Кіріспе

Aegis Combat System – американдық интеграцияланған теңіздік қару жүйесі, RCA компаниясының зымыран және жер үсті радары бөлімінде әзірленген және қазір Lockheed Martin компаниясымен өндіріледі. Бұл жүйе компьютерлер мен радарларды пайдаланып, жаудың нысаналарын анықтап, қаруды бағыттап жоюға арналған. Алғаш рет АҚШ Әскери-теңіз күштері қолданған, қазір Жапонияның Теңіздік өзін-өзі қорғау күштері, Испанияның Әскери-теңіз күштері, Норвегия Корольдік Әскери-теңіз күштері, Корея Республикасының Әскери-теңіз күштері және Австралия Корольдік Әскери-теңіз күштері де пайдаланады, ал Канада Корольдік Әскери-теңіз күштерінің де қолдануы жоспарлануда. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, жалпы 110 Aegis жабдықталған кемелер қолданысқа енгізілді және тағы 71 кеме жоспарланған (операторларға қараңыз). Aegis BMD (Балистикалық зымыранға қарсы қорғаныс) мүмкіндіктері НАТО-ның зымыранға қарсы қорғаныс жүйесінің аясында дамытылуда.

Этимология

"Эгис" сөзі грек мифологиясына қатысты, ол қорғаушы қалқанды білдіреді, себебі Эгис – Афина киген Зевстің қалқаны болған.

Шолу

Aegis Combat System (ACS) – бұл Aegis терминологиясында командалық басқару және шешім қабылдау (басшылық және шешім, немесе C&D) жүйесінің жетілдірілген түрі. Ол Aegis қару жүйесінен (AWS), Aegis Anti Aircraft Warfare (AAW) қабілетінің жылдам әрекет ететін бөлігінен, Phalanx Close In Weapon System (CIWS) және Mark 41 тік ұшыру жүйесінен тұрады. Mk 41 VLS әртүрлі өлшемдер мен салмақтағы түрлі нұсқаларда қол жетімді. Үш түрлі ұзындығы бар: өзін-өзі қорғау нұсқасы, тактикалық нұсқасы және шабуыл нұсқасы. 8 ұялы модульдің бос салмағы өзін-өзі қорғау нұсқасы үшін, тактикалық нұсқасы үшін және шабуыл нұсқасы үшін сәйкес түрде ерекшеленеді, соның арқасында су астына қарсы соғыс (ASW) жүйелері мен Tomahawk құрлықтық шабуыл зымырандары (TLAM) интеграцияланған. Кемедегі торпедалық және теңіз артиллериясы жүйелері де енгізілген. Aegis жүйесінің негізгі бөлігі болып табылатын AWS, AN/SPY 1 радары, MK 99 атыс басқару жүйесі, қару-жарақ басқару жүйесі (WCS), командалық және шешімдер жиынтығы, сондай-ақ Standard зымырандарының отбасын қамтиды; оларға негізгі RIM 66 Standard, RIM 156 Standard ER ұзартылған қашықтықтағы зымыран және баллистикалық зымырандарға қарсы арналған RIM 161 Standard Missile 3 кіреді. 2013 жылы SM 2 негізіндегі тағы бір қару – RIM 174 Standard ERAM (Standard Missile 6) орнатылды. Жекелеген кемелерде барлық нұсқалар болуы міндетті емес. Қарулық жүктемелер тағайындалған миссия профиліне сәйкес реттеледі. Aegis Combat System алдын ала автоматты түрде анықтап, қадағалайтын, көп функциялы үш өлшемді пассивті электронды сканерленген радиолокациялық жүйе, AN/SPY 1 арқылы басқарылады. "Флоттың қалқаны" деп аталған SPY жоғары қуатты (6 мегаватт) радары іздеу, қадағалау және зымыранды бағыттау функцияларын бір мезгілде, 100-ден астам нысананы анықтап, оларды қадағалай алады. Дегенмен, AN/SPY 1 радары AN/SPS 49 радар жүйесінен төмен орнатылғандықтан, радиолокациялық көкжиегі шектеулі. Aegis жүйесі Standard зымырандарымен радиожиілік (RF) байланысын орнатады, AN/SPY 1 радарының көмегімен ұшу ортасы кезеңінде зымыранды бағыттауды жүзеге асырады, бірақ соңғы кезеңде бағыттау үшін AN/SPG 62 атыс басқару радарын қажет етеді. Осылайша, дұрыс жоспарланған кезде көптеген нысаналарды бір мезгілде жоюға болады. Aegis Combat System-нің негізгі бөлігі болып табылатын компьютерлік басқару және шешім қабылдау (C&D) элементі Naval Tactical Data System (NTDS) қауіп-қатерді бағалау және қаруды тағайындау (TEWA) функциясынан дамыған. Бұл интерфейс ACS-ті барлық түрдегі қауіп-қатерлерге қарсы бір мезгілде жұмыс істеуге мүмкіндік береді. 2019 жылдың желтоқсан айында Lockheed Martin компаниясы Aegis ұрыс жүйесінің 50 жылдығына арналған жарнамалық бейнероликті жариялады.

Даму

Aegis бастапқыда RCA компаниясының зымыран және жер үсті радары бөлімінде жасалды, кейін оны General Electric сатып алды. Aegis жүйелеріне жауапты бөлім «Үкімет электронды жүйелері» болып өзгерді. Бұл және басқа GE Aerospace бизнесі 1992 жылы Martin Marietta компаниясына сатылды. Бұл 1995 жылы Lockheed Martin компаниясының құрамына енді. 1950 жылдардың аяғында АҚШ Әскери-теңіз флоты өз кемелерінде қаруды басқарылатын зымырандармен алмастырды. Бұл қару жеткілікті болды, бірақ 1960 жылдардың аяғында АҚШ Әскери-теңіз флоты реакция уақыты, атыс күші және барлық ортада операциялық қолжетімділік кемеге қарсы зымыран қауіп-қатеріне сәйкес келмейтінін мойындады. Кеңес Одағының кемеге қарсы зымырандарынан туындаған жаңа қауіп қазіргі заманғы әскери-теңіз радарларының әлсіздігін көрсетті. Осы зымырандарды бақылау мен нысанаға алу талаптары әр кемедегі радарлардың санымен шектелді, олар әдетте 2–4 болды. 1958 жылы Әскери-теңіз флоты Typhon Combat System-ді іске қосты, бұл болашақ, бірақ сенімді емес AN/SPG 59 фазалық массивтік радармен аяқталған пайғамбарлық бағдарлама, ол ешқашан өмір сүруге жарамды болмады және 1963 жылы оның орнын Advanced Surface Missile System (ASMS) алды. Нәтижесінде АҚШ Әскери-теңіз флоты кемелерді кемеге қарсы зымыран қауіп-қатерінен қорғау бағдарламасын әзірлеуге шешім қабылдады. 1964 жылы Advanced Surface Missile System (ASMS) бағдарламасы жарияланды және осы талаптарға сай инженерлік бағдарлама басталды. ASMS 1969 жылы желтоқсанда грек құдайы Зевстің қалқаны болған эгис есімінен «Эгис» деп аталды. Атауды бұрынғы «Тартара қару жүйесі» менеджері капитан Л.Ж. Стечер ұсынды, ол ASMS бағдарламасын атау үшін АҚШ Әскери-теңіз флотының ішкі байқауы басталғаннан кейін. Капитан Стечер Advanced Electronic Guided Interceptor System деген сөздің қысқаша атауын ұсынды, бірақ бұл анықтама ешқашан қолданылмады. Aegis Combat System-нің негізгі өндірушісі Lockheed Martin Aegis атауының қысқарту екенін айтпайды, АҚШ Әскери-теңіз флоты да. 1970 жылы сол кездегі капитан Уэйн Мейер «Эгис» қару-жарақ жүйесінің менеджері болып тағайындалды. Оның басшылығымен алғашқы жүйелер АҚШ-тың түрлі әскери кемелерінде сәтті іске қосылды. Бірінші инженерлік даму моделі (EDM 1) 1973 жылы сынақ кемесі Norton Sound-қа орнатылды. Осы уақыт аралығында Әскери-теңіз флоты «Эгис» ұрыс жүйесін ядролық қуатты «соғыс крейсеріне» (немесе CSGN) және әдеттегі қуатты эсминецке (бастапқы атағы DDG 47) орнатуды көздеді. CSGN 17200 тонналық жаңа крейсері болуы тиіс еді. Aegis эсминінің дизайны газ турбинасымен жұмыс істейтін болады. CSGN тоқтатылған кезде, Әскери-теңіз флоты модификацияланған Virginia класының дизайнын (CGN 42) Aegis Combat System үшін жасалған жаңа суперструктурамен және 12,100 тонналық ығысумен ұсынды. CSGN-мен салыстырғанда, бұл жоба тіршілікке жарамсыз болды және кемеге кірген флаг офицеріне арналған командалық және бақылау құралдары азайтылды. Ақырында бұл жоба Картер әкімшілігі кезінде ядролық емес DDG 47-ге қарағанда қымбаттауынан кейін тоқтатылды. CGN 42-нің тоқтатылуымен DDG 47 Aegis эсминецін CG 47 деп қайта атады. Бұл кластағы алғашқы крейсер – Ticonderoga, ол екі қос қарулы Mark 26 зымыранды ұшыру қондырғыларын алдыңғы және артқы жағынан пайдаланды. Bunker Hill класының алтыншы кемесі, Martin Marietta Mark 41 Vertical Launching System (VLS) жүйесімен жабдықталған бірінші «Эгис» кемесі ретінде су бетіндегі соғыста жаңа дәуірді ашты, бұл зымырандардың таңдауын кеңейтіп, атыс күшін және тіршілікке жарамдылығын арттырды. Жаңартылған AN/SPY 1B радары Princeton қаласында теңізге жіберілді, бұл Aegis мүмкіндіктерінің тағы бір жетістігіне жол ашты. Chosin компаниясы AN/UYK 43/44 компьютерлерін енгізді, олар өңдеу қабілетін арттырды. 1980 жылы кеме корпусының жақсартылған формасын, инфрақызыл және радарлық қималарын азайтуды және «Эгис» ұрыс жүйесін жетілдіруді қолдана отырып жобаланды. Arleigh Burke класының алғашқы кемесі 1991 жылы пайдалануға берілді. 1992 жылы енгізілген Arleigh Burke класының 2-ші ұшуы SPY 1 радар мен Standard зымыранына, белсенді электрондық қарсы шараларға және байланысқа жақсартуларды енгізді. 2000 жылы енгізілген ІІА рейсі бір су астына қарсы және бір қарулы шабуылдық тікұшақпен бірге тікұшақ ангарын қосты. Aegis бағдарламасы сондай-ақ әрбір Flight IIA кемесінің құнын кем дегенде 30 миллион долларға төмендетуді жоспарлап отыр. Соңғы кездері «Эгис» ұрыс жүйесі кемелері қатты галлий нитриді шығаратын белсенді электронды сканерленген массивтік радарлармен жабдықталған. Бұларға Lockheed Martin компаниясының AN/SPY 7 радарларын пайдаланатын Canadian Surface Combatant (CSC) және испандық F110 класты фрегаттары, және Raytheon компаниясының AN/SPY 6 радарларын пайдаланатын Constellation класты фрегаттары жатады. AN/SPY 6 радары Flight III және Flight IIA Arleigh Burke класты эсминецтерге де орнатылады, бұл оларға Flight I және Flight II кемелерінде қолданылатын баллистикалық зымыранға қарсы қорғаныс қабілетін береді.

Баллистикалық зымыраннан қорғаныс

Aegis баллистикалық зымыранға қарсы қорғаныс жүйесі (BMD) бағдарламасы АҚШ Зымыраннан қорғаныс агенттігінің Aegis жүйесіне теңізде орналасқан баллистикалық зымыранға қарсы қорғаныс функциясын орындауға мүмкіндік береді, бұл қысқа және орта қашықтықтағы баллистикалық зымырандарға қарсы тұру үшін, әдетте, бірқатар әлеуетті қарсылас мемлекеттер қолданады. Бұл бағдарлама АҚШ-тың ұлттық зымыранға қарсы қорғаныс стратегиясының және НАТО-ның Еуропалық зымыранға қарсы қорғаныс жүйесінің бір бөлігі болып табылады. Жүйеге RIM 156 Standard Missile 2 Extended Range Block IV (SM 2ER Block IV) терминалдық фазалық ұстағыштары кіреді. SM 2ER Block IV атмосферадағы баллистикалық зымырандарды (яғни, атмосфера ішіндегі ұстау) зымыран траекториясының соңғы фазасында жарылыс фрагментациялық оқ-дәрісімен жоя алады. Standard Missile 3 – SM2 ER Block IV-тің жетілдірілген түрі, ол орта фазада экзоатмосфералық (яғни, атмосферадан жоғары) ұстауға қабілетті; оның кинетикалық оқбасы (KW) баллистикалық зымыранның оқбасын соқтығысу арқылы жоюға арналған. RIM 174 Standard ERAM (Standard Missile 6) ұзартылған қашықтықтағы белсенді зымыран SM 2ER Block IV-тің одан әрі жетілдірілген түрі болып табылады, оған күшейткіш және белсенді радарлық бағыттағыш қосылған. SM 6 әуеден қорғаныс немесе баллистикалық зымыранға қарсы қорғаныс ретінде қолданылуы мүмкін, бұл ұзартылған қашықтықты және арттырылған оттық күшті қамтамасыз етеді; ол SM 2 зымырандарының қатарын алмастыруға арналмаған. SM 6 Block IB үстіне 21 дюймдік күшейткіш орналасқан, 21 дюймдік ракеталық қозғалтқышты қамтиды. Баллистикалық зымыранға қарсы қорғаныс мүмкіндіктерін қамтамасыз ету үшін SPY 1 радары үшін сигнал өңдеу коммерциялық компоненттер мен ашық архитектура стандарттарын қолдану арқылы жаңартылды. Көп миссиялық сигналды процессор (MMSP) АҚШ Әскери-теңіз күштерінің Арли Берк класындағы эсминецтердің алғашқы 28 кемесіне (DDG 51–78) Әуе шабуылына қарсы соғыс (AAW) және баллистикалық зымыранға қарсы қорғаныс (BMD) мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді. Бұл мүмкіндік Джон Финн және одан кейінгі жаңа құрылыстарға, сондай-ақ Aegis Ashore-ға енгізілген. MMSP SPY 1D радарының таратушыларын өзгертіп, кадр уақытын қысқарту және жақсырақ реакция уақытын қамтамасыз ету үшін екі сәулелі режимді іске қосады, сондай-ақ барлық толқын формаларына тұрақтылықты қамтамасыз етеді, бұл радар жүйесіне қауіптердің кең ауқымын анықтауға, қадағалауға және қолдау көрсетуге мүмкіндік береді. MMSP жағалаудағы, құбырлы кедергілердегі, электрондық шабуылдардағы (EA) және сазды ортадағы өнімділікті жақсартады және компьютерлік бағдарламалар мен жабдықтарда үлкен ортақтықты қамтамасыз етеді. 2022 жылдың сәуір айына дейін АҚШ және Жапония Aegis BMD-ді сатып алып немесе әскери кемелеріне орналастырған жалғыз елдер болып табылады. Jack H. Lucas-тан бастап Arleigh Burke класындағы III ұшуы Raytheon компаниясынан AN/SPY 6 AESA радарымен жабдықталған, ол 30 есе сезімтал және SPY 1D радарымен салыстырғанда 30 есе көп нысананы өңдей алады, бұл әуе және зымыранға қарсы қорғаныс мүмкіндіктерін арттырады. IIA рейдіндегі кемелер де болашақта SPY 6 деңгейіне дейін жаңартылып, Aegis BMD мүмкіндіктеріне ие болады. Aegis Ashore – Aegis BMD-нің құрлықтағы нұсқасы, ол AN/SPY 1 радары мен басқару жүйелерін, сондай-ақ Mk 41 VLS орнатылған SM 3 және SM 6 зымырандарын қамтиды. Сынақ орнатылымы Гавайидегі Тынық мұхиты зымырандар полигонында бар. 2016 жылдан бері Румынияның Девеселу қаласындағы нысан жұмыс істеп келеді, ал 2022 жылы Польшаның Реджиково қаласы маңындағы нысан да жұмыс істей бастайды. Жапония 2021 жылға қарай AN/SPY 7 AESA радары бар екі жүйені орналастыруды жоспарлаған, бірақ 2020 жылы бұл жоспарларды тоқтатты. Aegis Ashore-ды орналастыру мүмкіндіктеріне Гуамдағы АҚШ Әскери-теңіз базасы да кіреді. АҚШ Армиясының Біріктірілген әуе және зымыран қорғанысы шайқас басқару жүйесі (IBCS) бағдарламасы Aegis BMD және оның AN/SPY 1 және AN/SPY 6 радарларын MIM 104 Patriot (AN/MPQ 65A және GhostEye), NASAMS (GhostEye MR), AN/TPY 2 (THAAD және GMD) және F 35 Lightning II (AN/APG 81) радарларымен біріктіріп, баллистикалық зымыран қауіптерін анықтауға және қадағалауға көмектесетін құрлық, теңіз және әуеде орналасқан сенсорлардың қосылу және күресу желісін құруға, сондай-ақ сәтті ұстау үшін ең қолайлы Patriot және THAAD жер-әуе зымырандарын таңдауға бағытталған.

НАТО-ның Еуропалық кезеңді бейімделу әдісі

2011 жылдың 5 қазанында АҚШ қорғаныс министрі Леон Панетта АҚШ Әскери-теңіз күштерінің төрт Aegis Баллистикалық зымыранға қарсы қорғаныс жүйесі кемелерін Испанияның Рота теңіз базасында орналастыратынын жариялады. Бұл Жерорта теңізіндегі АҚШ-тың қатысуын күшейту және Еуропалық кезеңдік бейімделу жобасы (EPAA) зымыранға қарсы қорғаныс бағдарламасы аясында НАТО-ның баллистикалық зымыранға қарсы қорғанысын (BMD) нығайту мақсатында жасалды. 2012 жылдың 16 ақпанында «Дональд Кук» және «Росс» кемелері 2014 қаржы жылында Ротаға, ал «Портер» және «Карни» 2015 қаржы жылында көшірілетіні хабарланды. 2013 жылдың 9 мамырында 60-шы эсминецтер эскадрильясының командирі Испанияның Рота қаласында орналасқан төрт BMD-ға қабілетті эсминецтің типтік командалық-әкімшілік бақылауын жүзеге асыруға ресми түрде тағайындалды.

Жүйелік мәселелер

2010 жылы кейбір жеке соғыс кемелеріндегі Aegis радар жүйелерінің тиісінше күтілмегендігі туралы хабар тарады. Отставкадағы вице-адмирал Филип Балисл басқарған Әскери-теңіз күштерінің комиссиясы "Балисл есебін" жариялады, онда ақша үнемдеуге, соның ішінде экипаждарды қысқартуға және оқу мен техникалық қызмет көрсетуді ықшамдауға артық көңіл бөлінгені салдарынан дайындық күрт төмендегендігі, ал Aegis Combat Systems дайындық деңгейінің төмен болуына әкелгендігі айтылды.