Кіріспе

Жәндік түрі – жануарлар.

Қызыл бит немесе шырай бит (Pthirus pubis) – адамдарда міндетті эктопаразит болып табылатын, тек қана қанмен қоректенетін жәндік. Қызыл бит көбінесе адамның кіндік шашында кездеседі. Бит секіре алмайды, бірақ денедегі басқа да қалың түктері бар жерлерде де өмір сүре алады, мысалы, қынап аймағында, бүкіл денеде (еркектерде) және кірпіктерде (балаларда). Адамдар – қызыл биттің жалғыз белгілі иесі, бірақ оған жақын түр, Pthirus gorillae, гориллаларды зарарлайды. Адам паразиті шамамен 3,3 миллион жыл бұрын Pthirus gorillae-ден бөлініп шыққан деп саналады. Ол Pediculus туысына қашықтықтан туыс, оған адамның бас және дене біті және шимпанзелер мен боноболарға әсер ететін біттер кіреді.

Сипаттама

Ересектің ұзындығы шамамен 1,3–2 мм (дене және бас биттерінен сәл кішірек), және оны басқа түрлерден дөңгелек дене пішінімен ажыратуға болады. Тағы бір ерекшелік – екінші және үшінші аяқ жұптары алдыңғы аяқтардан әлдеқайда жуан болып келеді және үлкен тырнақтары бар.

Өмірлік цикл

Қызыл биттің жұмыртқалары әдетте адам денесінің жыныс және қынап айналасы аймақтарындағы қалың түктерге түсіріледі. Аналық күніне шамамен үш жұмыртқа салады. Жұмыртқалар 6-8 күнде жарылады, ал нимфа сатыларының үш кезеңі ересекке дейін 10-17 күнге созылады, нәтижесінде жұмыртқадан ересекке дейінгі толық өмірлік цикл 16-25 күнге жетеді. Ересектерге дейін 30 күнге дейін өмір сүреді.

Адамдарды жұқтыру

Көз кірпіктерінің зарарлануы pediculosis ciliaris немесе phthiriasis palpebrarum деп аталады. Қышыманың негізгі белгісі – әдетте шағыр түктерінде қышу, бұл сілекейге жоғары сезімталдықтан туындайды, ал бастапқы зарарланғаннан кейін екі немесе одан да көп апталар ішінде күшейе түседі. Кейбір жағдайларда, тамақтанған жерде ерекше сұр-көк немесе тақтадай түс пайда болады (maculae caeruleae), ол бірнеше күнге созылуы мүмкін. Бүкіл әлем бойынша таралу деңгейі адамдардың 2% құрауы деп есептеледі, бірақ нақты санды анықтау қиын, себебі көптеген денсаулық сақтау органдары қышыманы тіркеуге жатқызбайды, ал көптеген жағдайларда пациенттер өздігінен емделеді немесе дәрігерлер жасырын түрде емдейді. Әсіресе әйелдер арасында шағыр түктерін алып тастаудың көбеюі кейбір аймақтарда қышыма популяциясының азаюына әкелгені болжанып тұр. Қышыма ауру таратпайды. Зарарланған адамдарда әдетте онға жуық қышыма табылады. Олар көбінесе шағыр аймағындағы шаштарға жабысады, бірақ кейде денедегі басқа ірі шаштарда да (мысалы, қабау, кірпік, сақал, мұрт, кеуде, қолтық және т.б.) кездеседі. Олар бас шашының жұқа шаштарында көбінесе табылмайды. Қышыманың тырнақтары шағыр шашының және денедегі басқа да ірі шаштардың диаметріне бейімделгендіктен, олар басқа шаштарға қарағанда шағыр шашына жақсы жабысады. Балалардың басында немесе кірпіктерінде табылған қышыма жыныстық зорлық-зомбылыққа немесе қатынайтындығының белгісі болуы мүмкін. Шағыр аймағындағы қышыманың белгілері: қышу, қызару және қабыну. Қышыма ауру таратпайды, бірақ теріні қысып сырғаннан кейін екіншілік бактериялық инфекция пайда болуы мүмкін. Қышыманы диагностикалау үшін шаштың және денедегі басқа шаштардың арасында қышыманың белсенді сатыларын, сондай-ақ жұмыртқаларын (құрттарды) анықтау қажет. Егер зарарлану анықталса, отбасының басқа мүшелері мен байланыста болған адамдар да тексерілуі керек. Жақсырақ анықтау үшін үлкейту әйнегі немесе дермоскоп қолданылуы мүмкін.