Лоуренс ауылындағы Манидаун қаласында тұрды, және олардың отбасы кем дегенде 1344 жылдан бері сол жерде қоныстанған. Оның алғашқы білімі Рев. Джон Гривстің, Джон, сэр Эдвард және Томас Гривстердің әкесінің жетекшілігімен өтті. Он бес және он жеті жасында ол Оксфордтағы Магдалена колледжінде оқыды. Көршілерінің оны қандай да бір қолөнерге баулуға кеңес бергеніне қарамастан, оны Канцелярияның біріне жіберді, соңында ол сарайда танысу мүмкіндігіне ие болды. Ол біраз уақыт Ирландияда, мүмкін Адам Лофтуспен Ратфарнхам сарайында болған. 1610 жылы Франсис Уиллубидің ата-анасының тойына арналған маска жазды. Ол Уэльс ханзадасы Генри Фредериктің қазасына арналған (1612) элегия және ханшайым Елизаветаның үйленуіне арналған (1613) құттықтау өлеңдер жинағын жазды.

Карл I тұсында

Уизер 1625 жылы оба кезінде Лондонда болды, ал 1628 жылы осы тақырыпқа арналған «Британияның естелігі» атты көлемді поэма жариялады. Онда сол заманның зұлымдықтары айыпталып, Англияға төніп тұрған апаттар туралы болжамдар келтірілген. Ол поэзия мен болжамның мәнін зерделейді, саясаттағы қайшылықтарды талдайды және патшаның ықпалын күшейтуге бағытталған тирандықты жоққа шығарады. 1635 жылы ол лондондық баспагер Генри Таунтонның тапсырысымен Криспин ван Пассенің аллегориялық суреттерін бейнелейтін ағылшын тіліндегі өлеңдер жазды. Кітап «Ескі және заманауи эмблемалар жинағы» деген атпен жарық көрді, оның толық түрі Британ мұражайында сақталған жалғыз данасы белгілі. 1636 жылы ол Немезийдің «Адамның табиғаты» атты еңбегін аударды.

Азамат соғысының сарбазы

Уизер 1639 жылы Шотландиялық Келісімшілерге қарсы I Чарльздың жорығында ат капитаны болып қызмет етті, және оның діни, саяси емес көзқарастары шотландтық жорықтан үш жыл өткен соң, Англия азамат соғысы басталғанда, ол Парламент жағына шығуының себебі деп есептелуі керек. Ол өзінің мүлкін сатып, ат жасағын құру үшін қаражат жинады, және парламенттік комитет оны Фарнхэм қамалының басшылығына тағайындады. Бірнеше күннен кейін ол қамалды қорғаусыз қалдырып, Лондонға аттанды. Фарнхэмге жақын жердегі оның үйі тоналып, ол Корольшіл атты әскерлерге түсіп қалды, бірақ сэр Джон Денхэмнің араласуы арқасында өмірі сақталды, себебі Денхэм Уизер тірі болғанда Англиядағы ең нашар ақын деп есептелмейтінін айтты. 1642 немесе 1643 жылдары болған оқиғада Уизер мен Генри Мартен тәж кигізу рәсімін қысымға алған. Осы кезде Уизердің көзқарастары нағыз халықтық билікті жақтаушылардың пікірлерімен жақындасып, оның «Vox Pacifica» атты саяси өлеңі Парламентті тазартуға шақырды. Ол майор шеніне көтерілді. Ол Глостерді қоршау кезінде (1643) және Насебиде (1645) болды. 1643 жылы сер Ричард Онслоуға жасаған шабуылының нәтижесінде ол номиналды басшылығынан және бейбіт судья лауазымынан айырылды, ол Фарнхэмдегі апатқа жауапты деп санайтын. Сол жылы Парламент оған мүлкіне келген зиян үшін 2000 фунт стерлинг көмектестік қаражат берді, бірақ ол толық соманы алған жоқ сияқты, және уақыт-уақытпен өзінің қиын жағдайы мен қызметі үшін алған аз сыйлықтарына шағымданатын. Уизерге жыл сайын 150 фунт стерлингтік табыс беру жөнінде бұйрық шығарылды, ол сэр Джон Денхэмнің тартып алынған мүлкінен төленуге тиіс болды, бірақ оны алғандығына ешқандай дәлел жоқ.

Қауымдастық және қалпына келтіру

Ол өлеңдерді негізгі құрал ретінде пайдалана отырып, саяси және діни жазушы болды. Ол Комонвеллді қолдаушы және теңдікке негізделген әлеуметтік көзқарас ұсынғандықтан ерекшеленеді. Оның "Англия Республикасы" (1650) еңбегі Теодорус Веракс (Клемент Уокер) деген пресвитериан қарсыласының "Англия Анархиясы" (1649) еңбегіне жауап болды. Ол "ұсыну" принципін, яғни парламенттік режимді мойындау қажеттігін қорғады. Уизер Кромвельді сынағаннан кейін, оған Протектор берген шағын жерінен айырылды. Ол 1643 жылдан 1661 жылға дейін 11 сот ісіне қатысты, соның ішінде Онслоудың "Justiarius Justificatus" поэмасы бойынша қылмысты жала жабу ісі. Монархия қайта орнатылған кезде ол тұтқындалып, үш жыл түрмеде отырды. Ол англикандық дінге адал болды, бірақ сол кезде квакерлерге жақындады. 1662 жылы жарық көрген "Паралелограмматон" еңбегінде ол оларды Езекиел мен Хабакуқ пайғамбарлардың ізбасарлары деп салып, олармен салыстырды.

Өлім

Уизер Лондонда қайтыс болды.

Шығармалары

Оның сақталған жазбалары, Томас Парк Бриджестің «Британдық библиограф» еңбегінде көрсеткендей, жүзден астам. Уизер көбінесе таза ағылшын тілінде жазды және «кермеушілік» беделін қалады. «Дунсиадта» айтылғандай, «Уизерс, Уорд және Гилдон» бірге «Қауіпсіз, сыншылар жамандамайтын, қарыздар мазаламайтын» жерде жатыр.

Пасторальдық және кейінгі сатиралар

Ол ертеден-ақ пасторлық жанрда танымал болды. Досы Уильям Браунның "Шепердс Пайп" шығармасында ол Roget рөлінде бейнеленген, осымен бірге басқа ақындардың, соның ішінде Уизердің эклогалары да байланыстырылған. Түрмеде отырған кезінде ол Браунның еңбегінің жалғасы саналатын "Шопанның аң ауы" (1615 жылы басылған) эклогаларын жазды. Бұл шығарма көбінесе аллегориялық сипатта. Осы эклогалардың төртіншісінде поэзияны мадақтауға арналған танымал үзінді бар; ақындар пасторлық жанрдың тек басқа жұмыстарға кіріспе екенін нақты айтады. 1615 жылы, түрмеден босатылып, Линкольн қонақ үйіне қабылданған жылы Уизер жеке басылым түрінде "Fidelia" махаббат элегиясын жариялады, оның жалғыз данасы Бодлей кітапханасында сақтаулы. Бұл кітаптың "Шайылың ба, үмітсіздіктен құрып келемін бе?" деген лирикалық өлеңі бар басқа басылымдары 1617 және 1619 жылдары жарық көрді. 1621 жылы ол қайтадан сатирикалық үлгіге көшті. Уизердің ұраны: "Nec habeo, nec careo, nec curo" (латын тілінен аударғанда "Менде жоқ, мен мұқтаж емеспін, мен алаңдамаймын"). Бұл жала жапқандық деп танылды, және Уизер екінші рет түрмеге қамалды, бірақ көп ұзамай босатылды. 1622 жылы оның "Фейр Virtue, The Mistresse of Phil Arete" ("Фил Ареттенің мейірімді әйелі") атты еңбегі жарық көрді, ол жартылай нақты, жартылай аллегориялық, көбінесе жеті буынды өлеңмен жазылған.

Забур жырлары мен әндер

Уизер саясатта және дінде орташалықтан бастаған, бірақ оның пуритандық бейімділігі одан әрі айқын болды, өйткені ол арминиандықтан кальвинистік позицияға көшті. Оның кейінгі шығармалары діни поэзиядан, даулы және саяси трактаттардан тұрады. 1614 жылдан бастап ол жаңа Забур аудармасын жасауға кірісті, бұл жоба Уизер жиі қатысқан сэр Эдвин Сэндис тобымен үйлесімді болды. Psalter-ге дайындық (1619) – ағылшын тіліндегі Киелі кітаптың әдеби аспектілері туралы алғашқы еңбек және Уизердің басым Забур жырларын өз жазбаларымен ауыстыру науқанын бастады. Оның «Химндер мен шіркеу әндері» (1622–1623) Стернхольд пен Хопкинс Забур кітабында көрсетілген эксклюзивті жырлауға қарсы тұруға бағытталған. Орландо Гиббонс олардың кейбіреулеріне ән-күйлерін жазды. Бұл құжат – 140 беттік «Стейшнерс» компаниясына қарсы шағым, олар оның еңбегін басып шығарудан бас тартқаны үшін, Уизер оларды өзінің қаржылық қиындықтары мен ауыр жағдайы үшін кінәлайды. Уизердің діни поэзиясының тағы бір бөлігі 1641 жылы Голландияда басылған «Хелелуия: немесе Британияның екінші еске алушысы» кітабында бар. Бұл шығармада метрикалық жырлар туралы білімді болған деп есептелінеді. Кітапта гимндерден басқа әндер де бар, әсіресе «Бесік әні», 1-бөлім, No 50 («Ұйықта, балам, ұйықта, жаным неге мұңайды»), «Жылдық той әні», 2-бөлім, No 17 («Тәңір, біз тіріміз»), «Шарлау әні», 2-бөлім, No 24 («Мырзам, Осылай деуіңді ұнаттым»), «Махаббат әні», 3-бөлім, No 20 («Кел, жаным, кел, сынасып көрейік»), «Бақытты некеге арналған ән», 3-бөлім, No 21 («Олар ән айтудан ләззат алады») және «Шопанға арналған ән», 3-бөлім, No 41 («Атақты адамдар малын бағуға»).

Кейінгі басылым

Біршама уақыт бойы назардан тыс қалғаннан кейін Джордж Эллис Уизерді «Тұңғыш ағылшын ақындарының үлгілері» (1790) антологиясына қосты. Сэмюэл Эггертон Бриджес «Шопандардың аң ауы» (1814), «Фиделия» (1815) және «Әдемі ізгілік» (1818) жариялады, ал таңдамасы Езекиел Санфордтың «Британ ақындарының еңбектері», 5-томда (1819) жарық көрді. Уизердің көптеген шығармалары Спенсер қоғамы үшін жиырма томдық жинақта басылып шықты (1871–82); Генри Морлидің таңдамасы оның «Серік ақындар» (1891) жинағына енді; «Фиделия» және «Әдемі ізгілік» Эдвард Арбердің «Ағылшын жинағында» (4-том, 1882; 6-том, 1883) жарияланды, ал Джордж Уизердің поэзиясын 1902 жылы Фрэнк Сиджвик редакциялады. 2011 жылы The Phoenix Press «The Gibbons Songbook» басылымында Уизердің гимндерінен таңдау жасады. Бұл негізінен Орландо Гиббонстың «Шіркеу гимндері мен әндеріне» жазған мелодияларын іске асырғанмен, гимндерден таңдалған шумақтар Уизерді гимндерді жазуға шабыттандырған Король Джеймс Библиясының түпнұсқа өлеңдерімен жұптастырылған.