Кіріспе

Жұмыс беруші мен кәсіподақ арасындағы келісім, онда жұмыс беруші тек кәсіподақ мүшелерін ғана жұмысқа қабылдайды. Еңбек құқығында мұндай келісім "кәсіподақ дүкені" деп аталады, бұл кәсіподақ қауіпсіздігі шартының бір түрі. Осы шарт бойынша жұмыс беруші жаңа қызметкерлерді қабылдағанда тек кәсіподақ мүшелерін ғана таңдауға немесе кәсіподаққа мүше емес жаңа қызметкерлерді белгілі бір мерзім ішінде мүшелікке қабылдауға міндеттеме береді. "Кәсіподақ дүкені" институтын қолдану елдер арасында кеңінен өзгешеді және жалпы кәсіподақтарға берілетін құқықтық қорғау деңгейіне байланысты болады.

Канада

1946 жылы Канада Жоғарғы сотының судьясы Иван Рэнд «Рэнд формуласы» деп белгілі болған қағиданы жасады. 1945 жылғы Форд жұмысшыларының ереуілін реттеу үшін төреші ретінде тағайындалған Рэнд, федералды және провинциялық еңбек заңдарының күшті кәсіподақтарды ұлттық саясатқа айналдырғанын анықтады. Егер жұмысшыларға кәсіподақ төлемақысын төлеуден бас тартуға рұқсат берілсе, «тегін пайдаланушы» мәселесі осы саясатқа нұқсан келтіреді. Рэнд бұл мәселенің кәсіподақ мүшелері мен мүше емес жұмысшылар арасында наразылық тудыра отырып, жұмыс орнының тәртібін бұзатынын айтты. Рэндтің шешімі барлық жұмысшылардан кәсіподақ төлемақысын төлеуді талап етті, бірақ жұмысшылардың кәсіподаққа қосылмау немесе оны қаржылық тұрғыдан қолдауға қатыспау құқығын сақтады. 1940-1950 жылдары көптеген канадалық провинциялар «Рэнд формуласын» өздерінің еңбек заңдарына енгізді. 1997 жылға қарай федералды үкімет және алты провинция (Британдық Колумбия, Манитоба, Ньюфаундленд, Онтарио, Квебек және Саскачеван) еңбек қатынастарына Рэнд формуласын қолданды. Көптеген заңдарда діни негізде кәсіподақ төлемақысын емес, қайырымдылық ұйымдарына ақшалай көмек беруге мүмкіндік берілді. 1994 жылы Канададағы ұжымдық шарттардың 9 пайызы «жабық дүкен» жүйесін, 42,3 пайызы «кәсіподақ дүкенін», ал 39,2 пайызы Рэнд формуласын талап етті. 3 пайызы «агенттік дүкенін», ал 6,5 пайызы «ашық дүкенін» пайдаланды. Канададағы ұжымдық шарттардағы кәсіподақ ережелері орындалатын болды. 2006 жылдан бастап «жабық дүкен» Канаданың барлық юрисдикцияларында заңды болып саналады, және кәсіподақтар (қаласа) кәсіподақ қауіпсіздігі туралы келісімдердің түрлерін келісе алады, олар «кәсіподақ дүкенінен» кем қамтамасыз етеді.

Жапония

Жапонияның 1949 жылғы Кәсіподақ туралы заңының 7-бабының 1-тармағы, кәсіподақ жұмыс орнындағы жұмысшылардың көпшілігін ұсынтатын болса, кәсіподақ дүкені туралы ережелерді келіссөздер арқылы бекітуге рұқсат береді. Алайда, Жапония Конституциясының 28-бабы бірлесу еркіндігін қорғайды. Жапон соттары осы екі қайшы құқықтық құндылықтармен күресіп, ұйымдасу құқығының бірлесу еркіндігінен жоғары екенін анықтады. Жұмысшылар көпшілікті білдірмейтін кәсіподаққа қосылуға құқылы. Егер жұмысшы көпшілік кәсіподақтан шығып, азшылық кәсіподағына қосылса, кәсіподақ дүкені туралы келісім бұрынғы жұмысшыға қатысты күшін жояды. Жаңа жұмысшылар көпшілікті білдірмейтін кәсіподаққа қосылу құқығын сақтайды және көпшілік кәсіподаққа қосылуға мәжбүрленбеуі керек. Егер кәсіподақ енді жұмыс орнындағы жұмысшылардың көпшілігін ұсынбаса, кәсіподақ дүкені туралы келісім күшін жояды. Егер жұмысшы көпшілік кәсіподақтан шығып, жаңа кәсіподақ құрса, кәсіподақ дүкені туралы келісім бұрынғы жұмысшыға қатысты күшін жояды. Кәсіподақ туралы заңның 17-бабы, егер жұмыс берушінің осы санаттағы жұмысшыларының 75 пайызы келісіммен қамтылған болса, ұжымдық шартты сол типтегі барлық жұмысшыларға таратуды талап етеді. Бұл кәсіподақ дүкенін енгізуге ұқсағанмен, іс жүзінде "бірдей типтегі жұмысшы" дегенді анықтау қиын болып шықты және 17-бап сирек қолданылады. 1996 жылы барлық жапондық ұжымдық келісімшарттардың 62,1 пайызы кәсіподақ дүкені туралы ережелерді қамтыды. 1999 жылы бұл көрсеткіш 60 пайызды құрады.

Америка Құрама Штаттары

1947 жылғы Еңбекпен басқару қатынастары туралы заң (сондай-ақ Тафт-Хартли заңы деп аталады) АҚШ-та жабық кәсіподақтарды заңсыз деп жариялады. Жоғарғы сот Pattern Makers v. NLRB, 473 U. S. 95 (1985) ісінде сонымен қатар, кәсіподақ мүшесінің кез келген уақытта ешқандай хабарламасыз кәсіподақтан шығуға құқылы екенін, осылайша жұмысшының ереуіл кезінде кәсіподақтың санкцияларына ұшырамастан жұмыс істеуіне мүмкіндік беретінін мәлімдеді. Ұлттық еңбек қатынастары туралы заңға (NLRA) сәйкес, Тафт-Хартли заңымен толықтырылған және Американың Байланыс қызметкерлерінің Бекке қарсы ісінде Жоғарғы сот шешімімен, кәсіподақ қауіпсіздігі келісімінде кәсіподақтар мүше емес адамдардан ұжымдық келіссөздерді жүргізу өкілі ретіндегі міндеттерін орындау үшін қажетті жарналар мен төлемдерді ғана жинауға заңмен құқылы. 2018 жылдың маусым айындағы Janus v. AFSCME ісінде мемлекеттік сектордағы кәсіподаққа мүше емес қызметкерлерді агенттік төлемдерін төлеуге мәжбүрлеу конституциялық емес деп танылды. Агенттік төлемі – бұл кәсіподақ жарнасының ұжымдық келіссөздерде қызметкерлерді өкілдік етуге және барлық өкілдік етілген қызметкерлерге қызмет көрсетуге кеткен шығындарға сәйкес келетін бөлігі, бірақ белгілі бір ерекшеліктермен, кәсіподақтың саяси қызметіне немесе басқа жұмыс берушілердің қызметкерлерін ұйымдастыруға жатпайды. Теміржол еңбек туралы заң (RLA) бойынша қамтылған кәсіподақтарға және кәсіподақталған мемлекеттік қызметкерлерге қосымша шектеулер қолданылады. NLRA талап етеді, қызметкерлерге кәсіподаққа кіру үшін жұмысқа орналасқан күнінен бастап кемінде 30 күн берілуі керек, содан кейін олар кәсіподаққа кірмегені үшін немесе жарна төлемегені үшін жұмыстан босатылуы мүмкін; құрылыс саласында бұл мерзім қысқа. RLA қызметкерлерге кәсіподаққа кіру үшін 60 күн береді. Алайда, кәсіподақ қызметкерден "жақсы қалыпта" мүше болуды талап ете алмайды, яғни, жарнаны немесе оған теңдестірілген төлемді ғана талап ете алады. Кәсіподақ келісімінде қызметкердің "жақсы қалыпта" мүше болуын талап ету көзделген болса, ол заңсыз болып танылуы мүмкін және орындалмауы мүмкін, бірақ Ұлттық еңбек қатынастары кеңесі (NLRB) және соттар мұндай шарттарды заңмен рұқсат етілгеннен артық талап етпейтіндей (мысалы, жарна төлеу) деп түсіндіреді. АҚШ еңбек заңына сәйкес, жеке сектордағы кәсіподақ мүшелерін кез келген себеппен шығара алады, егер ол мүшеге Еңбекпен басқаруды есеп беру және жариялау туралы заңда (LMRDA) көзделген минималды процедуралық талаптарды қамтамасыз етсе және заңмен тыйым салынған себептермен (мысалы, мүшелердің нәсілі немесе кәсіподақтағы қорғалған саяси белсенділігі) шығармаса. Кәсіподақ, керісінше, кәсіподақ келісімін пайдаланып, мүшелігін сақтамағаны үшін жұмыс берушіден мүшені жұмыстан босатуды талап ете алмайды, егер ол мүше бірыңғай талап етілетін кәсіподақ жарналарын және төлемдерін төлемегені үшін кәсіподақтан шығарылмаса. Егер кәсіподақ мүшелерді жарна төлемегендігі үшін емес, басқа себеппен жұмыстан шығарса, ол қызметкерден кейін жарна төлеуді талап ету немесе оны төлемегені үшін жұмыстан босату туралы өтініш беру құқығын жояды. NLRA кәсіподақ кәсіподақ келісімінің шартын пайдаланып, жарна төлемеген қызметкерді жұмыстан босатуды талап ету үшін қосымша талаптар қояды. Кәсіподақ басқа себептермен кәсіподақ мүшесін шығару үшін LMRDA талап ететін сот отырысын жеке қызметкерге ұйымдастыруға міндетті емес, бірақ қызметкерге төленбеген жарна сомасы және оның есептелу тәсілі туралы егжей-тегжейлі жазбаша түсіндірме беруі керек, сондай-ақ қызметкерге жұмыстан босату туралы өтініш беру алдында осы төлемді төлеуге мүмкіндік беруі керек. Сонымен қатар, кәсіподақ барлық қызметкерлерге босату туралы өтініш беру алдында кез келген берешекті жоюға шамамен бірдей мүмкіндік беруі керек; егер кәсіподақ бір қызметкерге берешекті төлеуге екі апта уақыт берсе, ол басқаларына да солай жасауы керек. Кәсіподақ, егер қызметкер мерзімі өткеннен кейін, бірақ жұмыс беруші жұмыстан босатуды жүзеге асырмаған кезде, берешегін төлесе, жұмыстан босату туралы өтінішті қайтарып алуға міндетті емес. Кәсіподақ осы процедуралық талаптарды сақтамай жұмыстан босатылған қызметкерлерге жалақы төлеуге міндетті болуы мүмкін; егер кәсіподақ NLRA-ның ең төменгі талаптарын орындағанын білген немесе білуі керек болған кезде жұмыстан босатуды жүзеге асырса, жұмыс беруші жауапты болуы мүмкін. NLRA бойынша кәсіподақ қызметкердің ұжымдық еңбек шартымен бекітілген және оның ішінде жарамды кәсіподақ келісімі бар кездегі жарнаны ғана талап ете алады. Кәсіподақ келісімін кері күшке енгізуге болмайды. Кәсіподақ қызметкерді тұрақты төленетін жарналарға жатпайтын ерекше төлемдерді төлемегені үшін жұмыстан босатуды талап ете алмайды. LMRDA кәсіподақ мүшелерінен жарнаны арттыруға келісім алу үшін кәсіподақ ұстануы керек процедураларға стандарттар белгілейді. Кәсіподақ келісімімен қамтылған кәсіподақ мүшелері NLRB-ге кәсіподақ келісімінің күшінде қалуын анықтау үшін барлық келіссөздерге қатысушы қызметкерлердің дауыс беруіне мүмкіндік беру үшін "деавторизациялау сайлауын" өткізуді сұрауға құқылы. RLA бойынша мұндай процедура жоқ.

Ұлыбритания

"Одақ дүкені" термині Ұлыбританияда қолданылмайды, бірақ ол жұмысқа қабылданғаннан кейін жабық дүкенге ұқсас. Мұндай жабық дүкендер 1990 жылғы Жұмыспен қамту заңымен рұқсат етілмейді.

Киелі орын

Ватиканның штат емес қызметкерлері «Ватикан штат емес қызметкерлер қауымдастығы» кәсіподағының мүшелері болып табылады, бұл Ватиканды әлемдегі ең жоғары кәсіподақтанған тәуелсіз мемлекет етеді.