Кіріспе

Португалиялық монахшаның хаттары (фр. Les Lettres Portugaises, сөзбе-сөз «Португалиялық хаттар») – 1669 жылы Парижде Клод Барбин атынан жарияланған, көптеген ғалымдардың пікірінше, Габриэль Жозеф де Ла Вернье, Гильераг графы (1628–1684) жазған бес хаттан тұратын көркем әдебиет туындысы. Ол кішігірім ақсүйек, дипломат, Конти князінің хатшысы, сондай-ақ Мадам де Севинье, ақын Буало және драматург Жан Расиннің досы болған.

Жарияланым

Бастапқыда, кітап түріндегі құмарлы хаттар Еуропалық баспа саласында сенсация тудырды (көбінесе олардың нақтылығына байланысты), жинақтың алғашқы жылында бес рет басылып, ал 17 ғасыр бойы қырықтан астам рет жарық көрді. 1669 жылғы Кельн басылымында хаттардың адресаты – де Шамилли маркизі екені айтылды, бұл ақпарат Сент-Симон мен Дюклос тарапынан расталды. Бірақ, автор әйел екенінен басқа, оның аты мен кім екені құпия сақталды. Түпнұсқа хаттар бірнеше тілге аударылды, соның ішінде неміс тілінде – Portugiesische Briefe (Райнер Мария Рильке), ал голланд тілінде – Minnebrieven van een Portugeesche non (Артур ван Схендел). Кітап түріндегі хаттар еуропалық мәдениетте сентиментализмнің алғашқы үлгісі болды және 18 ғасырға дейін сентиментальді роман мен эпистолярлық роман сияқты әдеби жанрлардың қалыптасуына ықпал етті, мысалы, Монтескьедің "Lettres persanes" (1721), Франсуаза де Граффиньидің "Lettres péruviennes" (1747) және Жан Жак Руссоның "Julie, ou la nouvelle Héloïse" (1761). Сонымен қатар, 1669 жылы түпнұсқа баспагер Клод Барбин осы хаттарға жалғас шығарды, оның да авторы "португалдық қоғамның әйел адамы" екені айтылды, алғашқы бесеуіне тағы жеті хат қосылды. Кейіннен бірнеше жазушы осы тақырыптағы повестьтерді жазды. Хаттардың танымалдылығын пайдалану үшін, оларға жалғастар, жауап хаттар және жаңа жауап хаттар тез арада жарияланып, аударылып, бүкіл Еуропаға таратылды. "Португалиялық монахтың хаттары" Овидийдің "Героидтер" атты он бес хат түріндегі өлеңдер жинағы және ортағасырлық ғашықтық пен христиандық құрбандық туралы "Lettres d'Héloise à Abélard" сияқты стильде жазылған. Олар махаббатқа толы бастамамен монолог түрінде жазылған, содан кейін сенім, күмән және үмітсіздік кезеңдерінен өтіп, трагикалық соңымен аяқталады.

Авторлығы

ХХ ғасырға дейін хаттар көбінесе 17 ғасырдағы Бежадағы (Португалия) монастырда тұрған Францискан монахына, 1810 жылы Мариана Алкофорадо (1640–1723) деп аталған, жатқызылды. Хаттар оның француз ғашығы, Ноэль Бутон, Шамилли маркизі (1635–1715) – 1663–1668 жылдардағы Португалияны қалпына келтіру соғысында португалдар атынан күресу үшін Португалияға келген ол кісіге жазылған деген болжам бар. Жас монах қыз жас офицерді алғаш рет өзінің терезесінен көріпті, қазір жергілікті жерде танымал "janela de Mértola" немесе "Mértola терезесі" деп аталатын сол терезеден. Габриэль Жозеф де ла Вернье, Гильерьягс графы есімді кісінің автор екенін алғаш 1926 жылы Ф.К. Грин, ал кейіннен 1953, 1961 және 1962 жылдары Лео Шпиццер, Жак Ружо және Фредерик Делоффр ұсынған. Қазіргі таңда бұл хаттар португал тілінен сөзбе-сөз аударылмаған, ал Гильерьягс графының өзі құрастырған ойдан шығарылған туынды екені қабылданды. Дегенмен, 2006 жылы жарық көрген Мириам Сирдің "Португалиялық монахтың хаттары: 17 ғасырдағы тыйым салынған махаббаттың құпиясын ашу" кітабында Мариана Алкофорадоның шын мәнінде болғаны, сол кезеңде білімді монах болғандықтан, оның осы хаттарды жазуы мүмкін екені, хаттарда португал тілінде жазылған түпнұсқаның белгілері бар және Мариананың олардың авторы болғаны туралы аргументтер келтіріледі. Алайда, Мириам Сир ұсынған аргументтердің ешқайсысы 19 ғасырдағы осы туындының шынайылығына қатысты пікірталаспен салыстырғанда айтарлықтай жаңалық емес, сын тұрғысынан қарағанда дәлелдердің көп бөлігі Гильерьягстың авторлығы туралы тезиске сүйенеді. 17 ғасырда хаттарға деген қызығушылық соншалықты зор болғандықтан, "portugaise" сөзі "ұлы махаббат хаты" деген мағынада қолданылатын.

Хаттарға басқа еңбектердегі сілтемелер

Мадлен Л'Энглдің 1966 жылғы "Махаббат хаттары" романы (1966 Farrar, Straus and Giroux,) Мариана Алкофорадо мен Маркиз де Шамилли туралы аңызға негізделген, қазіргі заманғы кейіпкерлер мен Марианнаның 1660 жылдардағы әлемі арасында көтеріледі. Мариана, Кэтрин Ваз, 2004 Aliform; Мария Изабель Баррено, Мария Тереза Хорта және Мария Вельхо да Костаның "Үш Мария: Жаңа португалдық хаттар", Хелен Р. Лэйн аударған, 1973 Doubleday; Novas Cartas Portuguesas – түпнұсқа атауы; Соңғы жылдары осы хаттар екі қысқа фильмге (1965 және 1980) және "Cartas" атты сахналық пьесаға бейімделді. Ол 2001 жылы Нью-Йорктегі Бликер театрының Мәдениет жобасында қойылды. 2005 жылғы "Сөздердің құпия өмірі" ("La Vida Secreta de las Palabras") фильмінде хаттар шағын, бірақ маңызды рөл атқарады. "Португалиялық монах" – 2009 жылғы Лиссабондағы түсірілім алаңындағы оқиғаны бейнелейтін фильм. Альберт Камю "Мен португалдық монах емеспін" деп, "Құлау" кітабында хаттар тақырыбына сілтеме жасайды (Жастин О'Брайен басылымы, 57-бет). Жозе Сарамаго өзінің "Рикардо Рейстің қайтыс болған жылы" романында 1936 жылы жаңалықтарды оқып отырған басты кейіпкері (Рикардо Рейс) "Португалиялық монах әйелінің хаттары" туралы жарнамаларды еске алады.