Америкалық ұзақ қашықтықтағы әуе-әуе ракетасы AIM-54 Phoenix

Кіріспе

Америкалық ұзақ қашықтықтағы BVR әуеден әуеге зымыран

AIM 54 Phoenix – американдық радиолокациялық басқарудағы ұзақ қашықтықтағы әуеден әуеге зымыран (AAM), ол Grumman F 14 Tomcat ұшағында алтыға дейін зымыранды топтастырып, оның жалғыз операциялық ұшыру платформасында тасымалданады. «Феникс» – АҚШ-тың ұзақ қашықтықтағы әуеден әуеге қарсы ұшақпен ұшырасатын жалғыз зымыраны. «Феникс» зымыранының және «Томкат» ұшағының AN/AWG 9 бағыттаушы радарының үйлесімі бір мезгілде бірнеше нысананы жоя алатын алғашқы әуе қару-жарағы жүйесі болды. Белсенді радарлық бақылауының арқасында AIM 54-ті ату кезінде «Fox Three» коды қолданылды. Зымыранның өз радарымен нысананы радарлық тұйықталуы «Going Pitbull» деп аталады. Зымыран мен ұшақ Иран және АҚШ Әскери-теңіз күштері қолданған. АҚШ қызметінде екеуі де зейнеткерлікке шықты, AIM 54 Phoenix 2004 жылы, ал F 14 2006 жылы. Олар қысқа қашықтықтағы AIM 120 AMRAAM зымыранымен ауыстырылды, ол F/A 18 Hornet және F/A 18E/F Super Hornet ұшақтарында, ал AMRAAM-ның соңғы AIM 120D нұсқасында «Феникстің» ең үлкен қашықтығымен шайқасқандай. AIM 54 зымыраны 62 әуе шабуылында қолданылған, барлығы Иран-Ирак соғысы кезінде. АҚШ Әскери-теңіз күштері F-14 ұшақтарын зейнеткерлікке шығарғаннан кейін, қарудың жалғыз қолданушысы – Иран Ислам Республикасы Әуе күштері.

Өмірбаян

1951 жылдан бері Әскери-теңіз күштері кемеге қарсы зымырандар немесе ядролық бомбалар тасымалдайтын Туполев Ту-4К «Булл» ұшақтарынан туындаған алғашқы қатерге тап болды. Соңында, суық соғыстың ең шиеленген кезеңінде, қатер төмен ұшатын, ұзақ қашықтыққа, жоғары жылдамдыққа ие, ядролық қаруланған қанатты зымырандармен және түрлі электрондық қарсы шаралармен жабдықталған Ту-16 «Баджер» және Ту-22М «Бэкфайр» бомбалаушыларының полк мөлшеріндегі шабуылдарына дейін кеңейді. Бұл комбинация флоттың қорғанысын толыққанды нығайтып, ұшақ тасушы топтарына қауіп төндіруге қабілетті деп есептелді. Әскери-теңіз күштеріне осы қатерге қарсы ұшақ тасушы топтарын қорғау үшін ұзақ қашықтыққа ұша алатын, ұзаққа тозуға төтеп бере алатын ұшқыш-қорғаушы ұшақ қажет болды. Ұсынылған Douglas F6D Missileer осы міндетті орындауға және қорғалатын флоттан мүмкіндігінше алысқа бұруға арналған еді. Ұшқыш-қорғаушы ұшақтарға қажетті қару – Bendix AAM-N-10 Eagle – сол кездегі AIM-7 Sparrow зымырандарымен салыстырғанда беспрецедентті ұшу қашықтығына ие әуеден әуеге зымыран болуы керек еді. Ол Westinghouse AN/APQ-81 радарымен бірлесіп жұмыс істеуге тиіс болды. Missileer жобасы 1960 жылдың желтоқсан айында тоқтатылды.

AIM-54

1960 жылдардың басында АҚШ Әскери-теңіз күштері F 111B ұшағымен келесі ұшырып түсіру әрекетін жасады, оларға жаңа зымыран дизайны қажет болды. Сонымен қатар, АҚШ Әскери-әуе күштері өздерінің құрлықтағы жоғары жылдамдықты ұшқыштары, Солтүстік Америка XF 108 Rapier және Lockheed YF 12 жобаларын тоқтатты және қабілетті AIM 47 Falcon зымыранын дамудың өте жетілген кезеңінде қалдырды, бірақ тиімді ұшыру платформасы болмады. F 111B әскери-теңіз күштерінің әуе қорғанысы үшін жасалған AIM 54 Phoenix зымыраны, AIM 47-нің үлкейтілген нұсқасы болды және төрт айқыш қанаты бар ұшақ корпусына ие болды. "Миссилер" тарихының бір ерекшелігі – радардың зымыранды траекториясының орта бөлігінде түзетулер енгізуіне мүмкіндік беруі, бұл атыс басқару жүйесіне нысанадан жоғары, сирек ауаға зымыранды "көтеріп", оның қашықтығын арттыруға мүмкіндік берді. F 111B 1968 жылы тоқтатылды. Оның қару жүйесі, AIM 54, AWG 9 радарымен жұмыс істей отырып, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің жаңа ұшқыш жобасына, VFX-ке көшірілді, кейіннен ол F 14 Tomcat аталды. AIM 54 Phoenix зымыраны Royal Air Force әуе қорғанысының бір бөлігі ретінде Avro Vulcan бомбалаушы ұшақтарында қолдануды қарастырды. Бұл зымыранды қайта жабдықтау үшін 12 зымыран және Vulcan радарында кең ауқымды өзгерістер қажет болды. 1977 жылы тактикалық теңіз және әуе шабуылдарынан күтілетін қауіптерге қарсы тұру үшін Phoenix зымырасының жақсартылған AIM 54C нұсқасы жасалды, ал соңғы жаңарту жаңа ECM-мен қадам сақтау үшін қайта бағдарламаланатын жад мүмкіндіктерін қамтыды.

Басқа қару жүйелерімен салыстырғанда қолдану

AIM 54/AWG 9 комбинациясы бірнеше нысананы (24 нысанаға дейін) анықтау және бірнеше зымыранды (бір уақытта алты Феникске дейін ұшыру мүмкіндігі) қабілетіне ие болды, ауа райының нашарлығына немесе қарсыластың күшті электрондық соғысына (бұғаттау) қарамастан. Үлкен зымыранда конвенциялық жарылғыш заттар бар. AIM 54 – пиротехникалық зарядты қолданып, LAU 93 немесе LAU 132 ұшырғыштарынан зымыранды күшпен шығарып тастауға арналған, ал кейін қатты отынмен жұмыс істейтін қозғалтқышы тұтанады. F-14 ұшағында төрт зымыранды арнайы аэродинамикалық платформаларға орнатылған фюзеляж туннелінде, ал тағы екі зымыранды қолғап станцияларында тасымалдауға болады. Алты Феникс зымыранының толық жүктемесі және оларға арналған ерекше ұшыру рельстерінің салмағы Sparrows-тан шамамен екі есе көп, бұл рұқсат етілген максималды жүк көтергіштігінен асып түседі (оған айналып оралу үшін жеткілікті отын да кіреді). Сондықтан, алты Феникс зымыранын алып жүру үшін, егер олар қолданылмаса, кем дегенде бірнеше зымыранды тастау қажет болады. Әуеде басымдықты қамтамасыз ету үшін ең көп қолданылатын жарақтандыру – екі Феникс, үш Спарроу және екі Сайдвиндер зымыранының комбинациясы болды. Көптеген басқа АҚШ ұшақтары кішкентай, жартылай активті орта қашықтықтағы AIM 7 Sparrow зымыранына сүйенді. Жартылай активті басқару ұшақтың іздеу қабілетін жояды, себебі ол ұшырылған Спарроуды қолдаумен айналысады, бұл жағдайды бағалау мүмкіндігін төмендетеді. "Tomcat" радары сканерлеу режимінде 24 нысананы анықтай алады, ал AWG 9 зымырандар үшін алты потенциалды нысананы іріктейді. Содан кейін ұшқыш немесе радар операторы (RIO) параметрлер орындалғаннан кейін Феникс зымыранын ұшыратуы мүмкін. RIO кабинасындағы үлкен тактикалық ақпарат дисплейі (TID) ұшақ экипажына ақпарат береді (ұшқыш RIO дисплейін бақылай алады), ал радар Феникс зымырандары ұшырылғаннан кейін де бірнеше нысананы іздеу және анықтау мүмкіндігін сақтайды, осылайша жағдайды түсінуді қамтамасыз етеді. Link 4 деректер байланысы АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Tomcat ұшақтарына E-2C Hawkeye AEW ұшақтарымен ақпарат алмасуға мүмкіндік берді. 1990 жылғы Desert Shield операциясы кезінде Link 4A енгізілді, бұл Tomcat ұшақтарына ұшақтан-ұшаққа деректер байланысын орнатуға мүмкіндік берді, бұл жалпы жағдайды түсінуді одан әрі жақсартты. F-14D JTIDS жүйесімен қызметке түсті, ол кабинаға Link 16 деректер байланысының жақсырақ "суретін" әкелді.

The AIM 54/AWG 9 combination had multiple track (up to 24 targets) and multiple launch (up to six Phoenixes can be launched nearly simultaneously) capability, regardless of weather conditions or heavy enemy electronic warfare, known as jamming. The large missile is equipped with a conventional warhead. The AIM 54 is designed for ejection launch, where a pyrotechnic charge forcefully jettisons it from either a LAU 93 or a LAU 132 launcher before its solid propellant rocket motor ignites. On the F 14, four missiles can be carried under the fuselage tunnel attached to special aerodynamic pallets, plus two under glove stations. A full load of six Phoenix missiles and the unique launch rails weighs in at over , about twice the weight of Sparrows, putting it above the allowable bringback load (which also would include enough fuel for go around attempts). As such, carrying six Phoenix missiles would necessitate the jettison of at least some of the Phoenix missiles if they were not used. The most common air superiority payload was a mix of two Phoenix, three Sparrow, and two Sidewinder missiles. Most other US aircraft relied on the smaller, semi active medium range AIM 7 Sparrow. Semi active guidance meant the aircraft no longer had a search capability while supporting the launched Sparrow, reducing situational awareness. The Tomcat's radar could track up to 24 targets in track while scan mode, with the AWG 9 selecting up to six potential targets for the missiles. The pilot or radar intercept officer (RIO) could then launch the Phoenix missiles once parameters were met. The large tactical information display (TID) in the RIO's cockpit gave information to the aircrew (the pilot had the ability to monitor the RIO's display) and the radar could continually search and track multiple targets after Phoenix missiles were launched, thereby maintaining situational awareness of the battlespace. The Link 4 datalink allowed US Navy Tomcats to share information with the E 2C Hawkeye AEW aircraft. During Desert Shield in 1990, the Link 4A was introduced; this allowed the Tomcats to have a fighter to fighter datalink capability, further enhancing overall situational awareness. The F 14D entered service with JTIDS that brought the even better Link 16 datalink "picture" to the cockpit.

Белсенді бағыт-бағдар

Феникс бірнеше басқару режимдеріне ие және F 14A/B AWG 9 радарынан (F 14D-дегі APG 71 радары) орташа бағытты жаңартуларды пайдалану арқылы ең ұзақ ұшу қашықтығына жетеді, ол 80000 фут (24384 м) және 100000 фут (30480 м) аралығында, шамамен 5 Мах жылдамдығымен круиздік биіктікке көтеріледі. Феникс атмосфералық кедергіні азайту арқылы ұшу қашықтығын арттыру үшін осы биіктікті пайдаланады. Мақсаттан шамамен 18 км қашықтықта ракета өз радиолокациялық жүйесін іске қосып, соңғы бағытты қамтамасыз етеді. Феникстің ең аз қатысу қашықтығы шамамен; осы қашықтықта ұшырылған кезде активті басқару жүйесі қосылады. 1999 жылдың 9 қыркүйегінде тағы бір АҚШ F 14 Бағдаттың батысындағы Әл-Тақаддум әуе базасынан оңтүстікке қарай, ұшуға тыйым салынған аймаққа бет алған Ирак МиГ-23 ұшағына AIM 54 зымыранын ұшырды. Зымыран сәтке түспеді, соңынан ирактық ұшақ бағытын өзгертіп, солтүстікке қашып кеткеннен кейін жерге құлады. AIM 54 Phoenix 2004 жылдың 30 қыркүйегінде АҚШ Әскери-теңіз күштері қызметінен алынды. F 14 Tomcats 2006 жылдың 22 қыркүйегінде зейнетке шықты. Олар F/A 18E/F Super Hornet ұшақтарында қолданылатын, қысқа қашықтықтағы AIM 120 AMRAAM зымырандарымен алмастырылды. Көп мақтаған қабілеттеріне қарамастан, Феникс соғыста сирек қолданылды, АҚШ Әскери-теңіз күштерінде тек екі рет ұшырылды және жойылған мақсаттар туралы расталмаған мәліметтер бар. АҚШ Әуе күштерінің F 15 Eagle 1991 жылғы Desert Storm операциясында құрлықтағы әуе патрульдік міндеттерге жауапты болды, негізінен F 15 ұшағындағы IFF мүмкіндіктерінің арқасында. Tomcat-та Phoenix қабілетін қолдану үшін визуалды қашықтықтан тыс жердегі қағидаларды сақтау үшін JFACC талап еткен IFF қабілеті болмады. AIM 54 Ираннан басқа ешбір шетелдік мемлекет немесе АҚШ қарулы күштерінің басқа тармағы қолданбады және F 14 ұшағынан басқа ешбір ұшақта қолданылмады.

Иранның жауынгерлік тәжірибесі

1974 жылғы 7 қаңтарда «Персия патшасы» жобасы аясында Иран Императорлық Әуе күштері 424 AIM 54A зымыранына тапсырыс берді, кейіннен маусым айында оны 290 зымыранға арттырды. 1979 жылғы революция жеткізілімдерді тоқтатты, қалған 150 зымыранға эмбарго салынды және қосымша 290 зымыранға берілген тапсырыс жойылды. Том Купер мен Фарзад Бишоптың мәліметінше, Иран-Ирак соғысы кезінде ИРАФ Томкаттарымен атылған AIM 54 зымырандары ирактық МиГ-21, МиГ-23, МиГ-25, Ту-22, Су-20/22, Мираж F-1, Супер Этандар, тіпті екі AM 39 Экзосет және C 601 ұшақтарына қарсы 78 жеңіске жетті. Бұл сондай-ақ бір AIM 54 зымыранының екі ирак ұшағын түсірген екі жағдайды, сонымен қатар 1981 жылғы 7 қаңтардағы төрт МиГ-23 ұшағына нысана алған «Феникс» зымыранының үшеуін түсіріп, төртіншісіне зақым келтірген оқиғаны да қамтиды. F-14 Tomcat және AIM 54 Phoenix зымырандары Иран Ислам Республикасы Әуе күштерінің қызметінде әлі де қолданылуда. Иран осыған теңдес зымыран жасау жұмыстарын жүргізіп жатқанын мәлімдеді және 2013 жылы «Феникстің» жаңартылған және кері инженерияланған нұсқасы – Fakour 90-ды таныстырды.

Нұсқалар

Бұл модель 1974 жыл шамасында АҚШ Әскери-теңіз күштерінде қолданысқа енді және 1979 жылы басталған Иран кешірімшілік дағдарысына дейін Иранға экспортталды. "Құрғақ" зымыраны деп те аталады. Құрылысы жеңілдетілген және салқындатқыш жүйесі жоқ нұсқа. Сериялық өндіріске шығарылмады. Әзірлеу жұмыстары 1972 жылдың қаңтарында басталды. 7 дана AIM 54B зымыраны сынақтар үшін жасалды, олардың 6-сы IVE/PIP сынақ үлгілерін өңдеу арқылы құрастырылды. Екі сәтті сынақтан кейін "Құрғақ" зымыраны жобасы "экономикалық тиімсіз" деп тоқтатылды. Бұл – жасалған жалғыз жетілдірілген модель. Ол AIM 54A-ның аналогтық электроникасының орнына цифрлық электрониканы пайдаланды. Бұл модель төмен және жоғары биіктіктегі кемеге қарсы зымырандарды жою қабілеті жақсырақ болды. Ол ұзақ қызмет ету мерзімі, сенімділік үшін және азайтқыш мөлшерде бөлшектерді пайдалану үшін жобаланды. Сондай-ақ, ол өзіндік тестілеу (BIST/BIT) және ұшақта зымыранды сынау мүмкіндігін қамтыды. Бұл кішірек және/немесе Aegis жүйесімен жабдықталмаған кемелерге (мысалы, CVV) орташа қашықтықтағы зениттік-ракеталық кешен (SAM) мүмкіндіктерін ұсынуы мүмкін еді. Sea Phoenix жүйесі AN/AWG 9 радарының кемелік модификацияланған нұсқасын қамтитын. Hughes Aircraft стандарттық (әуедегі) AN/AWG 9 радарының 29 негізгі элементінің 27-сі кемелік нұсқада аз өзгерістермен қолданылуы мүмкін екенін мәлімдеді. Әрбір жүйе бір AWG 9 радарынан, оған байланысты басқару және дисплейлерден және Phoenix зымырандары үшін 12 ұялы шақыру құрылғысынан тұратын. Мысалы, әуе кемесі жағдайында, 360° толық көруді қамтамасыз ету үшін кем дегенде үш жүйе орнатылған болуы керек еді. 1974 жылдан бастап модификацияланған Phoenix (AIM 54A) зымырандарының және контейнерленген AWG 9 радарының (алғашқыда AN/AWG 9 өндіріс желісінен шыққан 14-ші үлгі) құрлықтағы және теңіздегі сынақтары сәтті жүргізілді. AIM 54B АҚШ Теңіз корпусы үшін құрлықтағы нұсқасы да ұсынылды. AIM 54B операциялық Sea Phoenix жүйелерінде қолданылуы мүмкін деген болжам бар, бірақ бұл нұсқа 1970-жылдардың екінші жартысында тоқтатылды. Нәтижесінде, бюджеттік және саяси мәселелердің салдарынан, техникалық және операциялық тұрғыдан тартымды болғанына қарамастан, Sea Phoenix-ті одан әрі дамыту жобасы ілгерілемеді. 2013 жылдың ақпан айында Иран ұзақ қашықтықтағы әуеден әуеге зымыранды сынақтан өткізгені хабарланды. 2013 жылдың қыркүйегінде әскери шеруде Fakour 90 көрсетілді. Ол AIM 54 Phoenix-ке өте ұқсас болды. 2018 жылдың шілдесінде Jane's хабарлағандай, Иран Fakour 90 зымыранының жаппай өндірісін бастады.

Original model that became operational with the U. S. Navy in about 1974, and it was also exported to Iran before the Iran hostage crisis beginning in 1979. Also known as the 'Dry' missile. A version with simplified construction and no coolant conditioning. Did not enter series production. Developmental work started in January 1972. 7 X AIM 54B missiles were created for testing, 6 of them by modifying pilot production IVE/PIP rounds. After two successful test firings, the 'Dry' missile effort was cancelled for being "not cost effective". The only improved model that was ever produced. It used digital electronics in the place of the analog electronics of the AIM 54A. This model had better abilities to shoot down low and high altitude antiship missiles. It was designed for greater service life, reliability, and utilized less parts. It also included a built in self test (BIST/BIT) and missile on aircraft test capability. It would also have provided a medium range SAM capability for smaller and/or non Aegis equipped vessels (such as the CVV). The Sea Phoenix system would have included a modified shipborne version of the AN/AWG 9 radar. Hughes Aircraft touted the fact that 27 out of 29 major elements of the standard (airborne) AN/AWG 9 could be used in the shipborne version with little modification. Each system would have consisted of one AWG 9 radar, with associated controls and displays, and a fixed 12 cell launcher for the Phoenix missiles. In the case of an aircraft carrier, for example, at least three systems would have been fitted in order to give overlapping coverage throughout the full 360°. Both land and ship based tests of modified Phoenix (AIM 54A) missiles and a containerised AWG 9 (originally the 14th example off the AN/AWG 9 production line) were successfully carried out from 1974 onwards. AIM 54B A land based version for the USMC was also proposed. It has been suggested that the AIM 54B would have been used in operational Sea Phoenix systems, although that version had been cancelled by the second half of the 1970s. Ultimately, a mix of budgetary and political issues meant that, despite being technically and operationally attractive, further development of the Sea Phoenix did not proceed. In February 2013 Iran reportedly tested an indigenous long range air to air missile. In September 2013 it displayed the Fakour 90 on a military parade. It looked almost identical to the AIM 54 Phoenix. In July 2018 as reported by Jane's, Iran started mass production of the Fakour 90.