Кіріспе
Тікенді лобстерлер, сондай-ақ лангуста, лангуст немесе тас лобстер деп те аталады, бұл Decapoda Reptantia тобына жататын шамамен 60 түрді қамтитын ахелатты қабықтылылар (Palinuridae) туысы. Тікенді лобстерлер, әсіресе Австралияда, Жаңа Зеландияда, Ирландияда, Оңтүстік Африкада және Багама аралдарында рак, теңіз рагы немесе рак («kreef» Оңтүстік Африкада) деп аталады, ал бұл терминдер басқа жерлерде тұщы су рактары үшін қолданылады.
Spiny lobsters, also known as langustas, langouste, or rock lobsters, are a family (Palinuridae) of about 60 species of achelate crustaceans, in the Decapoda Reptantia. Spiny lobsters are also, especially in Australia, New Zealand, Ireland, South Africa, and the Bahamas, called crayfish, sea crayfish, or crawfish ("kreef" in South Africa), terms which elsewhere are reserved for freshwater crayfish.
Сипаттама
Олардың жалпы пішіні және қатты қабығы мен экзоскелеті жағынан нағыз лобстерлерге ұқсағанымен, екі топтың арасында тығыз байланыс жоқ. Тікенді лобстерлерді нағыз лобстерлерден өте ұзын, жуан, тікенді антенналары, алғашқы төрт жұп қозғалыс аяқтарында (көптеген түрлердің ұрғаларында бесінші жұпта кішкентай қысқыштары болса да) қысқыштардың (хелалардың) болмауы және «филлозома» деп аталатын ерекше дамыған дернәсіл сатысы арқылы оңай ажыратуға болады. Нағыз лобстерлердің антенналары мен алғашқы үш жұп аяқтарындағы қысқыштары әлдеқайда кішкентай, ал бірінші жұбы ерекше үлкейген. Тікенді лобстерлердің қабығы көбінесе сәл қысыңқы болып келеді және бүйірлік қырлары жоқ. Олардың антенналарында скафоцерит – антеннаның жалпақ экзоподы болмайды. Ол эпистомамен (ерін мен антенна табаны арасындағы пластина) біріккен. Антеннаның жоғарғы бөлігіндегі қамшы қалың, біртіндеп жіңішкере түсетін және өте ұзын болады. Қозғалыс аяқтары (периоподтар) қысқыштармен (хелалармен) аяқталады.
Өлшемі
Ересектердің мөлшері бірнеше сантиметрден 30–40 см-ге дейін ауыспайды. Жалпы, кейбір жекелемелер 60 см-ге дейін жете алады (Panulirus argus) делінеді. Дегенмен, кейбір хабарламалардың рас екендігі күмәнді. Мұндай дереккөздердің бірі – Бернард Горскийдің «Соңғы арал» атты саяхат кітабы. Онда автор келесі мәлімдемелерді келтіреді: 1956 жылғы Жаңа Каледонияның «La France Australe» (Ньюма қаласында жарияланған) күнделікті газетінде жарияланған мақала бойынша: «Кешеден бері Баланде дүкенінің терезесінде фарфор тікенді лобстердің салынған нұсқасын көруге болады. Оның ұзындығы 2 метр (мұрттарын қоса алғанда), ал салмағы 11 кг. Австралиялық басылымдардың хабарлауынша, Корал теңізіндегі шағын аралдың тұрғындары 2 метр 10 см, 17 кг салмақтағы фарфор тікенді лобстерді ұстаған. Горскийдің өзі Лояльді аралдары тобындағы Мули аралында жергілікті тайпалармен бірге 6–7 кг салмақтағы лобстерлерді ұстап, оларды «La France Australe» газетінде жариялаған. Алайда, жергілікті тұрғындардың айтуынша, онда одан да ірі шаяндар кездесе алады. Тұрғындардың сөзіне қарағанда, Лейкинь тайпасының бір адамы (олар Фавайа бұғазының ар жағында тұрады) былай деді: бір күні ол досымен балық аулауға кеткенде, досы суға батып кетіпті. Ол қайта су бетіне шықпаған, ол оның соңынан тереңдікке түскен. Бір ойықтан екі аяқ шығып тұрған, ал ойықта алып шаян отырған, ол балықшыны жеп жатқан. Шаянның денесі толық бойы жеткен пальма ағашының діңідей жуан болған деседі. (Ол кезде жергілікті тұрғындар (Лейкинь халқы) бұл хабарламаға сеніп, құрбанның «дельфиндей» жүзіп кеткендіктен, суға батпағанын айтқан, ал акула да оны өлтірмеген, себебі әдетте лагунада акулалар кездеспейді. Олардың пікірінше, осының бәріне лобстер кінәлі.) Горскийдің бірінші баяндаушысы («Гай») оқиға кезінде 20 жаста болғандықтан (1965 жыл), ал оқиға 12 жасында болғандықтан, оқиға 1957 жылға жуық болған болуы керек. Тікенді лобстердің өсуі мен тіршілік етуіне тамақтандыру жиілігінің әсерін зерттеу жүргізілді. Зерттеу нәтижесінде, тамақтандыру жиілігі күніне бір реттен 16 ретке дейін артқанда, өсу және тамаққа қызығушылық ең жоғары деңгейге жететіні анықталды. Бірақ, егер лобстерлерді тым көп тамақтандырса, күніне 16 реттен астам тамақтандыру тамақ қабылдауын азайтып, жалпы өсуын тежейді. Сондай-ақ, жемнің жылдам ыдырауы, тамақтандыру жиілігінің өсуге және қабылдауға оң әсер ететінін көрсетеді.
According to a 1956 article from the New Caledonian daily newspaper La France Australe (published in Nyoma): "Since yesterday, a so called porcelain spiny lobster, stuffed, can be seen in the window of Balande. Its length is 2 m, (including its antennae) and it weighed 11 kg. Inhabitants of a small island in the Coral Sea caught a 2 m 10 cm, 17 kg porcelain spiny lobster, according to an Australian publication. Gorsky himself caught 6–7 kg lobsters with local tribesmen on the Loyalty Islands group's Mouli island and mentioned them in the article in La France Australe. However, according to the locals, even bigger crabs can live there. According to the residents, a man from the Leikigne tribe (they live nearby on the other side of the Fayawa Strait) reported the following: he once went fishing with a friend and the friend drowned. He did not come to the surface, he followed him into the depths. Two legs protruded from a hollow, and in the hollow sat a huge crayfish, and it was eating the fisherman. The crawfish was said to be as thick as the trunk of a full grown palm tree. (At the time, the locals (the people of Leikigne) gave credence to the report and believed that the victim could not have drowned because he swam "like a dolphin" – but a shark would not have killed him either, because there are usually no sharks in the lagoon there. According to them, only a lobster could be really responsible.) Since one of Gorsky's narrators ("Guy") was 20 years old at the time of the story (1965), and the incident occurred when he was 12, the story must have been around 1957 if true. A study was conducted regarding the effect of growth and survival when you change the frequency of feeding the Spiny Lobster and it was determined that if there is increased feed frequency from one to sixteen feeds daily then that is where growth and feed attraction are at the peak of their performance. If the lobsters are fed too much though, more than 16 feeds a day causes decreased feed intake and reduction in overall growth. It was also determined that the rapid leaching of feed suggests that there is a beneficial effect of feeding multiple frequencies on growth and intake.
Қалдық деректері
1995 жылы Мексиканың Чиапас штатында Эль-Эспинал қаласының жанында 110 миллион жылдық қазбалы қалдық табылғаннан кейін, тікенді лобстерлердің палеонтологиялық деректері толықтырылды. Мексиканың Ұлттық автономды университетінің қызметкерлері бұл қазбаны Palinurus palaecosi деп атады және ол қазір Африка жағалауларында кездесетін Palinurus туысына ең жақын екенін мәлімдеді.
Экология
Тікенді лобстерлер барлық жылы теңіздерде, соның ішінде Кариб теңізінде және Жерорта теңізінде кездеседі, бірақ олар Австралия мен Жаңа Зеландияда (онда оларды көбінесе рактер немесе теңіз рактары (Jasus edwardsii) деп атайды) және Оңтүстік Африкада (Jasus lalandii) ерекше көп кездеседі. Тікенді лобстерлер көбінесе тастың және коралды рифтердің жарықтарында тіршілік етеді, тек кейде ғана түнде сыртқа шығып, құрлықаштар, балықшалар, теңіз қояндары, крабтар немесе теңіз кірпілерін іздеп жейді. Олар кейде теңіз түбінде ұзын тізбектермен өте үлкен топта көшіп жүреді. Мұндай тізбектер 50-ден астам лобстерден тұруы мүмкін. Тікенді лобстерлер судағы табиғи заттардың иісі мен дәмі арқылы, олар мұхиттың әртүрлі бөліктерінде өзгеретіндей, бағдарлайды. Жақында тікенді лобстерлердің Жердің магнит өрісін анықтап та жол таба алатыны анықталды. Олар ұзын антенналарын пайдаланып бір-бірімен байланыста болады. Тікенді лобстерлердің антенналары экзоскелеттің тегіс бөлігіне тигенде шығаратын қатты сыңғырлау дыбысы, мүмкін болатын жыртқыштарды жеуден тоқтатуға көмектеседі. Тікенді лобстерлер әдетте бірге болуға бейім. Алайда, соңғы зерттеулер көрсеткендей, сау лобстерлер жұқтырған лобстерлерден алыстап, ауру лобстерлерді өз күштерімен күресуге қалдырады. Нағыз лобстерлер сияқты, тікенді лобстерлер де жеуге жарамды және экономикалық маңызы бар азық-түлік көзі болып табылады; мысалы, Багам аралдарының ең ірі тамақ экспорты осы лобстерлер болып табылады.
Дыбыс
Көптеген тікенді лобстерлер жыртқыштарды қорғау үшін тікенді лобстердің антенналарының табанындағы "плектрді" "қырғышқа" сүртіп, сызырықтайтын дыбыс шығарады. Дыбыс үйкеліс тербелістері арқылы пайда болады – жабысу мен сырғанау, қатты беттерге сырғанаған резеңке материалдарға ұқсас. Көптеген жәндіктер дыбыс шығару үшін үйкеліс тербеліс механизмдерін пайдаланғанымен, осы акустикалық механизм жануарлар әлемінде бірегей. Маңыздысы, бұл жүйе көптеген басқа буынтық жануарлардың дыбыстарындағыдай экзоскелеттің қаттылығына тәуелді емес, яғни тікенді лобстерлер ең осал болған кезде, жаңа қабықтан кейінгі кезеңде де қорқытушы дыбыстарды шығара алады. Бұл дыбыс шығару мүшесі тұқымдастың үш туысынан (Jasus, Projasus және түкті лобстер Palinurellus) басқа барлық туыстарда кездеседі, ал оның пішіні түрлі түрлерді ажыратуға көмектеседі.