Кіріспе

Каллинектс сапидус (Callinectes sapidus) – Атлантикалық көк рақасы, Атлантикалық көк рақа, немесе аймақтық түрде Мэриленд көк рақасы, Атлантика мұхитының батыс суларында және Мексика шығанағында табиғи түрде өсетін рақаның бір түрі, сондай-ақ халықаралық жағдайда таралған. C. sapidus Америка Құрама Штаттарында, әсіресе Луизиана, Каролина штатында, Чесапик шығанағында, Делавэр және Нью-Джерсиде маңызды тағамдық және экономикалық рөл атқарады. Бұл Мэриленд штатының қаңқалы жануарларының бірі және штаттың ең ірі коммерциялық балық шаруашылығы. Ашықтан аулау және қоршаған ортаға түсетін қысымдардың салдарынан кейбір балық шаруашылықтарында өнім төмендеуде, әсіресе Чесапик шығанағында. Климаттың өзгеруінен зардап шеккен басқа балық шаруашылықтарынан айырмашылығы, көк рақаның жағдайы жақсы болады деп күтілуде; судың жылынуы жақсы көбейту жағдайларын, қысқы мерзімде тірі қалу мүмкіндігін арттырады және Атлантика жағалауында мекендеуге қолайлы аумақтарды кеңейтеді. Көк рақаның санының артуының айналасындағы экожүйеге кері әсер ететіні әлі белгісіз. Көк рақалардың қапшығының ені C. sapidus-та жыныстық диморфизмді көрсетеді. Аталық және аналық рақаларды құрсақтарының пішінімен ("алжапқыш" деп аталады) және тырнақтарының түсінің айырмашылығымен оңай ажыратуға болады. Аталық рақаның құрсағы ұзын және тар, ал аналық рақаның құрсағы кең және дөңгелек. Аталық рақаның алжапқышы Вашингтон монументіне, ал ересек аналық рақаның алжапқышы АҚШ Капитолийінің күмбезіне ұқсас деген есімдік кеңінен таралған. Тырнақтардың түсі алжапқыштың пішініне қарағанда аз айқын. Аталық рақаның тырнақтарының қозғалмайтын саусағы қызыл ұштарымен көк, ал аналық рақаның тырнақтары қызғылт түсті және қызғылт ұштары бар. Аналық рақаның құрсағы жетілген сайын өзгеріп отырады: жетілмеген аналық рақаның құрсағы үшбұрышты, ал жетілген аналық рақаның құрсағы дөңгелек. Басқа Callinectes түрлері C. sapidus-тан оңай шатасуы мүмкін, себебі олардың таралу аймақтары және морфологиясы ұқсас. Олардың бірі – кіші көк рақа (C. similis). Ол, әдеттегі көк рақадан тереңде кездеседі және оның қабығы тегіс. Кіші көк рақаның аталықтарының жүзу аяқтарында ақ түсті дақтар болады, ал аналықтарының тырнақтарының ішкі бетінде қызғылт түсті аймақтар бар. C. sapidus-ты оның таралу аймағында кездесетін басқа туысқан түрден, C. ornatus-тан қабықшадағы алдыңғы тістерінің саны бойынша ажыратуға болады. C. sapidus-та төрт тіс, ал C. ornatus-та алты тіс болады. Рақаның көк түсі қабықшадағы бірнеше пигменттердің нәтижесінде пайда болады, оның ішіндегі альфа-крустацианин қызыл пигмент – астаксантинмен әрекеттесіп, көгілдір-жасыл түс береді. Рақа пісірілген кезде альфа-крустацианин ыдырайды, қалған астаксантин рақаны жарқын қызғылт-сары түске бояйды. Шеридан және тағы басқалар 1975 жылы органохлоридтердің C. sapidus гепатопанкреасына көшетінін анықтады. Олар органохлоридтердің ішінде ДДТ-ның ДДЕ және ДДД-ға айналатынын анықтады.

Тарату

C. sapidus Атлант мұхитының батыс жағасында Кейп-Кодтан Аргентинаға дейін және Мексика шығанағының барлық жағалауында табиғи түрде қоныстанған. Ол (баласт суы арқылы) Жапония және Еуропа суларына әкелінген, сондай-ақ Балтық, Солтүстік, Жерорта және Қара теңіздерде кездеседі. Еуропа суларындағы алғашқы жазба 1901 жылы Францияның Рошфор қаласында тіркелген. Оның таралып кеткен аймақтарының кейбірінде, мысалы Грекияда, шаянды балық аулау нысанына айналдырды, бірақ жергілікті популяциясы тым көп аулау салдарынан азаюы мүмкін, сондай-ақ жергілікті балықшылардың да әсері бар.

Экология

C. sapidus табиғи жыртқыштарына естік, барабан балық, жолақты бас, нүктелі балық, форель, кейбір акулалар, адамдар, сиыршақ сәулелілер және қамшылы сәулелілер жатады. C. sapidus – өсімдіктер мен жануарлармен қоректенетін, екі түрлі тамақ жейтін жануар. Ол әдетте жұқа қабықты екі қабатты моллюскаларды (мысалы, қабылдақтар, мидиялар және устрицалар), қабықтылылар, анелидтер, шағын балықтар, өсімдіктер (мысалы, теңіз шөбі) және басқа да кез келген нәрсені жейді, соның ішінде өліктерді, басқа C. sapidus жекелерін және жануарлардың қалдықтарын. Тұзды батпақтарда C. sapidus батпақты бұршақтарды (Littoraria irrorata) үлкен толқындар кезінде жейді. Судағы жыртқыш болғанымен, C. sapidus таяз шұңқырларда, төмен су кезінде, құйрық аралық шабақтар (мысалы, Minuca pugnax) және қызғылт батпақты шабақтар (Sesarma reticulatum) сияқты аралық аймақтағы жемтіңдерге шабуыл жасайды. C. sapidus инвазивті жасыл шабақтың (Carcinus maenas) популяциясын бақылауға қабілетті болуы мүмкін; екі түрдің саны кері байланысты, ал C. maenas көк рабтың ең көп таралған Чейпик шығанағында табылмайды. C. sapidus көптеген аурулар мен паразиттерге шалдығады. Оларға вирустар, бактериялар, микроспоридиялар, кірпікшелер және басқалары жатады. 2021 жылы Мэриленд университетінің ғалымдары түрді жақсырақ түсінуге көмектесу үшін алты жылдық зерттеуден кейін Балтиморда C. sapidus геномын ДНК тізбегін аяқтады. Бұл генетикалық карта ғалымдарға климаттың өзгеруі мен судың жылынуы көк рабқа қалай әсер ететінін, сондай-ақ қандай мутациялар ауруды тудыратынын, ет өндірісіне әсер ететін қасиеттерді және қайаналықтардың ең жақсы репродуктивтік қабілетке ие екенін түсінуге көмектеседі деп күтілуде.

Өсу

C. sapidus жұмыртқалары сағалардың, жағалау суларының және өзендердің сағаларының жоғары тұздылығы бар суларында ұрықталады және теңізге ағып келеді. Ұрық шашу кезінде аналық краб өзінің жүзбе қанаттарына ұрықтанған жұмыртқаларын шашады және оларды дамығанша үлкен жұмыртқа жиынтығында, немесе "шұңғыл" деп аталатын құрылымда алып жүреді. Аналықтар личинкаларды шығару үшін сағаның аузына көшіп келеді, мұндай көшудің уақыты жарық, толқын және ай фазаларына байланысты деп саналады. Көк крабтардың өнімділігі жоғары; аналықтары бір ұрықта 2 миллионға дейін жұмыртқа тудыра алады. Жұптасқаннан кейін аналық краб Чесапик шығанағының оңтүстік бөлігіне барады, ағынмен тұздылығы төмен аймақтардан тұздылығы жоғары аймақтарға көшіп, жұмыртқаларын бірнеше ай бұрын немесе шамамен бір жыл бұрын сақталған спермамен ұрықтандырады. Мексика шығанағындағы ұрық шашу оқиғалары, Чесапик сияқты шығыс жағалауындағы сағалармен салыстырғанда, аз байқалады. Мексика шығанағының солтүстік суларында ұрық шашу көктем, жаз және күз айларында жүреді, аналықтар әдетте екі рет ұрық шашады. Ұрық шашу кезінде аналық крабтар "шұңғыл" құрылымын дамыту үшін жоғары тұздылығы бар суларға көшіп, личинкалары ұрықтанғаннан кейін жағалауға қайта оралады. Олар жағалауда екінші "шұңғыл" құрылымын дамытады, содан кейін екінші ұрықтың личинкаларын шығару үшін қайтадан жоғары тұздылығы бар суларға көшеді. Осыдан кейін, олар әдетте сағаға қайта кірмейді. Техастың оңтүстік жағалауындағы көк крабтар жыл бойы ұрық шаша алады. Соңғы 20 жылда коммерциялық мақсатта ауланған крабтардың көп бөлігі төрт штаттан: Мэриленд, Вирджиния, Солтүстік Каролина және Луизианадан алынды. 2000 жылдан бері ауланған өнімнің салмағы мен құны төменде көрсетілген. Луизианадағы алғашқы коммерциялық өңдеу зауыты 1924 жылы Морган-Ситиде ашылды. Көп ұзамай басқа да зауыттар ашылды, бірақ қатты көк крабтарды коммерциялық өңдеу екінші дүниежүзілік соғысқа дейін кеңінен таралған жоқ. Өнеркәсіп 1990 жылдарға дейін штаттартаралық сауда үшін коммерцияланбады, ол кезде Мэрилендте Чесапик шығанағындағы проблемаларға байланысты ұсыныстар айтарлықтай азайды (жоғарыда қараңыз). Содан бері Луизиана өнімділігін тұрақты түрде арттырып келеді. 2002 жылы Луизиана штаты елдегі көк крабтың 22% -ын аулады. Бұл көрсеткіш 2009 жылы 26% -ға, ал 2012 жылы 28% -ға дейін өсті. Луизианадан ауланған крабтардың басым көпшілігі Мэрилендке жөнелтіледі, онда олар "Чесапик" немесе "Мэриленд" крабы ретінде сатылады. 2013 жылы Луизиананың көк краб өнімі жоғары болды, құны 51 миллион долларға бағаланған 17 597 тоннаны құрады. 2013 жылы Мэриленд суларынан ауланған крабтардың құны 18,7 миллион долларға, ал Вирджиния суларынан 16,1 миллион долларға бағаланды. Қазіргі уақытта крабтардың саны азайып бара жатқанмен, Мэриленд пен Вирджинияда көк крабты аулау мыңдаған жағалау тұрғындарының күнкөрісін қамтамасыз етеді. 2001 жылғы мәліметтер бойынша, Мэриленд пен Вирджинияда 4816 коммерциялық краб лицензиясының иелері болды. Үш негізгі юрисдикциялық аймақтың әрқайсысы үшін үш бөлек лицензия қажет: Мэриленд, Потомак өзені және Вирджиния сулары. Балық аулаудың коммерциялық секторы қатты крабтардың көп бөлігін және қалың немесе жұмсақ крабтардың барлық бөлігін ауласа да, демалыс балық аулау да маңызды рөл атқарады. Бұл тенденция менеджерлерге Чесапик көк крабының санының күрт төмендеуін болжауды қиындатты. Бұрын өте көп таралған жағдай деп есептелген көк крабтардың санының азаюы қазір балықшылар мен басқарушылардың алаңдаушылығын тудырып отыр. 1990 жылдардың ортасынан 2004 жылға дейінгі он жылдық аралығында популяция 900 миллионнан шамамен 300 миллионға дейін төмендеді, ал ауланған өнімнің салмағы 72 миллионнан 61 миллион долларға дейін азайды. Ұзақ мерзімді бағалаулар бойынша, соңғы онжылдықта Чесапик популяциясы шамамен 70% -қа азайды. Одан да алаңдатарлығы, ұрық шашуға қабілетті аналықтардың саны, яғни ұрық шашу жасындағы аналықтардың саны, бірнеше онжылдық ішінде 84% -қа төмендеді. Жастардың тірі қалуы және аулауға жарамды популяцияға қосылуы да төмен. Көк крабтардың санының төмендеуіне балық аулаудың жоғары қысымы, қоршаған ортаның нашарлауы және аурулардың таралуы сияқты көптеген факторлар себеп. 2018 жылы маусымдық жұмысшыларға арналған H 2B визаларының санының қысқартылуы Мэрилендтегі 20 краб өңдеуші зауытына әсер етіп, олар әдетте 500-ге жуық шетелдік жұмысшыны жұмысқа алады, бірақ бұл шараның краб балық шаруашылығына тигізер әсері әлі белгісіз.

Қашар аулау құралдары

Атлантика және Мексика шығанағының жағалауларында көк рак аулау үшін көптеген түрлі құралдар қолданылған. Маңызды мәселе – алмаз қырлы бақа, яғни Malaclemys terrapin. Көк рак пен алмаз қырлы бақаның ареалдары АҚШ-тың шығыс және Мексика шығанағының жағалауларында үлеседі. Қамыр ұстағыштың (краб құмырасының) түйіршіктері иілгіш болғандықтан, кішкентай бақалар оңай ішке кіріп, тұтқындалып қалуы мүмкін. Құрылғылар 24 сағат сайын немесе одан да жиі тексеріледі, бұл көбінесе бақалардың суға батып өлуіне себеп болады. Қамыр ұстағыштардың (краб құмыраларының) ілеспе улануы жергілікті бақа популяциясын жартысына дейін азайтуы мүмкін. Бақалардың тұтқындалуын азайту үшін, ілеспе улануды азайту құрылғыларын (BRD) қамыр ұстағыштың (краб құмырасының) әр түйіршігіне орнатуға болады. BRD құрылғылары көк рак аулауға әсер етпей, кішкентай бақалардың ілеспе улануын (соның салдарынан өлім-жітімін) тиімді түрде азайтады.

Балық шаруашылығын басқаруға бағытталған шаралар

Саудалық және экологиялық құндылығының арқасында C. sapidus өзінің таралған аймақтарының көп бөлігінде басқару жоспарларының нысаны болып табылады. 2012 жылы Луизиана штатындағы C. sapidus популяциясы Теңізді қорғау кеңесі (Marine Stewardship Council) тарапынан сертификатталған тұрақты балық шаруашылығы деп мойындалды. Бұл әлемдегі алғашқы және жалғыз сертификатталған көк рак балық шаруашылығы. Штат сертификатын сақтап тұру үшін, сертификатталған күнінен бастап бес жыл сайын толық қайта бағалаудан өтуі және жылдық мониторинг жүргізуі керек.

Спорт

Көк краб – Оңтүстік Атлантика лигасында ойнайтын, екінші дивизион бейсбол командасы «Джерси-Шор БлюКлаус» командасының атының шығуы. Олар Нью-Джерси штатының Лейквуд қаласында орналасқан және «Филадельфия Филлиз» командасының «А» классындағы филиалы болып табылады. Көк крабтар сондай-ақ Мэриленд штатының Уолдорф қаласында орналасқан кәсіби бейсбол командасы «Оңтүстік Мэриленд Көк крабтары» командасының да атының шығуы болып табылады.