Карл Нильсен: Данияның көрнекті композиторы

Кіріспе

Дания композиторы (1865–1931)

Карл Август Нильсен (Carl August Nielsen; 9 маусым 1865 – 3 қазан 1931) – даниялық композитор, дирижер және скрипкашы, өз елінің ең көрнекті композиторы ретінде танылған. Фюн аралында кедей, бірақ музыкаға дарынды ата-анасының тәрбиесінде өскен ол ерте жасында музыкалық қабілеттерін көрсетті. 1884 жылдан 1886 жылдың желтоқсанына дейін Копенгагендегі Дания Корольдік музыка академиясына оқуға түсуге дейін әскери оркестрде ойнады. 1888 жылы, 23 жасында, ол өзінің Op. 1, Струналарға арналған сюитасын тұсаукесер етті. Келесі жылы Нильсен 16 жыл бойы дирижер Йохан Свендсен басшылығымен Корольдік Дания оркестрінде екінші скрипкашы болып жұмыс істеді. Осы кезеңде ол Джузеппе Вердидің «Фальстаф» және «Отелло» операларының Даниядағы тұңғыш қойылымдарында ойнады. 1916 жылы ол Корольдік Дания академиясында оқытушылық қызметке кірісіп, өмірінің соңына дейін сол жерде жұмыс істеді. Оның симфониялары, концерттері және хор музыкасы қазір халықаралық деңгейде танымал болғанымен, Нильсеннің мансабы мен жеке өмірі көптеген қиындықтарға толы болды, олар көбінесе оның музыкасында көрініс тапты. 1897–1904 жылдар аралығында жазған шығармалары кейде оның «психологиялық» кезеңіне жатқызылады, бұл негізінен мүсінші Анна Мари Бродерсенмен болған қиын некесінен туындаған. Нильсен әсіресе алты симфониясымен, желді аспаптар квинтетімен және скрипка, флейта және кларнетке арналған концерттерімен танымал. Данияда оның «Маскарад» операсы және көптеген әндері ұлттық мұраның ажырамас бөлігіне айналды. Оның алғашқы музыкасына Брамс және Григ сияқты композиторлар әсер еткенімен, ол көп ұзамай өзінің ерекше стилін дамытты, алдымен прогрессивті тоналдылықпен тәжірибе жасап, кейіннен сол кездегі композициялық стандарттардан одан да түбегейлі алшақтады. Нильсеннің алтыншы және соңғы симфониясы – «Sinfonia semplice» – 1924–25 жылдары жазылды. Ол алты жылдан кейін жүрек талмасынан қайтыс болды және Копенгагендегі Вестер зиратында жерленді. Нильсен өмірі бойы өз елінде де, халықаралық аренада да музыкалық маргинал ретінде сақталды. Тек кейінірек оның шығармалары халықаралық репертуарға берік еніп, 1960 жылдардан бастап Леонард Бернштейн және басқалардың арқасында танымал бола бастады. Данияда Нильсеннің беделі 2006 жылы бекітілді, осы жылы Дания Мәдениет министрлігі оның төрт шығармасын Данияның классикалық музыкасының ең ұлы туындыларының қатарына қосты. Көп жылдар бойы ол Данияның жүз кроналық банкнотасында бейнеленген. Оденседегі Карл Нильсен мұражайы оның және оның әйелінің өмірін құжаттайды. 1994–2009 жылдар аралығында Дания үкіметінің қолдауымен Дания Корольдік кітапханасы Карл Нильсеннің шығармаларының толық жинағын онлайн форматта жариялады, онда барлық шығармалары туралы ақпарат пен ноталар бар, олардың көптегені бұрын жарияланбаған.

Carl August Nielsen (; 9 June 1865 – 3 October 1931) was a Danish composer, conductor and violinist, widely recognized as his country's most prominent composer. Brought up by poor yet musically talented parents on the island of Funen, he demonstrated his musical abilities at an early age. He initially played in a military band before attending the Royal Danish Academy of Music in Copenhagen from 1884 until December 1886. He premiered his Op. 1, Suite for Strings, in 1888, at the age of 23. The following year, Nielsen began a 16 year stint as a second violinist in the Royal Danish Orchestra under the conductor Johan Svendsen, during which he played in Giuseppe Verdi's Falstaff and Otello at their Danish premieres. In 1916, he took a post teaching at the Royal Danish Academy and continued to work there until his death. Although his symphonies, concertos and choral music are now internationally acclaimed, Nielsen's career and personal life were marked by many difficulties, often reflected in his music. The works he composed between 1897 and 1904 are sometimes ascribed to his "psychological" period, resulting mainly from a turbulent marriage with the sculptor Anne Marie Brodersen. Nielsen is especially noted for his six symphonies, his Wind Quintet and his concertos for violin, flute and clarinet. In Denmark, his opera Maskarade and many of his songs have become an integral part of the national heritage. His early music was inspired by composers such as Brahms and Grieg, but he soon developed his own style, first experimenting with progressive tonality and later diverging even more radically from the standards of composition still common at the time. Nielsen's sixth and final symphony, Sinfonia semplice, was written in 1924–25. He died from a heart attack six years later, and is buried in Vestre Cemetery, Copenhagen. Nielsen maintained the reputation of a musical outsider during his lifetime, both in his own country and internationally. It was only later that his works firmly entered the international repertoire, accelerating in popularity from the 1960s through Leonard Bernstein and others. In Denmark, Nielsen's reputation was sealed in 2006 when four of his works were listed by the Danish Ministry of Culture amongst the greatest pieces of Danish classical music. For many years, he appeared on the Danish hundred kroner banknote. The Carl Nielsen Museum in Odense documents his life and that of his wife. Between 1994 and 2009 the Royal Danish Library, sponsored by the Danish government, completed the Carl Nielsen Edition, freely available online, containing background information and sheet music for all of Nielsen's works, many of which had not been previously published.

Алғашқы жылдар

Нильсен 1865 жылдың 9 маусымында Фюн аралындағы Оденседен оңтүстікке қарай Нёрре Линделсеге жақын Сортелунгте кедей шаруа отбасында туған, он екі баланың жетіншісі болды. Оның әкесі Нильс Йоргенсен үй суретшісі және дәстүрлі музыкант болған, скрипка мен корнетте ойнау шеберлігімен жергілікті тойларда жиі шақырылатын. Нильсен өзінің балалық шағын "Min Fynske Barndom (Фюндегі балалық шағым)" атты автобиографиясында сипаттаған. Оның анасы, ол бала кезінде халық әндерін шырқаған, теңіз саяхатшыларының әулетінен шыққан, ал жартылай інісі Ханс Андерсен (1837–1881) талантты музыкант болған. Нильсен музыкамен танысуын былай деп еске алды: "Мен бұрын да музыка естігенмін, әкем скрипка мен корнетте ойнағанда, анам ән айтқанда естігенмін, ал қызылшамен ауырғанда кішкентай скрипкада ойнауға тырыстым". Ол аспапты анасынан алты жасында алған.

Оқу және алғашқы мансап

1881 жылы Нильсен скрипканы ойнауды шын мәнінде бастады, Оденсе соборындағы секстан Карл Ларсеннен жеке сабақтар алды. Осы кезеңде Нильсеннің қанша шығарма жазғаны белгісіз, бірақ оның автобиографиясынан мыс аспаптарға арналған бірнеше трио мен квартеттер жазғанын, сондай-ақ мыс аспаптардың әртүрлі тондарда (күйлерде) табиғатта болуымен күрескенін көруге болады. Копенгагендегі Корольдік академия директоры Нильс В. Гадемен танысқаннан кейін, Нильсен әскери оркестрден тез босатылды. Сол жерде ол 14 жасар Эмили Демантқа ғашық болды. Бұл махаббат үш жылға созылды. 1887 жылдың 17 қыркүйегінде Нильсен Тиволи концерт залында өзінің "Andante tranquillo e Scherzo" шығармасының скрипкаға арналған премьерасында ойнады. Содан кейін, 1888 жылдың 25 қаңтарында оның F мажордағы струнный квартеті Privat Kammermusikforening (Жеке камералық музыка қоғамы) ұйымдастырған жеке орындалымдардың бірінде тартылды. Нильсен F мажордағы квартетті кәсіби композитор ретіндегі алғашқы дебюті деп есептесе де, оның Струнный сюитасы одан да күшті әсер етті. 1888 жылдың 8 қыркүйегінде Копенгагендегі Тиволи бағында орындалған бұл шығарма Нильсеннің Op. 1 деп белгіленді. 1889 жылдың қыркүйегіне қарай Нильсен скрипкада жетістікке жетіп, Копенгагендегі Корольдік Театрдың Корольдік Дания оркестрінің екінші скрипкашысы болып жұмысқа орналасты, оны Йохан Свендсен басқарды. Осы қызметте ол Джузеппе Вердидің "Фальстаф" және "Отелло" операларының Даниядағы тұңғыш көрсетілімдерін тамашалады. Бұл жұмыс кейде Нильсенге үлкен ашу-реніш тудырса да, ол 1905 жылға дейін орындауын жалғастырды. Свендсен 1906 жылы зейнеткерлікке шыққаннан кейін Нильсен дирижерлік қызметін күшейтті (1910 жылы дирижердің көмекшісі болып ресми тағайындалды). Бітіруден бастап осы лауазымға дейін Нильсен жеке скрипка сабақтарынан шамалы табыс тапты, сонымен қатар Йенс Георг Нильсеннен ғана емес, сондай-ақ 1846 жылы туған Альберт Сакс пен 1827-1897 жылдары өмір сүрген Ханс Деманттан да қолдау алды, олар екеуі де Оденседе фабрикалар иесі болды. Корольдік Театрға келгеннен кейін бір жыл өтпей Нильсен 1800 кроналық стипендия жеңіп алды, бұл оған бірнеше ай Еуропаны аралап саяхаттауға мүмкіндік берді.

In 1881, Nielsen began to take his violin playing more seriously, studying privately under Carl Larsen, the sexton at Odense Cathedral. It is not known how much Nielsen composed during this period, but from his autobiography, it can be deduced that he wrote some trios and quartets for brass instruments, and that he had difficulty in coming to terms with the fact that brass instruments were tuned in different keys. Following an introduction to Niels W. Gade, the director of the Royal Academy in Copenhagen, by whom he was well received, Nielsen obtained his release from the military band at short notice, While there, he fell in love with their 14 year old daughter Emilie Demant. The affair was to last for the next three years. On 17 September 1887, Nielsen played the violin in the Tivoli Concert Hall when his Andante tranquillo e Scherzo for strings was premiered. Shortly afterwards, on 25 January 1888, his String Quartet in F major was played at one of the private performances of the Privat Kammermusikforening (Private Chamber Music Society). While Nielsen considered the Quartet in F to be his official debut as a professional composer, a far greater impression was made by his Suite for Strings. Performed at Tivoli Gardens, Copenhagen on 8 September 1888, it was designated by Nielsen as his Op. 1. By September 1889 Nielsen had progressed well enough on the violin to gain a position with the second violins in the prestigious Royal Danish Orchestra which played at Copenhagen's Royal Theatre, then conducted by Johan Svendsen. In this position he experienced Giuseppe Verdi's Falstaff and Otello at their Danish premieres. Although this employment sometimes caused Nielsen considerable frustration, he continued to play there until 1905. After Svendsen's retirement in 1906, Nielsen increasingly served as conductor (being officially appointed assistant conductor in 1910). Between graduation and attaining this position, he made a modest income from private violin lessons while enjoying the continuing support of his patrons, not only Jens Georg Nielsen but also Albert Sachs (born 1846) and Hans Demant (1827–1897) who both ran factories in Odense. After less than a year at the Royal Theatre, Nielsen won a scholarship of 1,800 kroner, giving him the means to spend several months travelling in Europe.

Неке және балалар

Саяхат барысында Нильсен Рихард Вагнердің музыкалық драмаларын ашып, кейін оларға қарсы шықты, Еуропаның көптеген жетекші оркестрлері мен солистерін тыңдады және музыка мен бейнелеу өнері туралы өз пікірлерін қатайтты. Бах пен Моцарттың музыкасын құрметтегенімен, 19 ғасыр музыкасына қатысты көңілі толмады. 1891 жылы Лейпцигте композитор және пианист Ферруччо Бусонимен танысты; олар отыз жылдан астам хат алмасып тұрды. 1891 жылдың наурыз айының басында Парижге келген соң Нильсен даниялық мүсінші Анне Мари Бродерсенмен кездесті, ол да стипендиямен саяхаттап жүрген еді. Олар Италияда бірге саяхаттап, Флоренциядағы Санкт-Марк ағылшын шіркеуінде 10 мамыр 1891 жылы үйленді, содан кейін Данияға оралды. Фэннингтің сөзінше, олардың қарым-қатынасы тек "махаббат одағы" ғана емес, сонымен қатар "ақылдас кездесу" болды; Анне Мари талантты суретші және "өз жолын табуға бейілді, қатаң жігерлі және заманауи ойлы әйел" еді. Осы бейілділігі Нильсендердің некесіне шиеленіс тудырды, себебі Анне Мари 1890 және 1900 жылдары үйден бірнеше айға кетіп, Карл оның болмаған уақытында басқа әйелдермен қарым-қатынас жасап, үш кішкентай балаларын тәрбиелеумен және Корольдік театрдагы міндеттерін орындаумен айналысты.

Соңғы жылдары және өлімі

Нильсеннің соңғы ірі оркестрлік шығармалары – оның флейта концерті (1926) және кларнет концерті (1928) болды. Роберт Лейтон олар туралы былай деп жазады: «Егер басқа планетадан келген музыка болса, осы шығарма осыған ұқсайды. Оның дыбыстары сирек және монохромды, ауасы таза және сергітеді». Бірақ бұлай болмады. Нильсен 1931 жылғы 1 қазанда бірнеше жүрек ұстамасынан кейін Копенгагеннің Ұлттық ауруханасына (Rigshospitalet) түсті. Ол 3 қазан күні, түн ортасынан кейін он минут өткенде, отбасының қоршауында қайтыс болды. Оның оларға айтқан соңғы сөздері: «Сендер бірдеңе күтіп тұрғандай тұрсыңдар». Ол Копенгагеннің Вестре зиратында жерленді. Оның қосылу рәсімінде ойналған барлық музыка, гимндер де композитордың туындыларынан құралды. Оның өлімінен кейін, оның әйеліне Копенгагеннің орталық бөлігінде оған ескерткіш орнату тапсырылды. Ол былай деп жазды: «Поэзияның мәңгілік символы – қанатты атты алып, оның үстіне музыкантты отырғызып, Копенгаген қаласының үстінен қамыс сырнайын ойнатып, қанаттарымен желмен бірге ұшырғым келді». Оның дизайнына қатысты даулар мен қаражат жетіспеуі ескерткіштің орнатылуын кешіктірді, тіпті Анна Мари өзі қаржылай көмектесуге мәжбүр болды. Карл Нильсенге қойылған ескерткіш 1939 жылы ашылды.

Музыка

Нильсеннің шығармалары кейде Карл Нильсеннің шығармаларының каталогы (CNW) негізінде CNW нөмірлерімен белгіленеді, бұл каталог 2015 жылы Дания Корольдік кітапханасы онлайн жариялаған. CNW каталогы 1965 жылы Дан Фог және Торбен Шоусбое (FS нөмірлері) құрастырған каталогты алмастыру мақсатында жасалған.

Музыкалық стиль

Ұлы композиторлардың өмірі атты еңбегінде музыка сыншысы Харольд Шонберг Нильсеннің шығармаларының ауқымын, оның сергекті ырғақтарын, мол оркестрлеуін және ерекшелігін ерекше атап көрсетеді. Оны Жан Сибелиуспен салыстыра отырып, оның “мүмкіндігінің өте кең, тіпті одан да күшті және жалпыхалықтық мәні бар” екенін айтады. Оксфорд университетінің музыка профессоры Дэниел М. Гримли Нильсенді “он екінші ғасырдағы музыкадағы ең ойнақы, өмірге қуат сыйлайтын және ерекше дауыстардың бірі” деп сипаттайды, оның шығармаларындағы “мелодиялық байлық пен гармониялық күштілік” арқасында. “Карл Нильсеннің дауысы: оның контексттегі әндері” кітабының авторы Энн Мари Рейнольдс Роберт Симпсонның “оның барлық музыкасы бастапқыда вокалды” деген пікірін келтіріп, ән жазу Нильсеннің композитор ретінде қалыптасуына зор ықпал еткенін мәлімдейді. Даниялық социолог Бенедикте Бринкер Нильсеннің және оның музыкасының туған еліндегі қабылдануы халықаралық деңгейдегі бағасынан мүлдем өзгеше екенін байқайды. Оның халық музыкасына деген қызығушылығы және тәжірибесі даниялықтар үшін ерекше маңызға ие болды, бұл 1930-шы жылдардағы және Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі ұлттық қозғалыстар кезінде күшейді, онда ән айту даниялықтардың неміс жауынан өзгешеленуінің маңызды факторы болды. Нильсеннің әндері Дания мәдениеті мен білімінде маңызды орынға ие. Музыктанушы Нильс Краббе Нильсеннің Даниядағы танымал бейнесін “қарға бала синдромы” деп сипаттайды – бұл даниялық жазушы Ханс Кристиан Андерсеннің “қиындық пен қарапайымдылықтан өтіп, Копенгагенге қадам басқан және таққа отырғызылмаған корольдің орнын бағындырған кедей бала” ертегісіне сілтеме. Даниядан тыс жерлерде Нильсен көбінесе оркестрлік музыка мен “Маскарад” операсының композиторы ретінде танылса, өз елінде ол ұлттық символға жақын. Бұл екі жақ 2006 жылы Данияда Мәдениет министрлігі ең ұлы он екі даниялық музыкалық шығарманың тізімін жариялаған кезде ресми түрде біріктірілді, оған Нильсеннің “Маскарад” операсы, оның Төртінші симфониясы және оның екі даниялық халық әні кірді. Краббе риторикалық сұрақ қояды: “Нильсендегі «ұлттық» музыкада белгілі бір тақырыптар, гармониялар, дыбыстар, формалар және т.б. түрінде көріне ала ма, әлде бұл қабылдау тарихының жасалма құрамы ма?” Нильсеннің өзі кеш романтикалық неміс музыкасына және музыкадағы ұлтшылдыққа қатысты көзқарасы екіұшты болды. Ол 1909 жылы голланд композиторы Юлиус Рентгенге былай деп жазды: “Қазіргі немістердің техникалық шеберлігіне таңғаламын және осы күрделілікке деген құштарлықтың өзінен-өзі толып кетуі мүмкін емес деп ойлаймын. Мен таза архаикалық ізгілікпен жаңа өнерді көремін. Бір дауыста ән айту туралы не ойлайсыз? Біз тазалық пен айқындыққа оралуымыз керек”. Ал 1925 жылы былай деп жазды: “Ұлтшылдықтан артық музыканы жоятын ештеңе жоқ және ұлттық музыканы сұраныс бойынша беру мүмкін емес”. Нильсен Ренессанс полифониясын мұқият зерттеді, бұл оның музыкасының кейбір мелодиялық және гармониялық мазмұнын түсіндіреді. Бұл қызығушылық оның Tre Motetter (Үш мотет, Op. 55) шығармасында көрінеді. Даниялық емес сыншылар үшін Нильсеннің музыкасы бастапқыда неоклассикалық дыбысқа ие болды, бірақ ол жазушы және композитор Роберт Симпсон прогрессивті тоналдылық деп атаған, бір тоналдықтан екіншісіне өту арқылы өзіндік тәсілін дамыта отырып, уақыт өте келе заманауирақ болды. Әдетте, Нильсеннің музыкасы бастағаннан өзгеше тоналдықта аяқталуы мүмкін, кейде оның симфонияларындағыдай күрестің нәтижесі ретінде. Мұндай элементтердің оның халық музыкалық қызметіне қаншалықты қарызды екені туралы пікірталас бар. Кейбір сыншылар оның ырғақтарын, акциаккатураларды немесе аппогиатураларды қолдануын, сондай-ақ оның шығармаларында жиі қолданатын жалпақ жетінші және кіші үшіншіліктерді даниялық деп сипаттайды. Композитордың өзі былай деп жазды: “Менің ойымша, музыкаға деген қызығушылықты ең алдымен аралықтар жандандырады, олар бізді таңғалдырып, көктемдегі көкектің әнін естіген сайын қуантады. Оның үндеуі бір ғана нотаға сәйкес келсе, оның тартымдылығы азаяр еді”. Нильсеннің музыка стилі туралы философиясы, бәлкім, 1907 жылы норвегиялық композитор Кнут Хардерге жазған хатында жиынтықталған: “Сізде сұйықтық бар, әзірге жақсы; бірақ мен сізге қайта-қайта кеңес беремін, менің сүйікті мырза Хардер: тоналдылық, айқындық, күш”.

In his Lives of the Great Composers, the music critic Harold C. Schonberg emphasizes the breadth of Nielsen's compositions, his energetic rhythms, generous orchestration and his individuality. In comparing him with Jean Sibelius, he considers he had "just as much sweep, even more power, and a more universal message". The Oxford University music professor Daniel M. Grimley qualifies Nielsen as "one of the most playful, life affirming, and awkward voices in twentieth century music" thanks to the "melodic richness and harmonic vitality" of his work. Anne Marie Reynolds, author of Carl Nielsen's Voice: His Songs in Context, cites Robert Simpson's view that "all of his music is vocal in origin", maintaining that song writing strongly influenced Nielsen's development as a composer. The Danish sociologist Benedikte Brincker observes that the perception of Nielsen and his music in his home country is rather different from his international appreciation. His interest and background in folk music had special resonance for Danes, and this was intensified during the nationalistic movements of the 1930s and during World War II, when singing was an important basis for the Danes to distinguish themselves from their German enemies. Nielsen's songs retain an important place in Danish culture and education. The musicologist Niels Krabbe describes the popular image of Nielsen in Denmark as being like "the ugly duckling syndrome" – a reference to the tale of the Danish writer Hans Christian Andersen – whereby "a poor boy passing through adversity and frugality marches into Copenhagen and comes to conquer the position as the uncrowned King". While outside Denmark Nielsen is largely thought of as a composer of orchestral music and the opera Maskarade, in his own country he is more of a national symbol. These two sides were officially brought together in Denmark in 2006 when the Ministry of Culture issued a list of the twelve greatest Danish musical works, which included Nielsen's opera Maskarade, his Fourth Symphony, and a pair of his Danish folk songs. Krabbe asks the rhetorical question: "Can 'the national' in Nielsen be demonstrated in the music in the form of particular themes, harmonies, sounds, forms, etc., or is it a pure construct of reception history?" Nielsen himself was ambiguous about his attitudes to late Romantic German music and to nationalism in music. He wrote to the Dutch composer Julius Röntgen in 1909 "I am surprised by the technical skills of the Germans nowadays, and I cannot help thinking that all this delight in complication must exhaust itself. I foresee a completely new art of pure archaic virtue. What do you think about songs sung in unison? We must go back to the pure and the clear." On the other hand, he wrote in 1925 "Nothing destroys music more than nationalism does and it is impossible to deliver national music on request." Nielsen studied Renaissance polyphony closely, which accounts for some of the melodic and harmonic content of his music. This interest is exemplified in his Tre Motetter (Three Motets, Op. 55). To non Danish critics, Nielsen's music initially had a neo classical sound but became increasingly modern as he developed his own approach to what the writer and composer Robert Simpson called progressive tonality, moving from one key to another. Typically, Nielsen's music might end in a different key from that of its commencement, sometimes as the outcome of a struggle as in his symphonies. There is debate as to how much such elements owe to his folk music activities. Some critics have referred to his rhythms, his use of acciaccaturas or appoggiaturas, or his frequent use of a flattened seventh and minor third in his works, as being typically Danish. The composer himself wrote "The intervals, as I see it, are the elements which first arouse a deeper interest in music [I]t is intervals which surprise and delight us anew every time we hear the cuckoo in spring. Its appeal would be less if its call were all on one note." Nielsen's philosophy of music style is perhaps summed up in his advice in a 1907 letter to the Norwegian composer Knut Harder: "You have fluency, so far, so good; but I advise you again and again, my dear Mr. Harder; Tonality, Clarity, Strength."

Симфониялар

Нильсен Даниядан тыс жерлерде ең көп танымал алты симфониясымен байланысты, олар 1892 және 1925 жылдар аралығында жазылған. Бұл туындылардың ортақ белгілері бар: олардың барлығы 30 минуттан сәл асады, латуль аспаптары оркестрлеудің маңызды бөлігін құрайды және олардың барлығы тоналдық өзгерістерге ие, бұл драмалық кернеуді күшейтеді. Сонымен қатар, жиі орындалатын 5-ші симфония (Op. 50, 1921–22) тәртіп пен хаос күштері арасындағы тағы бір күресті бейнелейді. Домбырашы оркестрдің ойнауын үзіп, музыканы жоюға тырысқандай, кез келген уақытта, ритмсіз ойнауға міндетті. 1950 жылы Эдинбург халықаралық фестивалінде Эрик Таксен басқарған Дания радиосының симфониялық оркестрі орындаған бұл симфония сенсация тудырып, Скандинавиядан тыс жерлерде Нильсеннің музыкасына қызығушылықты арттырды. 6-шы симфонияда (opus нөмірі жоқ), 1924–25 жылдары жазылған және «Sinfonia Semplice» (Жай симфония) деп аталған, тоналдық тіл Нильсеннің басқа симфонияларындағыдай көрінеді, бірақ симфония кейбір қайғылы, кейбір гротеск, ал кейбір юмористик миниатюралар тізбегіне айналады. Желді аспаптарға арналған концерттер Нильсеннің «объективтеу» деп атаған нәрсесінің көптеген мысалдарын ұсынады. Ол бұл терминмен музыканттарға партитура шегінде орындау және түсіндіру еркіндігін беруді білдірді.

Оркестрлік музыка

Нильсеннің оркестр үшін арнайы жазылған алғашқы шығармасы – бірден табысқа ие болған "Струнный квинтет" (Op. 1, 1888), ол Грег пен Свендсен сияқты скандинавиялық романтизмді бейнеледі. "Сага арманы" (Saga Drøm), Op. 39 (1907–08) – исландтық "Ньял сағасы" негізінде оркестр үшін жазылған тондық поэма. Нильсеннің сөздері бойынша:
"Басқалардың арасында, обой, кларнет, фагот және флейтаға арналған төрт каденца бар, олар бір-бірімен еркін ағып, гармониялық байланысы жоқ, мен уақытты белгілемеймін. Олар – төрт ой ағыны сияқты, әрқайсысы өз жолымен – әр орындалуда әртүрлі және кездейсоқ түрде жүреді, олар тынығу нүктесінде кездескенше, құлыпқа ағып, бірігіп кетеді. "Жас суретшінің табыты" (Ved en ung Kunstners Baare) шығармасы, скрипкалық оркестрге арналған, 1910 жылғы қаңтарда даниялық суретші Олуф Хартманның жерлеу рәсімі үшін жазылды және Нильсеннің өзінің жерлеу рәсімінде де орындалды. Овидийдің "Метаморфозаларынан" шабыттанған, құлшыныспен толған тоғыз минуттық "Пан мен Сиринкс" (Pan og Syrinx) симфониялық поэмасы 1911 жылы алғаш рет орындалды. "Фарер аралдарына ойша сапар" (En Fantasirejse til Færøerne) рапсодиялық увертюрасы фарерлік халық әуендерін пайдаланады, сонымен қатар еркін жазылған бөлімдер де бар. Нильсеннің сахналық оркестрлік шығармаларының ішінде "Аладдин" (1919) және "Ана" (Moderen), Op. 41 (1920) бар. "Аладдин" Адам Оеленшлягердің ертегісін Копенгагендегі Корольдік театр сахнасында қоюға арналған. 80 минуттан астам уақытты алатын толық партитура Нильсеннің операларынан басқа ең ұзақ шығармасы болып табылады, бірақ "Шығыс маршы", "Индуистік би" және "Негр биі" тұратын қысқа оркестрлік сюита жиі орындалады. "Ана" шығармасы Оңтүстік Ютландияның Даниямен қайта бірігуіне арналған, алғаш рет 1921 жылы орындалды; ол осы оқиғаға арналған патриоттық өлеңдерге негізделген.

Камералық музыка

Нильсен бірнеше камералық музыка туындыларын жазды, олардың кейбіреулері халықаралық репертуарда әлі де жоғары деңгейде. Оның ең танымал шығармаларының бірі – 1922 жылы Копенгаген желді аспаптар квинтеті үшін жазылған «Желді квинтет». Симпсон Нильсеннің желді аспаптарға деген құштарлығының табиғатқа деген сүйіспеншілігімен тығыз байланысты екенін түсіндіріп былай дейді: «Ол сондай-ақ адамгершілік сипатқа қатты қызығушылық танытты және «Желді квинтетті» бес дос үшін арнайы құрастырды; әрбір партия әр орындаушының ерекшелігіне қарай шебер жасалған». Нильсен төрт скрипкалық квартет жазды. Бірінші скрипкалық квартет №1 соль минорында, Op. 13 (1889, 1900 жылы қайта жөнделген) финалында «Қорытынды» бөлімін қамтиды, ол бірінші, үшінші және төртінші бөлімдердің тақырыптарын біріктіреді. Екінші скрипкалық квартет №2 фа минорында, Op. 5 1890 жылы жарық көрді, ал үшінші скрипкалық квартет ми-бемоль мажорында, Op. 14 1898 жылы жазылды. Музыка тарихшысы Ян Смачны бұл туындыда «текстураны басқаруға сенімділікпен қарастырылған және бұрынғы туындыларға қарағанда әлдеқайда аз еліктеушілік бар [квартет] Нильсеннің осы жанрды одан әрі дамытпағанына ең көп өкініш білдіреді, оның кейінгі симфониялық дамуымен салыстыруға болатын еді». Фа мажорындағы төртінші скрипкалық квартет (1904) бастапқыда әртүрлі пікірлерге ие болды, сыншылар оның тартымды емес стиліне күмәнданды. Нильсен оны бірнеше рет қайта жөндеді, 1919 жылғы соңғы нұсқасы Op. 44 ретінде тізілген. Скрипка Нильсеннің өзі таңдаған аспабы болды және ол үшін төрт ірі камералық туынды жазды. Бірінші сонатадағы стандартты процедуралардан ауытқулар, Op. 9 (1895), оның жиі кенеттен модуляциялары және лаконикалық тақырыптық материалы даниялық сыншыларды алғашқы орындалуында алаңдатты. Екінші соната, Op. 35 1912 жылы скрипкашы Педер Мёллер үшін жазылды, ол осы жылдың басында композитордың скрипкалық концертінің премьерасын өткізген еді. Бұл туынды композитордың прогрессивті тоналдылығының мысалы болып табылады, өйткені, ол соль минорында деп айтылса да, бірінші және соңғы бөлімдер әртүрлі тондармен аяқталады. Сыншы Эмилиус Бангерт премьера туралы (оны Аксель Гаде орындады) былай деп жазды: «Жалпы әсер әдемі, үздірілмейтін сызық болды – ноталардың ағыны – әсіресе бірінші бөлімдегі керемет екінші тақырып және соңғы бөлімнің таза, биік атмосферасы қызықтырды». Тағы екі туынды скрипкаға арналған соло туындылары. «Прелюдия, Тема және Вариациялар», Op. 48 (1923) Тельмани үшін жазылды және Нильсеннің фортепианоға арналған «Шаконнасы», Op. 32 сияқты, Иоганн Себастьян Бахтың музыкасынан шабыттанды. «Прелюдия және Престо», Op. 52 (1928) композитор Фини Генрикестің алпысыншы туған күніне арналған құрмет ретінде жазылды.

Nielsen composed several chamber music works, some of them still high on the international repertoire. The Wind Quintet, one of his most popular pieces, was composed in 1922 specifically for the Copenhagen Wind Quintet. Simpson, explaining that Nielsen's fondness of wind instruments was closely related to his love of nature, writes: "He was also intensely interested in human character, and in the Wind Quintet composed deliberately for five friends; each part is cunningly made to suit the individuality of each player." Nielsen wrote four string quartets. The First String Quartet No. 1 in G minor, Op. 13 (1889, revised 1900) contains a "Résumé" section in the finale, bringing together themes from the first, third and fourth movements. The Second String Quartet No. 2 in F minor, Op. 5 appeared in 1890 and the Third String Quartet in E flat major, Op. 14 in 1898. The music historian Jan Smaczny suggests that in this work "the handling of texture is confident and far less derivative than in earlier works [the quartet] prompts the most regret that Nielsen did not pursue the genre further to parallel his later symphonic development". The Fourth String Quartet in F major (1904) initially received a mixed reception, with critics uncertain about its reserved style. Nielsen revised it several times, the final version in 1919 being listed as his Op. 44. The violin was Nielsen's own instrument and he composed four large scale chamber works for it. The departures from standard procedures in the First Sonata, Op. 9 (1895), including its often sudden modulations and its terse thematic material, disconcerted Danish critics at its first performance. The Second Sonata, Op. 35 of 1912 was written for the violinist Peder Møller who earlier that year had premiered the composer's Violin Concerto. The work is an example of the composer's progressive tonality since, although it is stated to be in the key of G minor, the first and final movements end in different keys. The critic Emilius Bangert wrote of the premiere (which was given by Axel Gade), "The overall impression was of a beautiful, unbroken line – a flow of notes – where in particular a wonderful second subject in the first part and the pure, high sphere of the last part were captivating". Two other works are for violin solo. The Prelude, Theme and Variations, Op. 48 (1923) was written for Telmányi, and, like Nielsen's Chaconne for piano, Op. 32, was inspired by the music of Johann Sebastian Bach. The Preludio e Presto, Op. 52 (1928) was written as a tribute for the sixtieth birthday of the composer Fini Henriques.

Пернетақталық жұмыс

Нильсен негізінен фортепианода шығармалар жасағанмен, 40 жыл бойына тек кейде-кейде ғана тікелей фортепианоға арналған композициялар жазған, көбінесе халықаралық мойынды алуды баяулатқан ерекше стильдегі туындыларды жасаған. Нильсеннің фортепианодағы өзінің орындау техникасы, оның эхосы, мүмкін, Орхустағы мемлекеттік мұрағатта «Карл Нильсен» деп белгіленген үш балауыз цилиндрінде сақталған, орташа деңгейде болған сияқты. 1969 жылы пианист Джон Огдонның туындыларын жазған Джон Хортон алғашқы шығармалары туралы: «Нильсеннің техникалық мүмкіндіктері оның жобаларының ұлылығына сай келмейді», – деп түсіндірді, ал кейінгі шығармаларын «оның симфониялық музыкасымен салыстыруға болатын маңызды туындылар» деп сипаттады. Симфониялық сюитаның, Op. 8 (1894) антиромантикалық үні кейінірек бір сыншы тарапынан «барлық қалыптасқан музыкалық конвенцияларға тікелей сынға ұсынылған күшті қарсылықтан басқа ештеңе емес» деп сипатталды. Нильсеннің сөздерімен айтқанда, Шаконна, Op. 32 (1917) «шын мәнінде үлкен шығарма, менің ойымша, тиімді». Ол Бахтың шығармашылығынан, әсіресе жеке скрипкаға арналған шаконнадан, сондай-ақ Роберт Шуман, Йоханнес Брамс және Ферруччо Бусони сияқты композиторлардың Бах музыкасының виртуоздық фортепианолық өңдеулерінен шабыттанды. Сондай-ақ, сол жылы жазылған, кең көлемді «Тема және вариациялар», Op. 40, онда сыншылар Брамстың және Макс Регердің ықпалын байқады, ол туралы Нильсен бұрын досына «Менің ойымша, жұртшылық Регердің туындыларын түсіне алмайды, бірақ мен оның күш-жігеріне Рихард Штраустың туындыларына қарағанда көбірек құрметпен қараймын» деп жазған болатын. Нильсеннің барлық органға арналған шығармалары соңғы жылдары жазылған туындылар. Даниялық органшы Финн Видеро оның қызығушылығының себебін Orgelbewegung (орган реформасы қозғалысы) және 1928-1930 жылдары Гамбургтегі Санкт-Джакоби шіркеуіндегі Шнитгер органның алдыңғы құбырларын жаңартумен байланыстырды. Нильсеннің соңғы маңызды туындысы – Commotio, Op. 58, органға арналған 22 минуттық шығарма, 1930 жылдың маусымы мен 1931 жылдың ақпаны аралығында, өмірінің соңына жеткенге дейін бірнеше ай бұрын жазылған.

Although Nielsen came to compose mainly at the piano, he only composed directly for it occasionally over a period of 40 years, creating works often with a distinctive style which slowed their international acceptance. Nielsen's own piano technique, an echo of which is probably preserved in three wax cylinders marked "Carl Nielsen" at the State Archives in Aarhus, seems to have been mediocre. Reviewing the 1969 recording of works by the pianist John Ogdon, John Horton commented on the early pieces: "Nielsen's technical resources hardly measure up to the grandeur of his designs", whilst characterising the later pieces as "major works which can stand comparison with his symphonic music". The anti romantic tone of the Symphonic Suite, Op. 8 (1894) was described by a later critic as "nothing less than a clenched fist straight in the face of all established musical convention". In Nielsen's words, the Chaconne, Op. 32 (1917) was "a really big piece, and I think effective". It is not only inspired by the work of Bach, especially the chaconne for solo violin, but also by the virtuoso piano arrangements of Bach's music by composers such as Robert Schumann, Johannes Brahms and Ferruccio Busoni. Also on a large scale, and from the same year, is the Theme and Variations, Op. 40, in which critics have discerned the influences of Brahms and also of Max Reger, of whom Nielsen had earlier written to a friend "I think that the public will be utterly unable to grasp Reger's work and yet I am a lot more sympathetic towards his efforts than towards Richard Strauss". All Nielsen's organ works were late compositions. The Danish organist Finn Viderø suggests that his interest was prompted by the Orgelbewegung (Organ reform movement), and the renewal of the front pipes of the Schnitger organ in the St. Jacobi Church, Hamburg, from 1928 to 1930. Nielsen's last major work – Commotio, Op. 58, a 22 minute piece for organ – was composed between June 1930 and February 1931, only a few months before his death.

Әндер мен әнұрандар

Жылдар бойы Нильсен 290-нан астам ән мен әнұранға музыка жазды, олардың көпшілігі белгілі даниялық авторлар – Н. Ф. С. Грунтвиг, Ингеман, Пол Мартин Мюллер, Адам Оеленшлягер және Джеппе Аакьердің өлеңдеріне арналған. Данияда олардың көпшілігі бүгінгі күнге дейін ересектер мен балалардың арасында танымал. Олар «елдің ең көрнекті композиторының шығармашылығының ең көрнекті бөлігі» деп есептеледі. 1906 жылы Нильсен осындай әндердің маңыздылығын отандастарына түсіндірді: «Біз, даниялықтар, белгілі бір мелодиялық өрнектер арқылы, мысалы, Ингеманн, Кристиан Винтер немесе Драхманның өлеңдерін ойға келтіреміз және көбінесе әндерімізде және музыкамызда даниялық ландшафттар мен ауылдық суреттердің иісін сезінеміз. Бірақ сонымен қатар, біздің елді, суретшілерімізді, ақындарымызды немесе тарихымызды өзіміздей жақсы білмейтін шетелдік үшін, бізді не естіп, түсініп, сезінуге мәжбүр ететін нәрсені түсіну мүмкін емес». Нильсеннің 1922 жылы жарық көрген «Folkehøjskolens Melodibog» (Халықтық жоғары мектеп ән кітабы) басылымына қосқан үлесі зор болды, ол Томас Лауб, Олуф Ринг және Торвальд Агаардпен бірге кітаптың редакторларының бірі болды. Кітапта 600-ға жуық әуен болды, олардың шамамен 200-і редакторлардың өзі құрастырған. Кітаптың мақсаты – Дания халық мәдениетінің ажырамас бөлігі болып табылатын, бірлескен ән айту үшін репертуар ұсыну болды. Жинақ өте танымал болды және Дания білім беру жүйесіне енгізілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Данияның неміс оккупациясы тұсында осы әуендерді пайдалана отырып, жаппай ән жиналыстары Данияның «рухани қайта қарулануының» бір бөлігі болды. Ал 1945 жылғы соғыстан кейін бір жазушы Нильсеннің үлесін «патриоттық әндеріміздің қазынасындағы жарқыраған гауһарлар» деп сипаттады. Бұл композиторды бағалаудағы даниялықтар үшін маңызды фактор болып табылады.

Басылымдар

1994 және 2009 жылдар аралығында Дания үкіметі (40 миллионнан астам кронаға) Карл Нильсен басылымын – Нильсеннің шығармаларының толық жаңа басылымын тапсырыс берді. Көптеген шығармалар, оның ішінде "Маскарад" және "Саул мен Дәуіт" опералары, сондай-ақ Аладдиннің толық музыкасы, олардың алғашқы баспа нұсқасы болды, осыған дейін қойылымдарда қолжазбалардың көшірмелері пайдаланылған. Барлық ноталар қазір Дания Корольдік кітапханасының веб-сайтынан тегін жүктеуге қолжетімді (сонымен қатар Нильсеннің көптеген музыкалық қолжазбалары осы кітапханада сақтаулы). 2008 жылы "The New Yorker" журналында жазған американдық музыка сыншысы Алекс Росс Нильсеннің симфонияларының "күшті күшін" Бетховеннің "Эроикасымен" және Бесінші симфониясымен салыстырып, американдықтар тек қазір ғана Дания композиторын бағалай бастағанын айтты. Нильсен өзінің ешбір шығармасын жазбаға алған жоқ.

Мұра

1916 жылдан бастап Нильсен Корольдік академияда оқытумен айналысты, ол 1931 жылы, қайтыс болғанға дейін көп ұзамай директор болды. Ол кірісін арттыру үшін ертерек жеке оқушылармен де жұмыс істеді. Оқыту қызметінің нәтижесінде Нильсен Данияның классикалық музыкасына елеулі әсер етті. Оның ең табысты шәкірттерінің ішінде әсіресе әндерімен танылған композитор Торвальд Агаард, дирижер және оркестрлік композитор Харальд Агерснап, және халық музыка мектебіне (Københavns Folkemusikskole) негізгі жұмыстарын жазған Йорген Бентзон болды. Оның басқа да оқушыларының қатарында музыкатанушы Кнуд Йеппсен, пианист Герман Коппель, академия профессоры және симфониялық композитор Пол Шиербек, Роскильде соборында ойнаған органшы Эмилиус Бангерт, сондай-ақ Нильсеннің жеке оқушыларының бірі және «Аладдин» операсының оркестрлеуіне көмектескен Нэнси Дальберг бар. Нильсен сонымен қатар барокко музыкасын орындау шеберлігімен есімдері сақталған дирижер және хормейстер Могенс Велдикеге, ал Нильсеннің қайтысынан кейін академия директоры болған пианист және композитор Рудольф Симонсенге де сабақ берді. Карл Нильсен қоғамы Нильсеннің шығармаларының орындалу тізімін жүргізеді, ол аймақтар бойынша жіктеледі (Дания, Скандинавия, Скандинавиядан басқа Еуропа және Еуропадан тыс аймақтар), бұл оның музыкасының бүкіл әлемде үнемі орындалатынын көрсетеді. Концерттер мен симфониялар осы тізімдерде жиі кездеседі. Карл Нильсен атындағы халықаралық конкурс 1970 жылдары Оденсе симфониялық оркестрінің қолдауымен басталды. 1980 жылдан бері төрт жыл сайын скрипка конкурсы өткізіліп келеді. Кейіннен флейта және кларнет конкурстары да қосылды, бірақ қазіргі таңда олар тоқтатылды. 2009 жылы Оденсе қаласы ұйымдастырған халықаралық орган конкурсы Нильсен конкурсымен байланысты болды, бірақ 2015 жылдан бастап Оденсе соборында жеке ұйымдастырылады. Туған елінде, Оденседегі Карл Нильсен мұражайы Нильсен мен оның әйелі Анне Мариге арналған. Оның суреті Дания музыкасына қосқан үлесі, соның ішінде «Маскарад» операсы, «Эспансива» симфониясы және «Danmark, nu blunder den lyse nat» сияқты көптеген әндері үшін таңдалды. Нильсеннің туғанына 150 жыл толуын атап өту мақсатында 2015 жылдың 9 маусымында бірнеше арнайы шаралар жоспарланды. Даниядағы көптеген қойылымдардан басқа, концерттер Еуропаның көптеген қалаларында, оның ішінде Лондон, Лейпциг, Краков, Гетеборг, Хельсинки және Венада, сондай-ақ Жапония, Египет және Нью-Йорк сияқты алыс елдерде де ұйымдастырылды. Нильсенмен тығыз байланыста болған Оденсе қаласы мерейтойлық жылды тойлау үшін концерттер мен мәдени шаралардың кең ауқымды бағдарламасын жасады. Кішкентай планета 6058 Карлнильсен оның құрметіне аталды.

From 1916, Nielsen taught at the Royal Academy where he became director in 1931, shortly before his death. He also had private students in his earlier days in order to supplement his income. As a result of his teaching, Nielsen has exerted considerable influence on classical music in Denmark. Among his most successful pupils were the composers Thorvald Aagaard, remembered in particular for his songs, Harald Agersnap, both a conductor and orchestral composer, and Jørgen Bentzon who composed choral and chamber music mainly for his folk music school (Københavns Folkemusikskole). Among his other students were the musicologist Knud Jeppesen, the pianist Herman Koppel, the academy professor and symphony composer Poul Schierbeck, the organist Emilius Bangert who played at Roskilde Cathedral, and Nancy Dalberg, one of Nielsen's private students who helped with the orchestration of Aladdin. Nielsen also instructed the conductor and choirmaster Mogens Wöldike, remembered for his interpretations of Baroque music, and Rudolph Simonsen, the pianist and composer who became director of the Academy after Nielsen's death. The Carl Nielsen Society maintains a listing of performances of Nielsen's works, classified by region (Denmark, Scandinavia, Europe apart from Scandinavia and outside Europe) which demonstrates that his music is regularly performed throughout the world. The concerti and symphonies feature frequently in these listings. The Carl Nielsen International Competition commenced in the 1970s under the auspices of the Odense Symphony Orchestra. A four yearly violin competition has been held there since 1980. Flute and clarinet competitions were later added, but these have now been discontinued. An international Organ Competition, founded by the city of Odense, became associated with the Nielsen competition in 2009, but from 2015 will be organized separately, based in Odense Cathedral. In his home country, the Carl Nielsen Museum, in Odense, is dedicated to Nielsen and his wife, Anne Marie. His image was selected in recognition of his contribution to Danish music compositions such as his opera Maskarade, his Espansiva symphony and his many songs including "Danmark, nu blunder den lyse nat". Several special events were scheduled on or around 9 June 2015 to commemorate the 150th anniversary of Nielsen's birth. In addition to many performances in Denmark, concerts were programmed in cities across Europe, including London, Leipzig, Kraków, Gothenburg, Helsinki and Vienna, and even further afield in Japan, Egypt and New York. The city of Odense, which has strong connections with Nielsen, developed an extensive programme of concerts and cultural events for the anniversary year. Minor planet 6058 Carlnielsen is named in his honor.