Кіріспе

Швед композиторы және инженер Курт Магнус Атерберг (12 желтоқсан 1887 – 15 ақпан 1974) – швед композиторы және инженер. Ол ең көп симфонияларымен, операларымен және балеттерімен белгілі.

Өмірбаян

Атерберг Гётеборг қаласында дүниеге келген. Оның әкесі – инженер Андерс Йохан Атерберг, ал ағасы – химик Альберт Атерберг. Анасы Эльвира Удман, белгілі опера әншісінің қызы болған. 1902 жылы Атерберг Брюссельдің струнный квартетінің концертінен, оның ішінде Бетховеннің 8-струнный квартетінің орындалуынан шабыттанып, виолончельді оқуға кірісті. Алты жыл өткен соң ол Стокгольм концерттік қоғамының мүшесі болды, қазір бұл Стокгольмнің Корольдік филармониялық оркестрі деп аталады, сонымен қатар өзінің алғашқы аяқталған туындысын – фортепиано мен оркестрге арналған рапсодияны (Op. 1) жариялады. Оның D мажордағы 1-струнный квартеті (Op. 2) көп ұзамай жарық көрді. Атерберг Корольдік технология институтында электр инженерияны оқыған кезінде, 1910 жылы Стокгольмдегі Корольдік музыка колледжіне де түсті, өзінің рапсодиясының ноталарын және 1-симфониясының аяқталмаған нұсқасын алып барды. Онда ол композитор Андреас Халленнің басшылығымен композиция және оркестрлеуді оқыды. Бір жылдан кейін инженерлік диплом алып, мемлекеттік музыкалық стипендияға ие болды. 1912 жылы Гётеборгта өткен концертте дирижерлік дебютін жасады, онда өзінің алғашқы симфониясы мен A минорындағы концерттік увертюрасы (Op. 4) тұңғыш рет орындалды. Композициялық және дирижерлік қызметін жалғастырғанмен, Атерберг бірнеше ұйымда сәтті мансапқа қол жеткізді. 1912 жылы Швеция патенттік және тіркеу кеңсесінде жұмыс істей бастады, 1936 жылы бөлім меңгерушісі болып тағайындалды және 1968 жылы зейнетке шыққанға дейін сол жерде жұмыс істеді. Атербергтің ең үлкен жетістігі, мүмкін, 1928 жылғы Халықаралық Columbia Graphophone конкурсындағы жеңісі болды, ол Франц Шуберттің қайтыс болғанына 100 жыл толуына арналған. Нәтижесінде, оның 6-симфониясы 500 жұмыстың ішінде жеңіске ие болды, Франц Шмидттың 3-симфониясы мен Чеслав Марекның Sinfonia brevis туындыларын басып озды. Ол келесі жылдары Батыс әлемінің барлық жерінде, соның ішінде Томас Бичем мен Артуро Тосканинилер орындады. Атерберг 1974 жылдың 15 ақпанында Стокгольмде 86 жасында қайтыс болды және солтүстік зиратқа жерленді.

Нацистік Германиямен байланысы

Нацистік дәуірге дейін де, оның кезінде де Атерберг швед-герман музыкалық қарым-қатынастарын нығайту мақсатында неміс композиторларымен және музыкалық ұйымдармен ынтымақтастық жасады. Ол кейде өзінің шығармаларын Германиядағы белгілі оркестрлермен дирижерлік етті, сондай-ақ бірнеше танымал дирижерлер Аттербергтің симфонияларын орындады. Атерберг өзінің неміс таныстарымен бөлісуге немесе швед шығармаларын Германияда орындауға жұмыс істеуге ешқашан тартынбады. Осылайша, Альберт Хеннеберг 1926 жылы Кильдегі музыка фестивалінде танысқан Фриц Тутенбергпен бірлесіп, Кемництегі операға опералар жаза алды. 1935–1938 жылдары Атерберг Рихард Штраус құрған Композиторлардың халықаралық ынтымақтастығы жөніндегі тұрақты кеңестің (Ständiger Rat für die internationale Zusammenarbeit der Komponisten) бас хатшысы болды. Атербергтің хаттарында және тіл қолдануында антисемиттік көріністер бар, әсіресе Svenska Dagbladet газетінің музыка сыншысы, композитор Мозес Пергаментпен дауларда айқын байқалады. 1923 жылы Пергаментке жазған хатында Атерберг: «Сіздің швед композиторы ретінде танылатыныңызға мен ешқашан үміттенбедім [ ] Қазірге дейін сіз принцип үшін ғана еврей композиторысыз – неге есіміңізбен де емес?» деп сұрайды. Композиторлар арасындағы қайшылық олардың мүлдем әртүрлі көркемдік бағыттарында және Атербергтің швед музыкалық өміріндегі жетекші тұлға және романтикалық ұлттық идеяның жақтаушысы болғандығында жатыр. Ал Пергамент, Гёста Нистрем және Хилдинг Розенбергпен бірге, модернистік бағытты ұстанды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Атерберг нацистерге деген соқпақтықпен айыпталды. Оның өтініші бойынша Корольдік музыка академиясы тергеу жүргізді. Тергеу нацистік симпатияға қатысты күдіктерді нақтылай да, жоққа шығара да алмады. Дегенмен, соғыстан кейін Атерберг кем дегенде бірқатар швед композиторлары тарапынан шеттетіліп, оқшауландырылған сияқты көрінеді.

Ұйымдастырушы және сыншы

1918 жылы Атерберг Тюре Рангстрём, Вильгельм Стенхаммар және Хьюго Альфвен сияқты басқа да көрнекті композиторлармен бірге Швеция композиторлары қоғамын құрды. Алты жыл өткен соң ол қоғамның президенті болып сайланды және 1947 жылға дейін осы қызметте қалды. Осы кезеңде ол сондай-ақ Svenska Tonsättares Internationella Musikbyrå ұйымының президенті болды, оның құрылуына да өзі үлес қосты, және 1943 жылға дейін осы лауазымды атқарды. Атербергтің басқа да қызметтеріне 1919 жылдан 1957 жылға дейін "Stockholms Tidningen" газетінде музыка сыншысы болып жұмыс істеуі және 1940 жылдан 1953 жылға дейін Швед Корольдік Музыка академиясының хатшысы болып кіруі жатты.

Музыкалық стиль

Атерберг романтикалық стильде шығармалар жазған, оның стилі скандинавиялық ұлтшыл ағымның музыканттарына, әсіресе Эдвард Григке немесе Жан Сибелиусқа ұқсас. Оның өзінің айтуынша, маңызды ықпал еткендердің қатарында Брамс, Регер және бірнеше ресей композиторлары, оның ішінде Чайковский мен Римский-Корсаков та бар.

Бағалау

Тур Рангстреммен бірге Аттербергті швед кеш романтизмінің екінші буынының жетекші композиторы деп санау керек, осылайша Вильгельм Петерсон-Бергер, Вильгельм Стенхаммар және Хуго Альфвен қалаған дәстүрді жалғастырды. Ол романтикалық музыка ұлттық ерекшеліктерді бейнелеп, нығайтуы керек деген пікірді қолдады, ал оның қарсыластары заманауи музыканың мінезін трансұлттық және космополиттік деп түсіндірді. Оның бес операсы естен шығып кеткенімен, тоғыз симфониясы (1953 жылғы Sinfonia per archi-ді есептегенде он) қайтадан жиі орындалып, жазылған.

Шығармалары

Атерберг тоғыз симфония жазды (немесе он, егер скрипкаларға арналған симфония, Op. 53, есепке алынса). Оның Тоғызыншы симфониясы (Sinfonia Visionaria деп аталады) Бетховендікі сияқты, оркестр және хор үшін, вокалдық солистермен жазылған. Оның шығармаларына алты концертанттық туынды (оның ішінде Рапсодия, Op. 1, және виолончель концерті), тоғыз оркестрлік сюита, үш скрипкалық квартет, B минорындағы соната, бес опера және екі балет кіреді. 1928 жылы Шуберттің қайтыс болғанына 100 жыл толуына орай, Columbia Graphophone компаниясы бүкіл әлемдік симфониялық конкурсты ұйымдастырды, онда композиторлар Шуберттің аяқталмаған "Unfinished" симфониясын аяқтауға немесе одан шабыттанған симфония жазуға тиіс болды. Атерберг өзінің C мажордағы, Op. 31 нөмірі бар 6-шы симфониясын ұсынды және бірінші жүлдеге ие болып, 10 000 доллар жеңіп алды. Кейін "Долларлық симфония" деп аталған бұл симфонияны сэр Томас Бичем жазды. Симфонияны Артуро Тосканини 1943 жылы NBC Симфониялық оркестрінің эфирдегі концертінде орындады; Атерберг жазбаны тыңдағаннан кейін орындауды жоғары бағалады. 2005 жылдың 22 ақпанында CPO Records Атербергтің симфонияларының толық жинағын, сондай-ақ симфониялық поэма Älven – Från Fjällen till Havet (Өзен – Таулардан Теңізге дейін) шығарды. Жазбаларды Гамбургтегі NDR Radiophilharmonie, Radio Sinfonie Orchester Stuttgart және Radio Sinfonie Orchester Frankfurt орындады, олардың барлығын фин дирижері Ари Расиляйнен жетекшілік етті. 2013 және 2016 жылдар аралығында Гётеборг симфониялық оркестрі Неме Ярвидің басшылығымен симфониялардың екінші толық жинағын жазды және оны Chandos лейблінде шығарды.

Жеке өмір

Атерберг екі рет үйленді, алғаш 1915 жылы пианист Элла Петерсонға; олар сегіз жылдан кейін ажырасты. Екінші үйленуі 1925 жылы Маргарета Далсжомен болды, ол 1962 жылы қайтыс болғанға дейін бірге өмір сүрді.