Кіріспе

Теңіз өнімдері – тамақ ретінде қолданылатын экзоскелеті бар су омыртқасыздарына қатысты кулинария және балық шаруашылығы термині, оның ішінде моллюскалардың, қаңқалылардың және эхинодермдердің түрлі түрі. Теңіз өнімдерінің көп бөлігі тұзды су ортасынан жиналады, бірақ кейбір түрлері тұщы суда да кездеседі. Сонымен қатар, кейбір құрлық крабтары да желінеді, мысалы, Кариб теңізіндегі Cardisoma guanhumi. Теңіз өнімдері – ең көп кездесетін тағамдық аллергендердің бірі. Аты айтқандай, теңіз өнімдері балық емес. Көптеген теңіз өнімдері тағамдық тізбектің төменгі буынында болады және негізінен фитопланктон мен зоопланктоннан тұратын тамақтанады. Көптеген теңіз өнімдері, әсіресе қаңқалылар, шын мәнінде жәндіктер мен кенелерге жақын туыс; қаңқалылар – Бунақты денелілер (Arthropoda) типінің негізгі тармақтарының бірін құрайды. Молюскаларға басқаяқтылар (кальмарлар, осьминогтер, сепиялар) және екі жапырақтылар (құрғақтар, устрицалар), сондай-ақ гастроподтар (теңіз түрлері, мысалы, шұңғыл және бұршақ; құрлық түрлері, мысалы, құрлық бұршақтары және слизняктар) жатады. Адамдар тамақ ретінде пайдаланатын моллюскаларға құрғақтар, мидиялар, устрицалар, шұңғылдар және наутилустар жатады. Көптеген желінетін қаңқалылар – креветка, лобстер, рак, краб және бетеге. Эхинодермдер моллюскалар мен қаңқалылар сияқты жиі жиналмайды; алайда, теңіз кірпісінің гонадалары әлемнің көптеген аймақтарында өте танымал, себебі оның тірі деликатесін тасымалдау қиын. Теңіз өнімдерін жинау кейде тұрақсыз болса және креветка шаруашылығы әлемнің кейбір аймақтарында зиянды болса да, теңіз өнімдерін өсіру рифтерді дамыту, суды сүзгілеу және биомассаны жеу арқылы қоршаған ортаны қалпына келтіру үшін маңызды рөл атқара алады.

Терминология

"Қабықты жануарлар" термині кең және нақты мағынада қолданылады. Күнделікті тілде, мысалы, "кешкі асқа қабықты жануарлар" деу арқылы, оған шамыр, устрицадан бастап лобстер мен креветкаға дейінгі кез келген жануар түрі жатуы мүмкін. Регламенттік мақсаттар үшін бұл көбінесе шамыр, мидия және устрица сияқты сүзіліп қоректенетін моллюскалар ретінде таңдамалы түрде анықталады, оған ракообраздылар және басқалары кірмейді. Бұл термин негізінен теңіз түрлеріне қатысты болғанымен, раковиналар мен өзен мидиялары сияқты жеуге жарамды тұщы су омыртқасыздары да кейде "қабықты жануарлар" деген жалпы терминмен топтастырылады. Қабықтары әр түрлі болғанымен, барлық қабықты жануарлар омыртқасыз жануарлар болып табылады. Сүтқоректі емес жануарлар, өмірін толығымен суда өткізетіндіктен, олар бейресми мағынада "балық" деп аталады; алайда, қазіргі терминологияда балықтарды, яғни омыртқасы бар жануарларды қабықты жануарлардан ажырату үшін кейде "қанатты балық" термині қолданылады. "Қабықты жануарлар" сөзі жекеше және көпше түрінде қолданылады; сирек қолданылатын "қабықты жануарлар" кейде әртүрлі қабықты жануарларды ажырату үшін қолданылады.

Түрлі тағамдардағы моллюскалар

Археологиялық қазбалар адамдардың жүздеген мың жылдар бойы моллюскаларды тамақ ретінде пайдаланғанын көрсетеді. Қазіргі кезде моллюска тағамдары дүниежүзіндегі көптеген ұлттық тағамдардың құрамында кездеседі, әсіресе жағалау аймақтарындағы елдерде маңызды белок көзі болып табылады.

Жапонияда

Жапондық аспаздар әр түрлі тағамдарда көбінесе моллюскалар мен олардың уылдырықтарын пайдаланады. Суши (сырынды күріш, басқа да ингредиенттермен, соның ішінде моллюскалар, балық, ет және көкөністермен) шикі және пісірілген моллюскаларды қамтиды. Сашими негізінен өте таза шикі теңіз өнімдерінен тұрады, олар жұқа кесектерге кесіледі. Суши мен сашими соя соусымен және васаби пастасымен (жапондық қызыл түйме тамыры, өте күшті, ащы дәмді дәмдеуіш) бірге, жұқа кесілген маринадталған имбирь тамырымен, сондай-ақ шисо (дәстүрлі ас үй шөбі, минт тұқымдасы) немесе ұсақ қиылған дайкон түсімен, немесе екеуімен бірге беріледі.

Діни диеталық шектеулер

Тора Леуіліктер мен Екінші Торлық кітаптарында моллюскаларды (яғни, қанаттары мен қабыршақтары бар балықтар ғана рұхсат етіледі) жеуге тыйым салады. Барлық діни дәстүрдегі яһудилер, тамақтану заңдарын толық сақтайтындары үшін, моллюскаларды жемейді, сондай-ақ яһуди тамақтану заңдарын ұстанатын жетінші күндік адвентистер де жемейді. Шиит исламдық мектептер моллюскалардың (және олардың қандай түрлерінің) қабылдануы мүмкін екендігі туралы әртүрлі пікірде. Ал сунни мұсылмандары оларды халал деп есептейді.

Аллергия

Халықтың шамамен 1% -ы теңіз өнімдеріне аллергиядан зардап шегеді, бұл балалық шақтан гөрі жасөспірім және ересек жаста жиі кездеседі.

Уыттылығы

Кейбір моллюскалар, мысалы, иттің құлағы (whelk), мышьяқ қамтиды. Иттің құлағының бір үлгісінде мышьяқтың жалпы мөлшері 15,42 мг/кг болды, оның 1% -ы бейорганикалық мышьяқ. Аляскада ауланған моллюскалар параличтік моллюскалармен улануға (PSP) себеп болуы мүмкін. PSP динофлагелляттар – протесталардың бір түрі (сонымен қатар балдырлар деп есептеледі) бөліп шығаратын, атап айтқанда сакситоксиндер сияқты токсиндерден туындайды. Бұл токсиндер өте улы (цианидтен 1000 есе күшті) және тыныс алу бұлшықтарын парализге түсіру арқылы өлімге әкелуі мүмкін. Мұхиттардың жылынуына байланысты балдырлардың гүлденуі кеңірек таралып, түрлі уланулардың ықтималдығы артуда.

Экожүйелік қызметтер және рифтер құру

Әртүрлі моллюскалар рифтердің қалыптасуына үлес қосады, мысалы, миллиондаған устрицалар немесе мидиялар жиналғанда. Рифтер көптеген басқа түрлерге тіршілік ортасын қамтамасыз етеді, көміртегіні топыраққа сіңіріп, климаттың өзгеруін жеңілдетуге көмектеседі және жағалауды эрозиядан, су тасқынынан және толқындардан қорғайды. Керісінше, олар жойылған немесе пайдаланылған жағдайда, көміртегі атмосфераға шығарылып, қауіпті ауа-райы ықтималдығын арттырады және оның салдарынан қорғанысты жояды. Сонымен қатар, кейбір моллюскалар суды тазартады, олардың ішіндегі еріген бөлшектер мен ластаушы заттарды кетіреді, бұл судың сапасы мен мөлдірлігіне оң әсер етеді. Бұл пайдалар теңіз шөптері сияқты адамға пайдалы басқа да түрлерге таралады.