Эдвард Григ: Норвегиялық композитор және пианист

Кіріспе

Норвегиялық композитор және пианист (1843–1907)

Эдвард Хагеруп Григ (/ɡ//r//iː//ɡ/ GREEG, ; 15 маусым 1843 – 4 қыркүйек 1907) – норвегиялық композитор және пианист. Ол Романтикалық дәуірдің ең көрнекті композиторларының бірі саналады, ал оның музыкасы бүкіл әлемдегі классикалық репертуардың маңызды бөлігі болып табылады. Григ өзінің шығармаларында норвегиялық халық музыкасын пайдалану арқылы Норвегия музыкасын әйгіледі, сондай-ақ Жан Сибелиус Финляндияда және Бедрих Сметана Богемияда жасағандай, ұлттық сананы қалыптастыруға үлкен үлес қосты. Григ – Берген қаласының ең танымал азаматы, оның мүсіндері көптеген жерлерде орнатылған және оның есімімен аталатын мәдени орталықтар бар: қаланың ең ірі концерт залы (Григ залы), ең озық музыка мектебі (Григ академиясы) және кәсіби хоры (Эдвард Григ хоры). Эдвард Григ мұражайы оның бұрынғы үйі – Трольдхаугенде орналасқан және оның мұрасын сақтауға арналған.

Өмірбаян

Эдвард Хагеруп Григ Норвегияның Берген қаласында (сол кезде Швеция-Норвегияның бір бөлігі) дүниеге келді. Оның ата-анасы – Александр Григ (1806–1875), саудагер және Бергендегі британдық вице-консул, және Гесине Юдите Хагеруп (1814–1875), музыка мұғалімі және заңгер және саясаткер Эдвард Хагеруптың қызы. Отбасының тегі, бастапқыда Грейг деп жазылған, шотландтық Кланн Гриогаир (Клан Грегор) тайпасымен байланысты. 1746 жылы Шотландиядағы Каллоден шайқасынан кейін Григтің бес атасы Александр Грейг (1739–1803) 1770 жылға дейін Норвегияға қоныс аудармай тұрып, көп саяхат жасады және Бергенде бизнес мүдделерін құрды. Григтің әкесінің ата-бабалары Джон (1702–1774) және Энн (1704–1784) Шотландияның Абердиншир аймағындағы Ратендегі қираған Сент-Этернан шіркеуінің тасталған зиратында жерленген. Эдвард Григ музыкалық отбасында өсті. Оның анасы оның алғашқы фортепиано мұғалімі болды және ол алты жасында ойнауға үйретті. Ол бірнеше мектепте оқыды, соның ішінде Танкс жоғары мектебінде. 1858 жылдың жазында Григ отбасылық досы, көрнекті норвегиялық скрипкашы Оле Буллмен танысты; Буллдың інісі Григтің әпкесіне үйленген. Булл 15 жастағы баланың талантын танып, оның ата-анасын оны Лейпциг консерваториясына жіберуге көндірді.

Григ консерваторияға түсті, фортепианоға баса назар аударды және Лейпцигте өткен көптеген концерттер мен түскі ас жиындарын тамашалады. Ол консерваторияның оқу тәртібін ұнатпады. Бір ғана ерекшелік – фортепиано студенттері үшін міндетті болған орган. Консерваториядағы оқуы туралы ол 1881 жылы өмірбаян жазушысы Аймар Грёнвольдқа былай деп жазды: «Мен Свендсен сияқты емес екенімді мойындауым керек, мен Лейпциг консерваториясынан кіргенімдей ақымақ болып шықтым. Әрине, мен онда бір нәрсе үйрендім, бірақ менің жеке басым әлі де жабық кітап сияқты болды». 1860 жылдың көктемінде ол өмірге қауіпті екі өкпе ауруынан – плевриттен және туберкулезден аман қалды. Григтің өмірі бойы денсаулығы қираған сол өкпесі мен кеуде омыртқасының айқын деформациясынан зардап шекті. Ол көптеген тыныс алу инфекцияларына шалдықты және соңында өкпе және жүрек жеткіліксіздігі дамыды. Григ Норвегияда және шетелде көптеген шипажайлар мен санаторияларға түсті. Оның бірнеше дәрігерлері оның достары болды.

Мансап

1861 жылы Грег Швецияның Карлшамн қаласында концерттік пианист ретінде дебют жасады. 1862 жылы Лейпцигте оқуын аяқтап, туған қаласында алғашқы концертін өткізді, оның бағдарламасында Бетховеннің «Pathétique» сонатасы болды. 1863 жылы Григ Данияның Копенгаген қаласына барып, үш жыл тұрды. Ол даниялық композиторлар Ж.П.Е. Хартманн мен Нильс Гадемен танысты. Сондай-ақ, ол норвегиялық композитор Рикард Нордраакпен (норвегиялық гимннің авторы) кездесті, ол оның жақын досы мен шабыт көзіне айналды. 1866 жылы Нордраак қайтыс болды, ал Григ оның құрметіне аза тұту маршын жазды. 1867 жылдың 11 маусымында Григ өзінің туысы, лирикалық сопрано Нина Хагерупқа (1845–1935) үйленді. Келесі жылы олардың жалғыз қызы Александра дүниеге келді. 1869 жылы Александра менингиттен қайтыс болды. 1868 жылдың жазында Данияда демалыс кезінде Григ Ля минорындағы фортепиано концертін жазды. Эдмунд Нойперт концерттің тұңғыш орындалуын 1869 жылдың 3 сәуірінде Копенгагендегі Казино театрында өткізді. Григ Кристианияда (қазіргі Осло) дирижерлік міндеттемелері болғандықтан қатыса алмады. 1868 жылы, әлі Григпен таныспаған Франц Лист, Норвегияның Білім министрлігіне оның жайлы жазба жолдап, Григке саяхат грантын алуға көмектесті. Екі музыкант 1870 жылы Римде кездесті. Григтің алғашқы сапарында олар оның бірінші скрипкалық сонатасын қарастырды, бұл Листті қатты қуантты. Сәуірдегі екінші кездесуде Григ фортепиано концертінің қолжазбасын алып келді, Лист оны көзбен оқып шықты (оркестрлік аранжировкасымен бірге). Листтің орындауы тыңдаушыларға зор әсер етті, бірақ Григ оған бірінші бөлімді тым жылдам орындағанын айтты. Лист сонымен қатар Григке оркестрлеу жөнінде де кеңес берді (мысалы, бірінші бөлімдегі екінші тақырыптың мелодиясын соло трубаға беруді ұсынды, бірақ Григ бұл ұсыныстан бас тартты). 1870 жылдары ол ақын Бьёрнстерн Бьёрнсонмен достық қарым-қатынас орнатты, ол норвегиялық өзін-өзі басқару идеясын қолдады. Григ оның көптеген өлеңдерін музыкаға қойды, соның ішінде «Landkjenning» және «Sigurd Jorsalfar» шығармаларын. Ақырында олар Олав Тригвасон патша туралы опера жазуға келісті, бірақ музыка немесе мәтін қайдан басталу керек деген дау Григті Хенрик Ибсеннің «Peer Gynt» пьесасы үшін қосымша музыка жазуға итермеледі, бұл Бьёрнсонды ренжітті. Бірақ ақырында олардың достығы қайта жанданды. Автордың өтініші бойынша «Peer Gynt» пьесасы үшін жазылған қосымша музыка пьесаның табысына үлкен үлес қосты және композитордың ең танымал музыкалық шығармаларының бірі болып, оркестрлік сюиталар жинағы ретінде жарық көрді. Григ Берген филармониялық оркестрімен (Harmonien) тығыз байланыста болды және 1880 жылдан 1882 жылға дейін оркестрдің музыкалық директоры болды. 1888 жылы Григ Лейпцигте Чайковскиймен кездесті. Чайковский Григтің музыкасына жоғары баға берді, оның әсемдігін, түпнұсқалығын және жылылығын мақтады. 1897 жылдың 6 желтоқсанында Григ және оның әйелі Виктория патшайымы мен оның сарайы үшін Виндзор сарайында жеке концерт берді. Григке екі құрметті докторлық дәреже берілді: 1894 жылы Кембридж университетінен және 1906 жылы Оксфорд университетінен.

During 1861, Grieg made his debut as a concert pianist in Karlshamn, Sweden. In 1862, he finished his studies in Leipzig and had his first concert in his home town, where his program included Beethoven's Pathétique sonata. In 1863, Grieg went to Copenhagen, Denmark, and stayed there for three years. He met the Danish composers J. P. E. Hartmann and Niels Gade. He also met his fellow Norwegian composer Rikard Nordraak (composer of the Norwegian national anthem), who became a good friend and source of inspiration. Nordraak died in 1866, and Grieg composed a funeral march in his honor. On 11 June 1867, Grieg married his first cousin, Nina Hagerup (1845–1935), a lyric soprano. The next year, their only child, Alexandra, was born. Alexandra died in 1869 from meningitis. During the summer of 1868, Grieg wrote his Piano Concerto in A minor while on holiday in Denmark. Edmund Neupert gave the concerto its premiere performance on 3 April 1869 at the Casino Theatre in Copenhagen. Grieg himself was unable to be there due to conducting commitments in Christiania (now Oslo). During 1868, Franz Liszt, who had not yet met Grieg, wrote a testimonial for him to the Norwegian Ministry of Education, which resulted in Grieg's obtaining a travel grant. The two men met in Rome in 1870. During Grieg's first visit, they examined Grieg's Violin Sonata No. 1, which pleased Liszt greatly. On his second visit in April, Grieg brought with him the manuscript of his Piano Concerto, which Liszt proceeded to sightread (including the orchestral arrangement). Liszt's rendition greatly impressed his audience, although Grieg said gently to him that he played the first movement too quickly. Liszt also gave Grieg some advice on orchestration (for example, to give the melody of the second theme in the first movement to a solo trumpet, which Grieg himself chose not to accept). In the 1870s, he became friends with poet Bjørnstjerne Bjørnson, who shared his interests in Norwegian self government. Grieg set several of his poems to music, including Landkjenning and Sigurd Jorsalfar. Eventually, they decided on an opera based on King Olav Trygvason, but a dispute as to whether the music or lyrics should be created first led to Grieg being diverted to working on incidental music for Henrik Ibsen's play Peer Gynt, which naturally offended Bjørnson. Eventually, their friendship resumed. The incidental music composed for Peer Gynt at the request of the author contributed to its success and separately became some of the composer's most familiar music arranged as orchestral suites. Grieg had close ties with the Bergen Philharmonic Orchestra (Harmonien), and later became Music Director of the orchestra from 1880 to 1882. In 1888, Grieg met Tchaikovsky in Leipzig. Grieg was impressed by Tchaikovsky, who thought very highly of Grieg's music, praising its beauty, originality and warmth. On 6 December 1897, Grieg and his wife performed some of his music at a private concert at Windsor Castle for Queen Victoria and her court. Grieg was awarded two honorary doctorates, first by the University of Cambridge in 1894 and the next from the University of Oxford in 1906.

Кейінгі жылдар

Норвегия үкіметі Грийге зейнет жасына келгенде зейнетақы тағайындады. 1903 жылдың көктемінде Григ Парижде фортепиано шығармаларының тоғыз 78 айналымдық граммофондық жазбасын жасады. Бұл дисктердің барлығы, төмен сапасына қарамастан, LP және CD форматтарында қайта шығарылды. Григ Hupfeld Phonola және Welte Mignon жүйелері үшін ойыншы фортепиано роликтерін жазды, олардың барлығы сақталған және бүгін де естілуі мүмкін. Ол сонымен қатар Aeolian компаниясымен "Autograph Metrostyle" фортепиано роликтер сериясы бойынша жұмыс істеді, онда көптеген шығармаларының темп картасын көрсетті. 1899 жылы Григ Франциядағы концерттерін сол кездегі француз саясатын дүр сілкіндірген антисемиттік іске наразылық ретінде тоқтатты. Осы оқиға туралы Григ француздардың "1789 жылғы рухқа оралып, француз республикасы негізгі адам құқықтарын қорғайтынын жариялауына" үміттенетінін жазған еді. Оның бұл мәлімдемесінен кейін сол күні көптеген француздық жек көру хаттарының нысанына айналды. 1906 жылы ол Лондонда композитор және пианист Перси Грейнгермен кездесті. Грейнгер Григтің музыкасына зор құрметпен қарады және олардың арасында тез арада жақындық орнады. 1907 жылғы сұхбатта Григ: "Мен норвегиялық шаруа билерін жаздым, бірақ менің елімде ешкім орындай алмайды, ал осы австралиялық оларды тиісті деңгейде орындайды! Ол - біз скандинавтар тек сүйе алатын гений" деді. Эдвард Григ 1907 жылдың 4 қыркүйегінде 64 жасында Норвегияның Берген қаласындағы қалалық ауруханада жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Ол ұзақ аурудан зардап шекті. Оның соңғы сөздері: "Егер осылай болса, болсын". Оның қабіріне туған қаласының көшелерінде 30 000-40 000 адам жиналды. Оның өтініші бойынша, Рикард Нордраактың есіміне арналған оның Желу маршын досы Йохан Халворсен орындады, ол Григтің қызына үйленген еді. Сонымен қатар, Шопеннің фортепианолық сонатасының 2-ші бөлімі ойнатылды. Григ сол жылы Бергенде ашылған Норвегияның алғашқы крематорийінде өртелді, ал оның күлі үйіне жақын таудың мазарларына қойылды. Әйелі қайтыс болғаннан кейін оның күлі де оның күлімен бірге жерленді. Өлгеніне бір ғасыр өткен соң, Григтің мұрасы музыкадан асып кетті. Сиэтлде Григтің үлкен мүсіні орнатылған, ал Бергендегі (оның туған қаласы) ең ірі қонақ үйлердің бірі Quality Hotel Edvard Grieg деп аталады, ал Меркурий планетасындағы үлкен кратер Григтің құрметіне аталған.

The Norwegian government provided Grieg with a pension as he reached retirement age. During the spring of 1903, Grieg made nine 78 rpm gramophone recordings of his piano music in Paris. All of these discs have been reissued on both LPs and CDs, despite limited fidelity. Grieg recorded player piano music rolls for the Hupfeld Phonola piano player system and Welte Mignon reproducing system, all of which survive and can be heard today. He also worked with the Aeolian Company for its 'Autograph Metrostyle' piano roll series wherein he indicated the tempo mapping for many of his pieces. In 1899, Grieg cancelled his concerts in France in protest of the Dreyfus affair, an antisemitic scandal that was roiling French politics at the time. Regarding this scandal, Grieg had written that he hoped that the French might, "Soon return to the spirit of 1789, when the French republic declared that it would defend basic human rights." As a result of his statements concerning the affair, he became the target of much French hate mail that day. During 1906, he met the composer and pianist Percy Grainger in London. Grainger was a great admirer of Grieg's music and a strong empathy was quickly established. In a 1907 interview, Grieg stated: "I have written Norwegian Peasant Dances that no one in my country can play, and here comes this Australian who plays them as they ought to be played! He is a genius that we Scandinavians cannot do other than love." Edvard Grieg died at the Municipal Hospital in Bergen, Norway on 4 September 1907 at age 64 from heart failure. He had suffered a long period of illness. His last words were "Well, if it must be so." The funeral drew between 30,000 and 40,000 people to the streets of his home town to honor him. Obeying his wish, his own Funeral March in Memory of Rikard Nordraak was played with orchestration by his friend Johan Halvorsen, who had married Grieg's niece. In addition, the Funeral March movement from Chopin's Piano Sonata No. 2 was played. Grieg was cremated in the first Norwegian crematorium opened in Bergen just that year, and his ashes were entombed in a mountain crypt near his house, Troldhaugen. After the death of his wife, her ashes were placed alongside his. A century after his death, Grieg's legacy extends beyond the field of music. There is a large sculpture of Grieg in Seattle, while one of the largest hotels in Bergen (his hometown) is named Quality Hotel Edvard Grieg and a large crater on the planet Mercury is named after Grieg.

Музыка

Григтің ерте туындыларының арасында симфония (кейіннен ол одан бас тартты) және фортепиано сонатасы бар. Ол скрипкаға арналған үш соната және виолончельге арналған соната жазды. Григтің Хольберг сюитасы бастапқыда фортепианоға жазылған, кейін композитор оны струнный оркестрге бейімдеді. Григ Генрих Гейне, Иоганн Вольфганг фон Гёте, Генрих Ибсен, Ханс Кристиан Андерсен, Рудьярд Киплинг және басқа ақындардың өлеңдеріне әндер жазды. Ресей композиторы Николай Мясковский Григтің тақырыбын өзінің үшінші струнный квартетіндегі вариациялар үшін пайдаланды. Норвегиялық пианист Ева Кнардал 1977 жылдан 1980 жылға дейін BIS Records үшін композитордың толық фортепиано музыкасын 13 винилдік пластинкаға жазды. Жазбалар 2006 жылы 12 компакт-дискіде, сондай-ақ BIS Records арқылы қайта шығарылды. Григ өзінің 1907 жылғы өлімінен бұрын осы фортепиано туындыларының көптеген нұсқаларын жазды. Пианист Берта Таппер Григтің фортепиано туындыларын Оливер Дитсонның Америкада басып шығаруы үшін өңдеді.

Таңдалған шығармалар тізімі

Ми минорындағы фортепиано сонатасы, Op. 7
Фа мажорлы скрипкалық соната №1, Op. 8
«Күзде» атты концерттік увертюра, Op. 11
Соль мажорлы скрипкалық соната №2, Op. 13
Ля минорындағы фортепиано концерті, Op. 16
Бьёрнстерне Бьёрнсонның «Сигурд Йорсалфар» пьесасына қосымша музыка, Op. 22
Генрик Ибсеннің «Пир Гинт» пьесасының қосымша музыкасы, Op. 23
Г минорындағы норвегиялық халық әнінің вариациялары түріндегі баллада, Op. 24
Соль минорындағы струнный квартет, Op. 27
Струнный аспаптар немесе фортепианоға арналған екі элегиялық әуен, Op. 34
Төрт қолға арналған фортепиано үшін төрт норвегиялық би, Op. 35 (Ганс Ситт және басқалардың оркестрлеуінде жақсы танымал)
Ля минорындағы виолончель сонатасы, Op. 36
Фортепианоға арналған Хольберг сюитасы, кейіннен струнный оркестрге арналған нұсқасы, Op. 40
До минорындағы скрипкалық соната №3, Op. 45
«Пир Гинт» сюитасы №1, Op. 46
Оркестрге арналған лирикалық сюита, Op. 54 (төрт лирикалық пьесаның оркестрлеуі)
«Пир Гинт» сюитасы №2, Op. 55
Фортепианоға арналған төрт симфониялық би, кейіннен оркестрге арналған нұсқасы, Op. 64
Арне Гарборгтың «Хаугтусса» ән циклі, Op. 67
Он кітаптан тұратын фортепианоға арналған 66 лирикалық пьеса, Op. 12, 38, 43, 47, 54, 57, 62, 65, 68 және 71, оның ішінде: Ариетта, Көктемге, Кішкентай құс, Көбелек, Ноктюрно, Трольдхаугендегі той күні, Сенің аяғыңда, Үйге деген сағыныш, Эркектердің маршы, Эротикалық поэма және Көшіп кетті.

Григтің жазбалары

Папильон – Лирикалық пьеса, Op. 43, № 1, Григтің 1906 жылғы 17 сәуірде Лейпцигте фортепиано рулонына жазған нұсқасы (Ақпарат)

Григ шығармаларының жазбалары

Эдвард Григ, Соната № 1 фа мажорда, I. Allegro con brio – Грегори Майтан (скрипка), Николь Ли (фортепиано)
Эдвард Григ, Соната № 1 фа мажорда, II. Allegretto quasi Andantino – Грегори Майтан (скрипка), Николь Ли (фортепиано)
Эдвард Григ, Соната № 1 фа мажорда, III. Allegro molto vivace – Грегори Майтан (скрипка), Николь Ли (фортепиано)
Эдвард Григ, Соната № 3 до минор, I. Allegro molto ed appassionato – Грегори Майтан (скрипка), Николь Ли (фортепиано)
Эдвард Григ, Соната № 3 до минор, II. Allegretto espressivo alla Romanza – Грегори Майтан (скрипка), Николь Ли (фортепиано)
Эдвард Григ, Соната № 3 до минор, III. Allegro animato – Грегори Майтан (скрипка), Николь Ли (фортепиано)