Кіріспе
Мангр өсімдіктерінде немесе олардың арасында тіршілік ететін крабтар
Мангр крабтары – маңгр өсімдіктерінің маңында және ішінде тіршілік ететін крабтар. Олар көптеген түрлер мен тұқымдастарға жатады және жапырақтарды көміп, оларды жеу арқылы экологиялық маңызды екені дәлелденген. Мангр крабы – бұл көптеген краб түрлерін қамтитын жалпы атау болғандықтан, олардың филогениясы әртүрлі. Ең көп кездесетін екі тұқымдасы – сесармидтер және скрипка крабтары. Олар бәсекелес жемшілдер және әртүрлі сүтқоректілер мен балықтардың жемі болып табылады. Олар маңгр өсімдіктері өсетін әлемнің барлық жағалауларында кеңінен таралған. Мангр крабтары олармен симбиоз қарым-қатынаста өмір сүретін биофильмдерінің және олардың қоршауын қазу әдеттерінің салдарынан экологиялық және биогеохимиялық жағынан әртүрлі әсер етеді. Басқа көптеген қабықтылылар сияқты, олар да адамдардың тамақ көзі болып табылады және адамдар мен климаттың өзгеруіне ұшыраған.
Түрлері мен таралуы
Қазіргі есептеулерге сәйкес, мангр крабының 6 түрлі отбасыға жататын 481 түрі тіркелген, және жаңа түрлер үнемі танылып отырады.
Тамақ пен жыртқыш жануарлар
Жас кезінде мангро крабтарының көп бөлігін полихета құрттары және олардың қоршаған ортасының шөгінділері мен жапырақтарында тіршілік ететін көптеген микроорганизмдерден алады. Өскен сайын мангро крабтары көбінесе шіріген органикалық материалмен қоректенетін жемшілдер болып табылады. Мангро крабтары көп мөлшерде өсімдік материалдарын тұтынады, бірақ негізінен бәсеңкөзділер. Мангро батпағында бұл өлі жапырақтар мен басқа да қабықшалы жәндіктердің денелері, тіпті өз түрлерінің денелері де кіреді. Кейде мангро крабтары жаңа мангро жапырақтарын да жейді. Мангро крабтарын су құстарында, балықтарда, акулаларда жейді. Ересек мангро крабтары краб-пловер және басқа да қорғалатын түрлердің тағамы болып табылады. Өздерін қорғау үшін крабтар ағаштарға көтеріледі, ағаштарға көтерілетін жалғыз қабықшалылар – кеудегер крабтары мен мангро крабтары.
Өңірлік инженерлік-экологиялық жобалау
Мангровелік крабтар көбінесе мангровелік шөгінділерде қуыстар жасап, сонда тіршілік етеді. Бұл қуыстар оларға жоғары және төмен су тасқыны кезінде мангроведе кездесетін ауқымды жағдайларға төтеп беруге көмектеседі, тұрақты және қолайлы температура мен оттегі деңгейін сақтауға мүмкіндік береді. Бұл тұрақты жағдайлар полихеттер мен жас крабтар сияқты басқа да шағын бентос жануарларына да көмектесе алады. Мангровелік крабтар өз қуыстарын циркадтық ритмдерімен анықталатын аралықтарда бітіп қоюы немесе ашық қалдыруы мүмкін. Осындай қуыстардың құрылысы мен күтімі әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, мангрове шөгінділерінің эрозияға ұшырау қабілетін арттыру немесе азайту сияқты әсерлерге алып келуі мүмкін. Ал сесармид крабтары қуыстар қазғанда көбінесе 100 см-ден аса тереңдіктегі күрделі, тармақталған қуыстар жасайды. Мангровелік крабтардың қуыстар қазу динамикасы экожүйеге зор әсер етеді, бұл динамика топырақ құрамы сияқты абиотикалық факторлармен де, тамыр тереңдігі мен ағаш тығыздығы сияқты биотикалық факторлармен де байланысты. Сондай-ақ, өсімдік өсуіне зиян келтіретін сульфидтерді жоюға да әсер етеді. Мангровелік крабтардың аяқтарымен араластырылған жер беті топырақтарына да ұқсас әсер тиеді. Қуыстарға шөгінділерді азот мөлшеріне байланысты көму микробтардың өсуін және белсенділігін ынталандырады, сондай-ақ мангрове топырағының көмірқышқыл газы шығаруына, аммоний және нитрат құрамына өзгерістер енгізеді.
Биофильмдер
Биофильмдік эндосимбиоз кейбір мангролық крабтардың, атап айтқанда Aratus pisonii және Minuca rapax, жабыршықтарында байқалады. Мангрове крабының қабығында цианобактериялар, альфапротеобактериялар, актинобактериялар және бактериоидоталар сияқты бактериялар анықталған. Биопленкалар азотты сіңіріп алып, аммиак пен еріген азотты қоршаған ортаға бөліп шығарады.
Климаттың өзгеруі
Мангровый крабтарының қолайлы мекендеу орындары жағалаудың тереңдігіне және су бетінің температурасына тікелей байланысты. Алайда, адамның қызметі бұл жағдайға қауіп төндіруі мүмкін, себебі адамның ластауы салдарынан мангровый крабтарының жалмауында микропластиктер көптеп табылды. Тасталған аквамәдениеттік учаскелерде мангровый крабтарының түрлер аралық әртүрлілігіне ешқандай теріс әсер тимейтін сияқты, бірақ орман шаруашылығы мангровый крабтарының түрлер аралық әртүрлілігіне елеулі зиян келтіреді.