Кіріспе

Қытай көлденең сыбызғысы Дизи (笛子, дицзы) – қытайдың көлденең сыбызғысы. Ол кейде ди (笛) немесе хенди (横笛) деп те аталады, және Qudi (曲笛), Bangdi (梆笛) және Xindi (新笛) сияқты түрлері бар. Бұл Қытай халық музыкасының көптеген жанрында, қытай операсында, сондай-ақ заманауи қытай оркестрінде кеңінен қолданылатын маңызды қытайлық музыкалық аспап. Дизи қытай халқының арасында да танымал, себебі оны жасау және алып жүру оңай. Көптеген дизилер бамбуктан жасалады, сондықтан дизиді кейде «қытай бамбук флейтасы» деген қарапайым атаумен де таниды. Дегенмен, «бамбук» – батыстағы «желді аспаптар» сияқты қытайлық аспаптардың жіктелу санаты. Солтүстік Қытай дизилері қызғылт немесе күлгін бамбуктан жасалса, Сучжоу және Ханчжоуда жасалған дизилер ақ бамбуктан жасалады. Қытайдың оңтүстік аймақтарында, мысалы Чаочжоуда жасалған дизилер көбінесе өте жұқа, жеңіл, ашық түсті бамбуктан жасалады және дыбысы тыныш болады. Бамбук дизидің негізгі материалы болғанымен, басқа да ағаштардан немесе тіпті тастан жасалған дизилерді табуға болады. Нефрит дизи (玉笛, юди) әдемілігіне қызығатын коллекционерлердің де, өнер орындау сапасына сай аспап іздейтін кәсіби музыканттардың да арасында танымал. Алайда, металл сияқты, нефрит бамбук сияқты дыбыстық жауап бере бермейді, себебі бамбук көбірек резонансқа ие. Дизи – Қытайда қолданылатын жалғыз бамбук сыбызғысы емес. Басқа қытай бамбук аспаптарына тік, аузымен үрленетін сяо (箫) және коуди (口笛) жатады.

Тарих

Жақында археологтар 9 мың жылдан астам уақыт бойы Қытайда қарапайым көлденең сыбызғылар (бірақ дизиге тән мокоңы жоқ) болғандығын көрсететін дәлелдер тапты. Осы кезеңдегі сүйек сыбызғыларының сынықтары бүгінге дейін ойнатыла алады және тесіктерінің орналасуы сияқты тұрғысынан заманауи үлгілерге едәуір ұқсас. Қытайдың орталық Хэнань провинциясындағы Цзяху неолиттік ескерткішінен б.з.д. 7000-5000 жылдарға жататын сыбызғылар табылды, олар ең ерте ойнатыла алатын музыкалық аспаптардың бірі болуы мүмкін. Бұл сыбызғылар 5-8 тесікпен ойылған және шамамен бір октава диапазонында дыбыс шығаруға қабілетті. Біздің замандағы дизи б.з.д. 5 ғасырға жуық келеді, ал бамбук дизидің мысалдары б.з.д. 2 ғасырға дейін табады. Бұл сыбызғылар әлемнің әртүрлі мәдениеттеріндегі басқа да қарапайым сыбызғылармен ортақ ерекшеліктерді бөліседі. Әртүрлі мәдениеттерден алынған көптеген мысалдар қуыс құрылысының арқасында материал ретінде өте қолайлы сүйектен жасалған. Ең ерте белгілі сүйек сыбызғыларының мысалдары шамамен 42 000 жыл бұрын жасалған.

Қазіргі заманғы өзгерістер

Дәстүр бойынша дизи бір бөлік бамбуктан жасалады. Қарапайым болғанымен, бамбук кесілгеннен кейін негізгі құбылысын өзгерту мүмкін емес, бұл заманауи қытай оркестрінде басқа аспаптармен ойналғанда қиындық тудыратын мәселе еді. 1920 жылдары музыкант Чжэн Цзиньвэнь (1872–1935) екі қысқа бамбук бөлігін біріктіретін мыс қосымшаны қолдану арқылы бұл мәселені шешті. Бұл әдіс бамбук ұзындығын өзгертпей, негізгі құбылысын сәл реттеуге мүмкіндік береді. Дәстүрлі дизидегі саусақ тесіктері шамамен бірдей аралықта орналасқан, бұл аралас толық және үштен бір тондық интервалдарды тудырады. Чжэн сонымен қатар шығарылатын ноталарды өзгерту үшін саусақ тесіктерінің орналасқан жерін өзгертті. Солтүстік мектеп (Бейпай) – Солтүстік мектепте қолданылатын дизи, бангди, қысқарақ және жоғарырақ дыбысқа ие, ал оның дыбыс сапасы жарық және өткір. Солтүстік Қытайда ол куньқу және баньцзы операларында, сондай-ақ эррентай сияқты аймақтық музыка жанрларында қолданылады. Солтүстік мектеп дизи музыкасы жылдам, ырғақты және виртуоздық ойнаумен сипатталады, онда глиссандо, тремоло, тілді дірілдету және жылдам тілдеу сияқты техникалар қолданылады. Оңтүстік мектеп (Нанпай) – Оңтүстік Қытайда куди куньқу операсының жетекші мелодиялық аспабы болып табылады және Цзяннань сычжу сияқты музыкада да қолданылады. Ол ұзынырақ және жұмсақ, лирикалық дыбысқа ие. Оңтүстік мектеп музыкасы көбінесе баяу болады, ал әшекейлеулер негізінен қысқа мелодиялық бұрылыстар, трельдер және аппогиатура немесе безендіру ноталарынан тұрады. Дизи көбінесе дөңгелек тыныс алу, слайдтар, «жарылған» ноталар, гармоникалар, «ұшатын саусақтармен» трельдер, мультифоника, тілді дірілдету және қос тілдеу сияқты түрлі «жетілдірілген» техникаларды қолданады, бұл батыс концерттік флейтасы және блокфлейта сияқты ұқсас аспаптарда да кең таралған. Көптеген кәсіби ойнаушылар әрқайсысы әртүрлі тоналдықта (және өлшемде) жеті дизи жиынтығына ие. Сонымен қатар, шебер ойнаушылар және құстардың әні сияқты ерекше дыбыстарды іздейтіндер өте кішкентай немесе өте үлкен дизиді қолдануы мүмкін.

Орындаушылар

ХХ ғасырдың бірнеше көрнекті орындаушылары дизимен шұғылданып, жаңа консерваториядағы кәсіби концерттік репертуарды қалыптастыруға үлес қосты, көбінесе бұл репертуар аймақтық халық музыкасының негізінде құрылған немесе одан бейімделген болатын. Қытай Коммунистік революциясынан кейін, Яньань форумында талқыланғандай, аспап халықтық тамырлары үшін бағаланды және революциялық музыкада кеңінен қолданылды. Фэн Цзикун (1904–1987) Хэбэй провинциясының Янюань қаласында дүниеге келген. Жалпы халықтан шыққан Фэн, Қытай Халық Республикасы құрылған кезде халық музыканты ретінде танымал болды. Ол дизимен қатар төрт ішекті скрипка – сихуді де жергілікті ән-би топтарында, халық әндерінде және қаңқа билерінде орындады. 1920 жылдары төрт жыл музыкант болып жұмыс істегеннен кейін, ол Ішкі Монголияның жергілікті операсы – Эрентайды Хэбэйге әкелді. 1953 жылы Фэн Пекиндегі мемлекеттік қолдаумен құрылған Орталық ән-би ансамблінің дизи солисі болып тағайындалды және 1964 жылы Қытай музыка консерваториясында (Пекин) оқытушылық қызметке қабылданды. Фэн дәстүрлі халық ансамбльдерін дизиге арналған сололарға бейімдеді, мысалы, «Си сяң фэн» (Қуанышты кездесу), «У банцзи» (Бес саусақпен соғу) шығармаларын жасады, соның арқасында дәстүрлі аспаптарды орындау бойынша жаңа қытай консерваториясының оқу бағдарламасын дамытуға үлес қосты. Фэннің виртуоздық және жанды стилі Солтүстік Қытайдың халық музыкалық дәстүрінің көрнекті өкілі ретінде танымал. Лю Гуаньюэ (1918–1990) Хэбэй провинциясының Ангоу ауданында дүниеге келген. Кедей шаруа отбасында туған Лю кәсіби халық музыканты болды және 1952 жылы Тяньцзинь ән-би ансамблінің (Тяньцзинь гевутуань) солисі болғанға дейін ауылдық ритуалдық ансамбльдерде гуанци, суона және дизи ойнап, аз көлікпен күн көріп өтті. Лю Фэн Цзикунмен бірге Солтүстік дизи стилінің өкілі саналады. Оның «Инь чжун няо» («Көлеңкедегі құстар»), «Хэ пин гэ» («Бейбітшілік көгершіндері») және «Гу сяң» («Ескі үй ауылы») шығармалары жаңа консерваторияның кәсіби концерттік репертуарына енді. Лу Чунлинг (1921–2018) Шанхайда дүниеге келген. 1949 жылға дейін Шанхайда Лу тришау жүргізушісі болып жұмыс істеді, сонымен қатар әуесқой музыкант ретінде Цзяннан сичжу халық ансамблінің репертуарында өнер көрсетті. 1952 жылы Лу Шанхай халық ансамблінің (Шанхай миндзу юэтуань) дизи солисі болды, ал 1971 жылдан 1976 жылға дейін Шанхай опера компаниясында (Шанхай геджу юань) қызмет етті. 1957 жылы Шанхай музыка консерваториясында сабақ берді және 1978 жылы доцент атанды. Лу көптеген елдерде, сондай-ақ Қытайдың барлық аймақтарында өнер көрсетіп, көптеген жазбалар жасады. Оның дизи ойнау стилі жалпы Цзяннан дизи дәстүрінің өкіліне айналды. Ол Лу Чунлинг, Чжоу Хао, Чжоу Хуэй және Ма Шэнлуннан тұратын әйгілі Цзяннан сичжу музыкалық орындаушылық квартетінің ұзақ жылдар бойы мүшесі ретінде танымал. Оның шығармаларының бірі – «Жинси» («Бүгін мен кеше»). Жао Сонгтин (1924–2001) Чжэцзян провинциясының Дунъян ауданында дүниеге келген. Жао Чжэцзянда мұғалімдік білім алды, Шанхайда заң және қытай және батыс музыкасын оқыды. 1940 жылдары ол Чжэцзянда музыка мұғалімі болып жұмыс істеді, ал 1956 жылы Чжэцзян ән-би ансамблінің (Чжэцзян шэн гевутуань) дизи солисі болды. Сондай-ақ, Шанхай музыка консерваториясында және Чжэцзян өнер колледжінде (Чжэцзян шэн ишу сюэсяо) сабақ берді. Орта таптан шыққандықтан, Жао 1950-60 жылдардағы саяси науқандарда қиындықтарға тап болды және өнер көрсетуге рұқсат алмады, оның орнына ол көптеген студенттерді оқытты, олар кәсіби дизи ойнаушылары болды және дизи дизайнын жетілдірді. 1976 жылы ол бұрынғы лауазымына қайта оралды. Жаоның шығармаларының бірі – «Сан У Ци» (Үш бес жеті), ол Уцзю (Чжэцзянның дәстүрлі операсы) әуеніне негізделген. Юй Сунфа (1946–2006) – Шанхайдан шыққан көрнекті дизи солисі және композиторы. Ол Шанхай ұлттық оркестрімен бірге өнер көрсетті және Шанхайдағы қытай дизи мәдениетін зерттеу орталығының басшысы болды. Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі оған өмірлік жетістіктері үшін сыйлық берді, сондай-ақ мемлекеттен өмір бойына арнайы жәрдемақы алды. Ол 1971 жылы кудиді ойлап тапқанымен де танымал. Ма Ди (馬迪) – қазіргі заманғы композитор және дизи солисі.

Басқа музыка жанрларында қолдану

Рон Корб (немесе фонетикалық түрде "" деп аударылады), Канаданың Торонто қаласында туған, көптеген әлемдік ағаштан жасалған жел аспаптарымен қатар дизи орындайтын алғашқы танымал батыс музыканты. Ол Торонто университетінің Музыка факультетін орындаушылық мамандығы бойынша құрметті дипломмен бітірген. Көптеген жазбаларында ол дизиді жетекші аспап ретінде пайдаланады. Сондай-ақ, ол "Ақ графиня", "Релик Хантер", "Қытайдың күшеуі" және "Ұзақ өмір, бақыт және гүлдену" фильмдерінің саундтректерінде дизиді қолданды.