Кіріспе
Жапондық жекпе-жек өнері Иайдо (居合道), жиырмасы iai (居合) – жапондық жекпе-жек өнері, ол қылышты жылдам тартып, кенеттенгі шабуылдарға ден қоюға және жауап беруге баса назар береді. Иайдо төрт негізгі компоненттен тұрады: қылышты қабынан (немесе саядан) тегіс, бақыланатын қозғалыстармен шығару, қарсыласты шабу немесе кесу, пышақты қаннан тазалау және қылышты қайтадан қабына салу. Иайдоны жаңа бастағандар белгілі бір ұстаздың оқыту стиліне байланысты ағаш қылышпен (бокен) жаттығуларын бастаса да, көптеген жаттығушылар иайто немесе могито деп аталатын ұштар қылышты қолданады. Тәжірибелі иайдо шеберлерінің аз бөлігі өткір қылыш (шинкен) қолданады. Иайдомен айналысатын адамдар иайдока деп аталады.
Iaidō (居合道), abbreviated iai (居合), is a Japanese martial art that emphasizes being aware and capable of quickly drawing the sword and responding to sudden attacks. Iaido consists of four main components: the smooth, controlled movements of drawing the sword from its scabbard (or saya), striking or cutting an opponent, shaking blood from the blade, and replacing the sword in the scabbard. While beginning practitioners of iaido may start learning with a wooden sword (bokken) depending on the teaching style of a particular instructor, most of the practitioners use a blunt edged sword called an iaitō or mogitō. Few, more experienced, iaido practitioners use a sharp edged sword (shinken). Practitioners of iaido are called iaidoka.
Атаудың шығу тегі
"Иаидо" термині 1932 жылы пайда болды және (i), (ai) және (dō) кандзилерінен тұрады. Алғашқы екі таңба, иай (居合), "Tsune ni ite, kyū ni awasu" (常に居て、急に合わす) деген сөз тіркесінен туындаған деп саналады, оны шамамен "үнемі дайын тұру, қарсыласты дереу тосу/кездесу" деп аударуға болады. Осылайша, "иай" терминіндегі басты назар – қазіргі уақытта болудың психологиялық жай-күйіне (居) беріледі. Екінші маңызды аспект – қылышты жылдам тартып, кенеттен келген шабуылға мүмкіндігінше тез жауап беру (合). Соңғы таңба, әдетте ағылшын тілінде "жол" деп аударылады. "Иаидо" термині шамамен "ойдың шоғырлануы және дереу реакция жолы" деп аударылады және оны Накаяма Хакудо танымал етті.
Тарих
Иаидо 1500-ші жылдардың ортасында пайда болды. Хаяшизаки Джинсуке Шигенобу (1542 – 1621) Иаидоны ұйымдастырушы ретінде танылады. Көптеген түрлі Корю (дәстүрлі мектептер) болды, алайда олардың тек бірнешеуі бүгінге дейін сақталған. Олардың барлығы дерлік 16-17 ғасырларда құрылған, мысалы, Мусо Шинден рю, Хоки рю, Мусо Джикиден Эйшин рю, Шинто Мунен рю, Тамия рю, Ягю Шинкаге рю, Мугай рю, Секигучи рю және т.б. сияқты көне мектептерге ден қояды. 1868 жылы жапондық феодалдық жүйе құлағаннан кейін, қазіргі заманғы ілімдердің негізін қалаушылар классикалық ілімдердің теориясы мен тәжірибесінен, олар оқыған немесе тәжірибе жинаған нәрселерден пайдаланды. 1895 жылы Киотода, Жапонияда Дай Ниппон Бутоку Кай (DNBK) 大日本武徳会 (яғни, «Ұлы Жапонияның жауынгерлік адалдық қоғамы») құрылды, бұл Жапонияның қазіргі заманғы қылыш өнерінің дамуына маңызды үлес қосты. 1932 жылы DNBK жапондық ілім – иаидоны ресми түрде бекітіп, мойындады; осы жылы иаидо термині Жапонияда алғаш рет қолданылды. 1948 жылы Бүкілжапондық Иаидо Федерациясы (全日本居合道連盟) (ZNIR) құрылды. 1952 жылы Токиода Халықаралық Жекешектен Жұдырықтасу Федерациясы (国際武道院・国際武道連盟) (IMAF) құрылды. IMAF – халықаралық Будоны насихаттайтын жапондық ұйым, оның құрамында иаидоны қоса алғанда, түрлі жапондық жекешектен жұдырықтасу өнерлерін ұсынатын жеті бөлім бар. Сондай-ақ 1952 жылы Бүкілжапондық Кендо Федерациясы (ZNKR) құрылды. Жекешектен жұдырықтасу өнерін қадағалайтын әртүрлі ұйымдар құрылғаннан кейін, ортақтық мәселесі туындады. Ұйым мүшелері әртүрлі ағымдардан келгендіктен және иаидоның әртүрлі мектептерінде тәжірибе жинағандықтан, ұйымның барлық мүшелері білетін және оқушының шеберлігін әділ бағалау үшін қолданылатын каталардың бірыңғай жиынтығына қажеттілік туды. Жапонияның ең ірі екі ұйымы, Бүкілжапондық Кендо Федерациясы (ZNKR) Мусо Джикиден Эйшин рю мектебі Муромачи кезеңінің соңында (шамамен 1590 ж.) құрылды. Мугай рю мектебі 1695 жылы құрылды («Маэ гири»). Шиндо Мунен рю мектебі 1700-ші жылдардың басында құрылды («Зенго гири»). Суйо рю мектебі Сенгоку кезеңінің соңында (шамамен 1600 ж.) құрылды («Шихо гири»). Хоки рю мектебі Муромачи кезеңінің соңында (шамамен 1590 ж.) құрылды («Киссаки гаеши»).
Musō Jikiden Eishin ryū School founded during the late Muromachi period (c. 1590). ('Mae giri')
Mugai ryū School founded in 1695. ('Zengo giri')
Shindō Munen ryū School founded in the early 1700s. ('Kiri age')
Suiō ryū School founded during the late Sengoku period (c. 1600). ('Shihō giri')
Hōki ryū School founded during the late Muromachi period (c. 1590). ('Kissaki gaeshi')
Сейтей Лайдо
Сейтей немесе Зен Ниппон Кендо Ренмей Иаидо (制定) – семсерді тарту техникасының стандартты формалары, яғни сейтей гатаға негізделген техникалық формалар. Оларды Зен Нихон Кендо Ренмей (Жапония Кендо Федерациясы) жасады. Иаидо катасының осы стандартты жиынтығы 1969 жылы Жапония Кендо Федерациясы (AJKF, Zen Nippon Kendo Renmei немесе ZNKR) құрған комиссиямен құрылды. Он екі Сейтей иаидо формасы (сейтей гата) – аймақтық кендо федерацияларының мүшелері болып табылатын иаидо клубтарында иаидоны оқыту, дәреже беру және тарату үшін стандартталған. Аймақтық кендо федерацияларының мүшелері болып табылатын барлық додзоларда осы формалар оқытылады. Халықаралық Кендо Федерациясының (FIK) мүше федерациялары иаидо емтихандары мен шиаи үшін стандарт ретінде сейтей гатаны пайдаланатындықтан, сейтей иаидо Жапонияда және әлемнің басқа бөліктерінде ең көп таралған иаидо түріне айналды.
Басқа ұйымдар
Бір стильді федерациялар әдетте катаның стандартыланған "дәреже беру" жиынтығына ие болмайды және дәреже беру мен көрсету үшін өздерінің корю бағдарламасынан каталарды пайдаланады.
Мектептер
Көптеген иаидо ұйымдары семсер техникасын сеизадан (отырған күйден) насихаттайды және өз өнерін иаидо деп атайды. Бұлардың танымал нұсқаларының бірі – Мусо Шинден риу 夢想神伝流, 1932 жылы Накаяма Хакудо (1872–1958) жасаған иаидо жүйесі. Мусо Шинден риу – Шимомура ха деп аталатын Цзиньсуке Эйшин желісінің бірінің интерпретациясы. Цзиньсуке Эйшиннің тағы бір желісі, Танимура ха деп аталады, оны Гото Магобей Масасуке (1898 жылы қайтыс болды) және Оэ Масаджи Шикей (1852–1927) құрды. Ол Оэ Масаджи Шикей болды, ол өзінің иаидо саласын Тайшо дәуірінде (1912–1926) Musō Jikiden Eishin ryū 無双直伝英信流 деп атады. Айдоның тағы бір танымал мектебі – Мугай-рю. Mugai ryū (無外流) немесе «Сыртқы Бослық мектебі» – 1680 жылдың 23 маусымында Цудзи Геттан Сукемочи (辻月丹資茂) құрған жапондық корю әскери өнері мектебі. Оның ресми атауы – Мугай Шинден Кенпо (無外真伝剣法). Шындығында, бастапқыда Мугай-рю тек кэндзюцу мектебі ретінде басталды, бірақ шәкірттерін «Джикё-рю иайдзюцу» деп аталатын тағы бір корю мектебінде оқуға жіберіп, ұсынды. Ал «Джикё-рю иайдзюцу» мұрагерсіз жойылғаннан кейін, ол бүгінгі күнге дейін Мугай-рю иайдзюцу/иаидо деп аталады. Тағы бір танымал иаидо мектебі – Тояма риу (戸山流), ол 1925 жылы Жапонияда құрылған. Оны Жапон армиясы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жеңілдетілген нұсқа жасау үшін құрды. Бұл стиль семсерді суырып алу және кесудің ең маңызды аспектілерін баса назар аударады. Соғыстан кейін ол қолданыстан шығып, бірақ 1952 жылдан кейін қайта жаңғыртылды.
Санаттары
Иаидодағы дәреже мектепке және/немесе оған мүше болып табынатын федерацияларға байланысты. Халықаралық кендо федерациясы (FIK) және Жапонияның барлық иаидо федерациясы (ZNIR) қолданатын иаидо, 1883 жылы құрылған кю-дан жүйесін пайдаланады. Қазіргі заманғы кендо FIK-ке, соның ішінде дәреже беру жүйесіне толығымен бағынышты. Иаидо көбінесе FIK немесе ZNIR-мен байланысты, бірақ менкё жүйесін немесе мүлдем басқа жүйені қолдануға болатын көптеген сақталған корю мектептері де бар. FIK басқаруымен иаидода 10-дан ең жоғары дәреже ретінде белгіленген, бірақ кендода 10-дан иеленушілер жоқ, ал иаидода олардың саны әлі де көп. Кендода 9-дан дәрежесінде жаттығушылардың бірі бар болғанымен, Бүкілжапон кендо федерациясы қазіргі таңда 8-данға дейін ғана дәреже береді. FIK-тің көптеген басқа мүше федерациялары да осы үрдіске қосылды.
Халықаралық "Иаидо" спорттық жарысы
Иаидо қазіргі түрінде бәсекелестік спорт түрі ретінде талпынылады, және осы жарыс көбінесе жыл сайын өткізіліп тұрады.