Кіріспе

АҚШ кемесіне орналастырылған қысқа қашықтықтағы әуе қорғанысы зымыран жүйесі

RIM 7 Sea Sparrow – АҚШ кемесіне орналастырылған қысқа қашықтықтағы әуе шабуылына қарсы және зымыранға қарсы қару жүйесі, негізінен кемелерге қарсы зымырандардан қорғануға арналған. Жүйе 1960 жылдардың басында AIM 7 Sparrow зымыранынан жасалған, бұл жеңіл "шекаралық қорғаныс" қаруы ретінде әзірленді, оны қолдағы бар кемелерге мүмкіндігінше жылдам орнатуға болады, көбінесе қаруға негізделген әуе шабуылына қарсы қарулардың орнына. Оның алғашқы нұсқасы қолмен бағытталатын радармен басқарылатын өте қарапайым жүйе болды. Осы жүйе енгізілгеннен кейін, RIM 2 Terrier сияқты АҚШ Әскери-теңіз күштерінің басқа зымырандарына ұқсас автоматтандырылған жүйеге айтарлықтай жаңартылды. 1970 және 80 жылдарда Sparrow зымыранының әуеден әуеге ұшу мүмкіндігіне енгізілген жаңа жетістіктер Sea Sparrow жүйесіне де ұқсас жақсартулар әкелді. Одан кейін әуеден әуеге қарсы қызмет AIM 120 AMRAAM зымыранына берілді және Sea Sparrow теңіздік қолдану үшін бірнеше жаңартулардан өтті. Қазіргі таңдағы Sea Sparrow жалпы пішінімен ғана AIM 7-ге ұқсайды; ол үлкен, жылдам және жаңа іздеу құрылымымен, сондай-ақ заманауи соғыс кемелерінен тік ұшыруға арналған ұшыру жүйесімен жабдықталған. Дамырылғаннан кейін 50 жыл өткен соң да Sea Sparrow әуе қорғанысы жүйесінің маңызды бөлігі болып қала береді, қысқа және орташа қашықтықтағы қорғанысты қамтамасыз етеді, әсіресе теңіз бетінен ұшатын зымырандарға қарсы тиімді. TOC

Өмірбаян

1950 жылдардың аяғында төмен биіктікте ұшатын жоғары жылдамдықты реактивтік ұшақтар теңіз күштері үшін күрделі қауіп тудырды. Кемелердің көкжиегінің астынан ұшып келгенде, ұшақтар кенеттен салыстырмалы түрде жақын қашықтықта пайда болып, жүктерін тастап, кері шегінгенге дейін кемелерге жауап беруге санаулы секундтар беретін. Бұл ұшақтарға алдыңғы буынға жататын бомбалаушылар мен торпеда тасушыларға қарағанда айқын артықшылық берді, олардың төмен жылдамдығына байланысты, әуе шабуылға қарсы артиллериямен тиімді жоюға болатын. Осы артықшылық соншалықты зор болғандықтан, Корольдік теңіз күштері жаңа совет қаупіне тап болғанда, Blackburn Buccaneer ұшақтарын пайдалана отырып, стандартты емес жауап берді. Ұшақтардың кемелерге қарсы қабілетін жақсарту үшін әртүрлі дәлдікпен басқарылатын қарулар енгізілді. Алғашқы үлгілері Екінші дүниежүзілік соғыста қолмен басқарылатын қарулармен, мысалы, Fritz X қаруымен қолданылды, ал кейіннен Raduga KS-1 Komet сияқты жартылай автономды қанатты зымырандарға айналды, олар ұшыру кезінде бастапқы бағытталмалы жүйеге және зымырандағы терминалдық бағытталмалы жүйеге сүйенді. Бұл жүйелер ұшақтарға кемедегі әуе шабуылға қарсы қарулардың қашықтығынан тыс жерден, салыстырмалы қауіпсіздікте шабуылдауға мүмкіндік берді. Мұндай шабуылдарға қарсы қорғанудың жалғыз жолы – кемелерден ұзақ қашықтықта әрекет ететін қорғаныс истребителдерінің болуы болды, олар кемелерге жақындамас бұрын шабуылдаушы ұшақтарды жоюға тырысатын. АҚШ теңіз күштерінің доктринасы жоғары жылдамдықты ұшақтар мен зымырандарға қарсы тұру үшін ұзақ қашықтықтағы әуе қорғанысын күшейтуге баса назар берді, ал жаңа, қысқа қашықтықтағы қорғаныс жүйелерін дамытуға көңіл бөлмеді. Теңіз күштері Douglas F6D Missileer сияқты қымбат бағалы ұшақтарды жасап шығарғанмен, көптеген кемелерде Bofors 40 мм зениттік пулеметтері мен Oerlikon 20 мм зениттік қанаты бар ескі қарулар қалды. 1960 жылдардың басына қарай олардың қазіргі заманғы ұшақтар мен зымырандарға қарсы тиімділігі шектеулі болды: жылдам реакция жасайтын орналымдардың, дәлдігі шектеулі радарлардың және атыс басқару жүйелерінің ұзақ уақытқа тұрақтандыру қажеттілігінің болмауы, олардың жоғары жылдамдықты ұшақтарға қарсы тиімді жауап бере алмайтындығын көрсетті. Теңіз бетіне жақын ұшатын зымырандардың пайда болуы осы кемелерге қауіпті күшейтті. Бұрынғы буынға жататын кемеге қарсы зымырандардан (КҚЗ) айырмашылығы, теңіз бетіне жақын ұшатын зымырандар шабуылдаушы ұшақ сияқты төмен биіктікте ұшып, соңғы сәттерге дейін жасырынып, көзге көрінбейтін. Бұл зымырандар салыстырмалы түрде кішкентай және шабуылдаушы ұшақтарға қарағанда атуы қиын болды. Ескі қорғаныс жүйелері төмен биіктікте ұшатын үлкен ұшақтарға немесе жоғарырақ биіктікте ұшатын зымырандарға қарсы тиімді болуы мүмкін болғанмен, теңіз бетіне жақын ұшатын зымырандарға қарсы олардың тиімділігі болмады. Осы қауіпке қарсы тиімді тұру үшін кемелерге жаңа қарулар қажет болды, олар осы мақсаттарды пайда болған кезде дер кезінде жоя алатын, ал бірінші атыстан жою ықтималдығы жоғары болуы керек, өйткені екінші мүмкіндікке уақыт болмайтын.

Нысанды қорғаныс зымыран жүйесі (PDMS)

АҚШ армиясы ұқсас мәселеге тап болды. Бұл жағдайда жергілікті горизонт көбінесе одан да шектеулі болды, ағаштар мен төбелермен кесілді, ал нысананы табу уақыты секундтармен өлшенді. Олар зеңбірекке негізделген жүйе бұл рөлде пайдасыз деп қорытындылады; радар нысананы анықтаған және зеңбірек дұрыс "жетектеуді" есептеген кезде, нысана зеңбірекке салыстырмалы түрде жақын болғанда оқ атуға уақыт болмайды. Зымырандар, керісінше, нысанаға ұшып келе жатқанда бағыттарын біртіндеп түзетуге қабілетті, ал жақындық қысқыштары оларға "жеткілікті жақын" болу жеткілікті еді. 1959 жылы армия MIM 46 Mauler-ді әзірлеуді бастады, ол кең таралған M113 бронетранспортерінің шассиіне жаңа жоғары жылдамдықты зымыранды орнатты, сонымен қатар орташа қашықтықтағы іздеу радарын және жеке бақылау және жарықтандыру радарын қосты. Жылдам жауап беру уақытын қамтамасыз ету үшін атысты басқару жүйесі жартылай автоматты болды; операторлар іздеу радарындағы нысаналарды көріп, оларды басымдыққа бөледі, атысты басқару жүйесі шабуыл қашықтығындағыларын таңдап, зымырандарды автоматты түрде оларға бағыттап, ұшырады. Зымыран тығыз қоршалған ортада жерге жақын жұмыс істейтіндіктен, жарықтандыру радарын және мұрынның инфрақызыл іздеуін пайдаланды, бұл зымыранның алдындағы немесе артындағы жол кедергісіз болғанша іздеуге мүмкіндік берді. Осы негізгі параметрлер – жоғары жылдамдық және оның нәтижесінде ұзақ уақытқа созылмайтын нысананы табу уақыты – теңіз бетімен ұшатын ұшақтар мен зымырандарға да қатысты. Әскери-теңіз күштері Mauler-ді кемеде пайдалануға бейімдеуді жоспарлады, іздеу радарын алып тастап, оны қазіргі кемедегі радар жүйелеріне қосу арқылы. 9 ұялы ұшырғыш және жарықтандыру радарын салыстырмалы түрде ықшам конструкцияда сақтап қалды. 1960 жылы "Беттік қорғаныс зымыран жүйесі" (PDMS) аясында әзірлеу басталды, теңіздік нұсқасы "RIM 46A Sea Mauler" деп аталды. Әскери-теңіз күштері Sea Mauler-ге сонша сенімді болды, соңғы фрегаттардың дизайнын өзгертті, Sea Mauler ұшырғышына артқы палубада орын жасады. Әскери-теңіз күштерінің Mauler-ге деген сенімі орынсыз болды; 1963 жылы бағдарлама проблемалардың жалғасуына байланысты таза технологияны дамытуға төмендетілді және 1965 жылы толығымен тоқтатылды. Үш тараптың барлығы – АҚШ армиясы, АҚШ Әскери-теңіз күштері және Ұлыбритания армиясы – оның орнын алмастыруды іздестіре бастады. Ұлыбритания ұзақ мерзімді көзқараспен жаңа "Rapier" зымыранын жасады, ал АҚШ армиясы мен Әскери-теңіз күштері мүмкіндігінше тез орнатылатын жүйені табуға тырысты. Қап-қара ортада бағыттау мәселесіне тап болған армия инфрақызыл AIM 9 Sidewinder зымыранын MIM 72 Chaparral-ға бейімдеуді шешті. Бұл AIM 9D-ге негізделген, "құйрық аңшысы", және Әскери-теңіз күштері үшін пайдасыз болар еді, өйткені оның нысаналары басына қарай ұшып келер еді. Олар радармен басқарылатын жүйені қажет етті, бұл AIM 7 Sparrow-ға әкелді. Олар кіші кемелер үшін Chaparral-ды да қарастырды, өйткені оның көлемі әлдеқайда кіші, бірақ мұндай орнатулар ешқашан жасалмады. 1967 жылдың ақпан айынан басталып, бірақ Брэдли сол жылы Вьетнамға жіберілгенде бұл орнату алынып тасталды. Сынақтар жалғасты, 1971 және 1975 жылдар аралығында "Sea Sparrow" Кнокс класының 31 кемесіне, 1052-ден 1069-ға және 1071-ден 1083-қа дейінгі корпус нөмірімен орнатылды. Сериядағы "жоғалған кеме" Даунс (DE 1070) оның орнына жаңартылған нұсқаны сынау үшін пайдаланылды (төменде қараңыз). Sea Sparrow идеалды қару емес еді. Оның зымыран қозғалтқышы ұшақтан жоғары жылдамдықпен ұшырылатыны ескере отырып жасалған, сондықтан салыстырмалы түрде аз қуатпен ұзақ сапарға оңтайландырылған. Жерден ауаға қарсы рөлде теңіз бетімен ұшып келе жатқан нысаналарды мүмкіндігінше тезірек ұстап алу үшін өте жоғары үдеу қажет болар еді. Қуат профилі сондай-ақ жоғары биіктіктегі жұқа ауада серуендеуге жарамды, бірақ төмен биіктікте ол соғуды жеңу үшін жеткілікті қуат өндірмейді және қашықтығын күрт төмендетеді; кейбір бағалаулар Sea Sparrow тиімділігінің шамамен төрттен бірін құрайтынын көрсетеді. Көп қуатты қозғалтқыш өнімділікті жақсартар еді, тіпті күйін уақыты қысқа болса да. Тағы бір мәселе – Sparrow ортаға орнатылған маневрлі қанаттарымен басқарылады. Бұл қанаттар Sparrow-да круиз кезінде негізгі маневрлер үшін аз энергия қажет ететіндіктен қолданылды, бірақ бұл зымыранды жалпы маневрлеуге азырақ мүмкіндік берді, бұл жылдам реакциялық қаруға жақсы сәйкес келмеді. Сонымен қатар, қуатты қанаттар оларды бүгуге оңай бейімдеуге болмайтындығын білдірді, сондықтан ұшыру ұялары зымыран корпусынан гөрі қанаттардың өлшемдеріне сәйкес жасалды, қажетсіз орынды алып жатты. Sea Sparrow көптеген кемелерге орнатылатын шағын зымыран жүйесі ретінде жоспарланған болса да, ұшырғышы салыстырмалы түрде үлкен болды және тек үлкен фрегаттарға, эсминецтерге және ұшақ тасушыларға орнатылды. Соңғысы, қолмен бағытталған жарықтандырғыш түнекте немесе нашар ауа райында пайдасыз болды, бұл кемедегі қару үшін ыңғайсыз жағдай еді, өйткені тұман жиі кездесетін құбылыс.

Жақсартылған негізгі нүктелі қорғаныс зымыран жүйесі (IBPDMS)

1968 жылы Дания, Италия және Норвегия АҚШ Әскери-теңіз күштерімен Sea Sparrow зымыранын өз кемелерінде пайдалану және оны жетілдіру бойынша ынтымақтастық туралы келісімге келді. Келесі бірнеше жылда тағы да бірнеше ел НАТО-ның SEASPARROW жобалық кеңсесіне (NSPO) қосылды, қазіргі таңда оған 12 мүше мемлекет кіреді. Осы бірлестіктің аясында, бастапқы нұсқасы қолданысқа енгізілген кезде "Жақсартылған негізгі қорғаныс зымыран жүйесі" (IBPDMS) бағдарламасы іске қосылды. IBPDMS RIM 7H түрінде пайда болды, ол негізінен RIM 7A болды, бірақ орталыққа орналасқан қанаттары бүктеле алатындай етіп өзгертілді. Бұл өзгеріс авиациялық тасымалдағыштардағы ұшақтарға ұқсас әдіспен жасалды; қанаттардың сыртқы бөліктері зымыран корпусына қарай бұрылатын, шамамен 50% ұзындығындағы тіректе бекітілді. Бұл оларды жаңа Mark 29 ұшырғышындағы ықшам контейнерлік түтіктерде сақтауға және түтіктерден шығарылған кезде автоматты түрде ашылуға мүмкіндік берді. Тағы бір маңызды өзгеріс – іздеу құрылғысының түрлі жарықтандыру радарларымен жұмыс істеуіне мүмкіндік беру болды, оның ішінде қолданыстағы еуропалық зымыран жүйелерінде қолданылатын радарлар да бар. RIM 7H зымыраны 1973 жылы НАТО Sea Sparrow Missile System (NSSMS) Block I ретінде шығару басталды. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің қажеттілігі үшін Mark 95 жаңа жарықтандыру жүйесі де енгізілді, ол Mark 115 жүйесіне ұқсас, бірақ кез келген ауа райында қолданылатын автоматты басқару мүмкіндігіне ие. Mark 95 жүйесі жоғары деңгейде автоматтандырылған Mark 91 атыс басқару жүйесінің негізін құрады.

Зымыранның жаңартулары

1972 жылы Raytheon компаниясы F-15 Eagle ұшағын қаруландыру мақсатымен Sparrow жаңарту бағдарламасын бастады, нәтижесінде AIM-7F зымыраны жасалды. F үлгісіндегі зымыран ескі аналогтық басқару жүйесі F-15 ұшағының жаңа импульстік допплерлік радарымен үйлесімді жұмыс істейтін қатты күйдегі нұсқаға алмастырылды. Басқару жүйесі айтарлықтай кішірейтілді, бұл оқ-дәрінің бұрынғы артқы орналасқан жерінен ортаңғы қанаттың алдына жылжуына мүмкіндік берді. Оны алға жылжыту зымыранның қозғалтқышын үлкейтуге де мүмкіндік берді, сондықтан ол жаңа екі итермелі қозғалтқышпен ауыстырылды, ол зымыранды жылдамдатып, жоғары жылдамдыққа жеткізіп, содан кейін круиздік режимде төмен итермеге көшті. Жаңа зымырандар тез арада RIM-7H-қа ұқсас теңіздік қолдануға бейімделді, нәтижесінде RIM-7F пайда болды. Жаңа зымыран H үлгісінен жаңа технологиясымен қарамастан, төменгі үлгі атауын сақтап қалды. M үлгісі жұмыс істеп жатқанда, АҚШ Әскери-теңіз күштері Mark 91 атыс басқару жүйесіне "Mark 23 Target Acquisition System" (TAS) жаңартуын енгізді. TAS құрамында орта қашықтықтағы 2D радары және IFF жүйесі бар, ол кеменің жауынгерлік ақпараттық орталығындағы жаңа консольге ақпарат жіберді. Mark 23 ықтимал нысаналарды автоматты түрде анықтап, басымдық белгілеп, көрсетті, бұл жүйенің жалпы реакция уақытын жақсартты. Mark 23 сонымен қатар басқа қару жүйелері үшін нысаналарды таңдау үшін де қолданылады, оның ішінде артиллерия және басқа зымыран жүйелері. TAS 1980 жылы флотқа енгізіле бастады. NSPO сонымен қатар M сериясының жаңартуын жүйені тік іске қосылатын жүйеден (VLS) іске қосуға мүмкіндік беретін жаңарту мүмкіндігі ретінде пайдаланды. 2023 жылдың қаңтарында АҚШ 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде әскери көмек пакетінің бөлігі ретінде Украинаға Sea Sparrow зымырандарын жеткізілетінін мәлімдеді. "Теңіз шаяндары" Украина оларды қабылдау үшін модификацияланған кеңестік 9К37 "Бук" зымыран шақыру қондырғыларынан ұшырылады, бұл крейсерлік зымырандар мен дрондардан болатын шабуылдарды тойтаруға арналған. "ФранкенСАМ" деп аталған жүйе үш түрлі әуе қорғанысы зымыранын қолданады – RIM-7 Sea Sparrow зымырандары, AIM-9 Sidewinder зымырандары, сондай-ақ Patriot зымырандары мен Patriot сенсорлық элементтері, ескі украиндық шассилік көліктер мен "Бук" зымыран жүйесіне негізделген біріктірілген әуе қорғанысы жүйелерінде қолданылады. Жүйе алғаш рет 2024 жылдың қаңтар айының ортасында ресейлік дронды құлату үшін жауынгерлік жағдайда сәтті қолданылды.

Эволюцияланған Sea Sparrow зымыраны (ESSM)

Әскери-теңіз және Әскери-әуе күштері бастапқыда Sparrow үшін қосымша жаңартуларды жоспарлаған, атап айтқанда, радар және инфрақызыл іздеушілерді біріктіретін AIM 7R зымыраны, бірақ 1996 жылдың желтоқсанында бұл жоба әлдеқайда жетілдірілген AIM 120 AMRAAM зымыранының пайдасына тоқтатылды. Sparrow-дың әуедегі және кемедегі нұсқалары арасындағы байланыс үзілгеннен кейін, Raytheon Sea Sparrow-қа, RIM 7R Evolved Sea Sparrow Missile (ESSM) зымыранына, ауқымды жаңартулар жиынтығын ұсынды. Өзгерістер соншалықты маңызды болды, жоба RIM 162 ESSM деп қайта аталды. ESSM, RIM 7P зымыранынан қолданыстағы басқару бөлімін алып, оны толығымен жаңа артқы бөлікке орналастырады. Жаңа зымыранның диаметрі бұрынғы 8 дюймнің орнына үлкенірек, бұл күштірек қозғалтқышты орнатуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, орталық қанаттар толығымен алынып тасталды және олардың орнына 1950 жылдардан бері жасалған басқа да Әскери-теңіз күштерінің зымырандарындағы сияқты ұзын қанаттар орнатылды, сонымен қатар басқару жүйесі артқы қанаттарға көшірілді. ESSM-нің құйрық қанаты арқылы басқарылуы көбірек энергия жұмсайды, бірақ қозғалтқыш жұмыс істеп тұрғанда жоғары маневрлік қабілетті ұсынады. Mark 25 төрт зымырандық жиынтығы 1990 жылдары Mk 41 VLS жасушасына төрт ESSM зымыранын орналастыру үшін әзірленді. VLS жүйесінде пайдалану үшін ESSM зымырандары бұрынғы нұсқалардағыдай JVC жүйесімен жабдықталған.