Кіріспе

Кариб теңізіндегі британдық теңізден тыс аумақ.

Түркі және Кайкос аралдары (қысқартылған TCI; /'//tɜːr//k//s/ және '/k//eɪ//k//ə//s//, // //k//oʊ//s//, // //k//ɒ//s/) – үлкен Кайкос аралдары мен кіші Түркі аралдарынан тұратын британдық теңізден тыс аумақ. Бұл Атлант мұхитының Лукая архипелагындағы және Батыс Үндістанның солтүстігіндегі тропикалық аралдардың екі тобы. Олар негізінен туризм және офшорлық қаржы орталығы ретінде танымал. 2023 жылы The World Factbook мәліметінше, тұрғындар саны 59 367 адамды құрады, бұл оларды халық саны бойынша Ұлыбританияның теңізден тыс аумақтарының үшінші ірісі етеді. Аралдар Багам аралдарының тізбегіндегі Маягуанадан оңтүстік-шығысқа қарай және Эспаньола (Гаити және Доминикан Республикасы) аралынан солтүстікке қарай орналасқан. 1766 жылдан бері астанасы болып табылатын Гранд-Түрк (Кокберн қаласы) Гранд-Түрк аралында орналасқан. Encyclopædia Britannica мәліметінше, "Жоғары толқын кезіндегі ауданы 238 шаршы миль (616 шаршы км), төмен толқын кезінде 366 шаршы миль (948 шаршы км)" құрайды. Келесі ғасырларда олар бірнеше еуропалық державалардың иелігінде болды, бірақ ақырында Британ империясы бақылауға алды. Көп жылдар бойы олар Бермуда, Багам және Ямайка арқылы тікелей басқарылмады. 1973 жылы Багам аралдары тәуелсіздік алғаннан кейін аралдар өз губернаторын алды және содан бері дербес аумақ болып қала береді. Кубадан Багам аралдарының оңтүстігіне шамамен бір уақытта көшіп келген таино тайпаларымен бірге осы халық лукаян тайпасы ретінде қалыптасты. 1200 жылдары Түркі және Кайкос аралдарына Испаниядан классикалық тайно тайпалары қоныс аударды.

Еуропалықтардың келуі

Бұл аралдарды алғаш көрген еуропалық кім болғаны нақты белгісіз. Кейбір деректерде 1492 жылы Америкаға сапар жасаған Кристофер Колумб осы аралдарды көргені айтылады. Осының және жергілікті халықтың иммунитеті болмаған аурулардың таралуының салдарынан, Багам аралдарының оңтүстігі мен Түрк және Кайкос аралдары шамамен 1513 жылға қарай толық дерлік босады және 17 ғасырға дейін осылай қалды.

Еуропалық қоныстану

1600 жылдардың ортасынан бері бермудтық тұз жинаушылар маусымдық түрде аралдарға келе бастады, кейіннен африкалық құлдарымен бірге тұрақты қоныстанды. 18 ғасырдың басындағы бірнеше онжылдық бойы аралдар қарақшылардың үңдеуіне айналды. 1841 жылы Шығыс Кайкос аралының жағасында испандық "Трувадор" құл кемесі сүңгіп кетті. 20 адамнан тұратын экипаждың барлығы және 192 тұтқын африкалық судан аман қалды. Ресми шенеуніктер африкалықтарды босатып, 168 адамды Гранд-Тюрк аралының жер иелеріне бір жылға оқуға жіберді. Олар колонияның аз халық санын жеті пайызға арттырды. 1848 жылы Ұлыбритания Түркс және Кайкос аралдарын жеке колония деп белгіледі.

20 және 21 ғасырлар

1959 жылғы 4 шілдеде аралдар қайтадан жеке колония ретінде белгіленді, соңғы комиссар әкімші болып қайта аталды. Ямайканың губернаторы аралдардың губернаторы лауазымын сақтап қалды. 1962 жылғы тамызда Ямайка Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейін, Түркс және Кайкос аралдары Корольдік колониясы болды. 1976 жылғы тамыздан бастап аралдар өз үкіметіне ие болды, оның төрағасы – бас министр (қазіргі премьер-министр), алғашқысы Дж. А. Г. С. Маккартни болды. 1980 жылдардың басында тәуелсіздікке ұмтылыс 1980 жылы тәуелсіздікке қарсы партияның сайлауда жеңіске ие болуымен тоқтап қалды және содан бері аралдар британдық аумақ болып қалып келді. 2002 жылы аралдар Британдық теңізден тыс аумақ ретінде қайта белгіленді, осы арқылы арал тұрғындары толық британдық азаматтыққа қол жеткізді. 2012 жылғы қазан айында жаңа конституция қабылданды және 2012 жылғы қарашадағы сайлаудан кейін үкімет толық жергілікті басқаруға қайта оралды. PNP-дан Руфус Юинг жаңа, қайта құрылған премьер-министр болып сайланды. 2016 жылғы сайлауда ПНП 2003 жылы Дерек Хью Тейлордың үкіметін ауыстырғанынан бергі алғашқы рет жеңіліске ұшырады. Халықтық демократиялық қозғалысы (ХДҚ) Шарлин Картрайт Робинсонды премьер-министр етіп билікке келді.

Мошуар банкі

Түркі аралдарының шығысында және олардан Мушуир асуымен бөлінген Мушуир жағалауы орналасқан. Оның үстіне шығатын аралдары мен кішкентай аралдары болмаса да, кейбір бөліктері өте жайлы, сондықтан су олардың үстінен толқындайды. Мушуир жағалауы Түркі және Кайкос аралдарының құрамына кіреді және оның Ерекше экономикалық аймағына жатады. Оның ауданы ... құрайды. Одан шығысқа қарай орналасқан Silver Bank және Navidad Bank екі жағалауы географиялық жағынан осы жағалаудың жалғасы болып табылады, бірақ саяси жағынан Доминикан Республикасына тиесілі.

Климат

Түркс және Кайкос аралдарында тропикалық саванна климаты (AW) басым, жыл бойы температура салыстырмалы түрде тұрақты болады.

Биологиялық әртүрлілік

Түркс және Кайкос аралдары – биоәртүрліліктің аса маңызды орталығы. Кариб теңізіндегі ең ежелгі тұз өндіру ошағының құрылуының нәтижесінде аралдарда көптеген эндемикалық және халықаралық маңызы бар түрлер кездеседі. Түрлердің алуан түрлілігіне эндемикалық кесірткелер, жыландар, жәндіктер мен өсімдіктер, сондай-ақ теңіз жануарлары кіреді; бұған қоса, бұл аралдар теңіз құстарының көбеюі үшін маңызды аймақ болып табылады. Ұлыбритания және Түркс және Кайкос аралдары үкіметтері халықаралық экологиялық конвенциялар бойынша міндеттемелерді орындау мақсатында осы аралдардың сақталуына және қорғалуына бірлесіп жауапкершіліктейді. Осының маңыздылығын ескере отырып, аралдар Ұлыбританияның болашақ ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне енгізілген.

Саясат

Түркі және Кайкос аралдары – Ұлыбританияның теңізден тыс аумағы. Аумақтың құқықтық жүйесі ағылшын ортақ құқығына негізделген, сондай-ақ Ямайка мен Багам аралдарынан қабылданған шағын саны заңдар бар. 18 жасқа толған барлық азаматтарға сайлау құқығы кепілденген. Ағылшын тілі – мемлекеттік тіл. Гранд-Түрк – Түркі және Кайкос аралдарының әкімшілік және саяси орталығы, ал Кокберн қаласы 1766 жылдан бері үкімет орны болып табылады. Түркі және Кайкос аралдары Кариб теңізі даму банкінің құрамына қатысады, КАРИКОМ-ның серіктес мүшесі, Дүниежүзілік почта одағының мүшесі және Интерполдың аймақтық бөлімшесін ұстап тұрады. Біріккен Ұлттар Ұйымының тарапынан колониялық егемендіктен айырылу жөніндегі арнайы комитеті аталған аумақты Біріккен Ұлттар Ұйымының өзін-өзі басқару құқығына ие емес аумақтар тізіміне енгізді. 2012 жылдың қазан айында қолданысқа енген жаңа Конституцияға сәйкес, заң шығару билігі бірпалаталы Ассамблеяда шоғырланған, ол 19 орыннан тұрады, оның 15-і сайланады және 4-ін губернатор тағайындайды; сайланған депутаттардың бесеуі жалпы сайлау арқылы, ал 10-ы бір мандатты округтерден төрт жылдық мерзімге сайланады.

Қоғамдық қауіпсіздік

Полициялық қызмет негізінен Түркі және Кайкос аралдарының Корольдік полиция күшінің жауапкершілігінде болады. Кедендік бақылау және шекараны қорғау Шекаралық күштің міндеті. Кей уақыттарда оларға Түркі және Кайкос аралдары жасағы қолдау көрсетуі мүмкін.

Әскери және қорғаныс

Түркс және Кайкос аралдарының қорғанысы Ұлыбританияның жауапкершілігінде. Корольдік теңіз күштерінің Кариб теңізінде тұрақты дислокацияда кемесі бар, және Атланттық патруль (NORTH) міндетінің аясында, уақыт-уақытпен басқа Корольдік теңіз күштері немесе Корольдік теңіз күштерінің көмекші кемелері жөнітілуі мүмкін. Бұл кемелердің аймақтағы басты міндеті – теңізден тыс территориялардың британдық егемендігін сақтау, аймақта жиі болатын дауылдар сияқты апаттар кезінде гуманитарлық көмек көрсету және құтқару жұмыстарын жүргізу, сондай-ақ есірткіге қарсы күрес операцияларын атқару. 2022 жылдың күзінде Wildcat тікұшағымен бірге Корольдік теңіз күштерінің көмекші кемесі RFA Tideforce, аймақтағы қылмыстық топтардың зорлық-зомбылығының күшеюіне қарсы тұрған Корольдік Түркс және Кайкос аралдары полициясына қадағалау көмегін көрсету үшін аралдарға жөнелтілді.

Түркі және Кайкос аралдары полкі

Губернатор Найджел Дакин 2019 жылдың желтоқсан айының басында Түркі және Кайкос аралдарының өзінің қорғаныс полкын, Түркі және Кайкос аралдары полкын құратынын, Ұлыбританияның қорғаныс министрлігінің көмегімен, және ол Корольдік Бермуда полкі мен Кайман аралдары полкіне ұқсас болатынын мәлімдеді. Түркі және Кайкос аралдары полкі, Бермуда мен Кайман аралдарындағы полктер сияқты, елдің қауіпсіздігін арттыруға бағытталған болады, ал табиғи апаттар болған кезде полк инженерлік және байланыс саласында дайындықтан өтеді. 2019 жылдың желтоқсан айының ортасында Ұлыбританияның қорғаныс министрлігінің өкілдері Түркі және Кайкос аралдарына полк құру жұмыстарын бастау үшін келді. Түркі және Кайкос полкі 2020 жылдың үшінші тоқсанында жұмыс істей бастауы күтілуде, бұл Кайман полкінен шамамен жарты жыл кейін болады. 2020 жылдың көктемінде Ұлыбританияның қорғаныс министрлігінің Қауіпсіздік және көмек тобы Түркі және Кайкос аралдарына COVID-19 пандемиясына, 2020 жылғы Атлантика мұхитындағы дауыл маусымына және жаңа Түркі және Кайкос полкын құруға көмектесу үшін келді. 2020 жылдың маусым айының басында подполковник Эннис Грант жаңа Түркі және Кайкос полкінің командирі болып тағайындалды.

Тіл

Аралдардың ресми тілі – ағылшын тілі, бірақ халық Түркі және Кайкос аралдары креол тілінде де сөйлейді, ол Багам креол тіліне ұқсас. Куба мен Испаньолаға жақындығының арқасында, Гаити және Доминикан Республикасынан, сондай-ақ Кубадан заңды және заңсыз көші-қон нәтижесінде аумақта үлкен гаити креол және испан тілінде сөйлейтін қауымдастықтар қалыптасқан.

Дін

Түркі және Кайкос аралдары халқының 86% христиан дінін ұстанады (баптистер 35,8%, Құдай шіркеуі 11,7%, Рим католиктері 11,4%, Англикан 10%, Методистер 9,3%, Жетінші күн адвентистері 6%, Ехоба куәгерлері 1,8%), ал қалған 14% басқа діндерді құрайды.

Мәдениет

Түркі және Кайкос аралдары, әсіресе, рипсо музыкасымен танымал – бұл жанр аралдарда туған. Түркі және Кайкос аралдары жыл сайынғы Музыка және Мәдениет фестивалімен мәшһүр, онда көптеген жергілікті таланттар мен Кариб бассейні мен АҚШ-тан келген танымал музыканттар өнер көрсетеді. Үлкен Кайкос аралдарында әйелдер дәстүрлі түрде сабаннан себеттер мен шляпалар тоқиды. Бұл дәстүрдің сақталғандығы 1830 және 1841 жылдары Африкадан тікелей келген, құл саудасынан босатылған африкалықтармен байланысты болуы мүмкін; олар өздерімен бірге мәдени қолөнер шеберлігін әкелді. Екі танымал жергілікті тағам – шомыртқадан жасалған қуырылған бөлшектер және шомыртқа салаты.

Денсаулық сақтау

Түркі және Кайкос аралдары 2010 жылы Ұлттық денсаулық сақтану жоспарын құрды. Тұрғындар жалақысынан және минималды төлемдер арқылы Ұлттық денсаулық сақтану жоспарына жарна төлейді. Көрсетілетін денсаулық сақтау көлемінің басым бөлігі Interhealth Canada басқаратын жекеменшік-мемлекеттік серіктестік ауруханаларында жүзеге асырылады, олардың біреуі Провиденсиалде, екіншісі Гранд-Тюркте орналасқан. Бұдан өзге, бірнеше мемлекеттік және жеке клиникалар да бар. Ауруханалар 2010 жылы ашылды және 2012 жылдан бері Accreditation Canada ұйымымен аккредиттелген.

Экономика

Түркі және Кайкос аралдарының экономикасында туризм, оффшорлық қаржы және балық аулау басым болып табылады. Хотелдер мен мейрамханалар 34,67%, Қаржылық қызметтер 13,12%, Құрылыс 7,83%, Көлік, сақтау және байланыс 9,90%, жылжымайтын мүлік, жалға беру және кәсіпкерлік қызмет 9,56% құрайды. Көптеген капитал тауарлары мен ішкі тұтынуға арналған азық-түлік импортталады. Негізгі ауыл шаруашылығы өнімдеріне жүгері, бұршақ, маниока (тапиока) және цитрус жемістерінің шектеулі көлемі кіреді. Балық және конх – экспорттың жалғыз маңызды түрі. 2000 жылы лобстер, кептірілген және жаңа конх, конх қабықтарының 169,2 миллион долларға жуық сомасы, негізінен Ұлыбритания мен АҚШ-қа экспортталды. Дегенмен, соңғы жылдары балық аулау көлемі азайып барады. Бұл аймақ бұрын Оңтүстік Америкадан АҚШ-қа бағытталған есірткінің маңызды транзит пункті болған, бірақ Америка, Багам және Түркі және Кайкос аралдарының бірлескен күш-жігерінің нәтижесінде бұл сауда көлемі айтарлықтай төмендеді. Аралдар негізінен АҚШ пен Ұлыбританиядан азық-түлік және сусындар, темекі, киім-кешек, өндіріс және құрылыс материалдарын импорттайды. 2007 жылы импорттың жалпы сомасы 581 миллион долларды құрады. Аралдар жылына 236,5 ГВт электр энергиясын өндіреді және тұтынады, оның барлығы қазба отындарынан алынады.

Көлік

Провиденсиал халықаралық әуежайы Түркі және Кайкос аралдарының басты кіреберіс нүктесі болып табылады, ал JAGS McCartney халықаралық әуежайы Гранд-Тюрк аралының астанасы Кокберн қаласына қызмет көрсетеді. Барлығы жеті әуежай бар, олар барлық мекенделген аралдарда орналасқан. Бесінің асфальтталған ұшу-қону жолақтары бар (олардың үшеуі шамамен ұзын, ал біреуі шамамен ұзын), ал қалған екеуінің асфальтталмаған ұшу-қону жолақтары бар (олардың біреуі шамамен ұзын, ал екіншісі айтарлықтай қысқа). Сенімсіз дереккөз: reason=domain on WP:BLACKLIST. Аралдарда тас жолдың ұзындығы – , оның асфальтталған бөлігі – , ал асфальтталмаған бөлігі – . АҚШ-тың және Ұлыбританияның Виргин аралдары сияқты, Түркі және Кайкос аралдарында да сол жақтан қозғалыс жүреді. Аймақтың негізгі халықаралық порттары мен жағажайлары Гранд-Тюрк және Провиденсиал аралдарында орналасқан. Аралдарда маңызды теміржол желісі жоқ. ХХ ғасырдың басында Шығыс Кайкос аралында сисалды плантациядан портына тасымалдау үшін атпен жүргізілетін теміржол пайдаланылды. Сисаль саудасы тоқтағаннан кейін бұл маршрут алынып тасталды.

Ғарышқа ұшу

1950 жылдан 1981 жылға дейін АҚШ Гранд-Түрк аралында зымыранды қадағалау станциясына ие болды. Америка ғарыш бағдарламасының бастапқы кезеңдерінде NASA осы станцияны пайдаланды. 1962 жылы Жерді үш рет айналғаннан кейін американдық ғарышкер Джон Гленн жақын жердегі мұхитқа сәтті қонды, содан кейін Гранд-Түркке жеткізілді.

Пошта жүйесі

Түркс және Кайкос аралдарында пошта жеткізілімі жоқ; пошта басты аралдардың әрқайсысындағы төрт пошта бөлімінің бірінен алынады. Пошта мақсатына қарай аптасына үш немесе жеті рет тасымалданады. Пошта бөлімі аумақтың үкіметінің құрамында болып, Ұлыбритания үкіметтік қолдау қызметтері министріне есеп береді.

Медиа

Ұялы телефон қызметін Cable & Wireless Communications компаниясы Flow бренді арқылы GSM 850 және TDMA желілерін пайдалана отырып, ал Digicel GSM 900 және 1900, Islandcom Wireless 3G 850 желілерін пайдалана отырып ұсынады. Cable & Wireless компаниясы Провиденсиал және Гранд-Тюрк қалаларында CDMA ұялы телефон қызметін ұсынады. Жүйе құрлықпен екі су асты кабелі және Intelsat жер станциясы арқылы байланыстырылған. 1998 жылы үш AM радиостанциясы (біреуі істен шыққан) және алты FM радиостанциясы (қысқа толқынды станция жоқ) болды. Ең танымал станса – Power 92.5 FM, ол Top 100 хиттерін ойнатады. Аймақ бойынша 8000-нан астам радиоқабылдағыш бар. Вест-Индия Видео (WIV) екі он жылдан астам уақыттан бері Түркс және Кайкос аралдарындағы жалғыз кабельдік теледидар провайдері болып табылады, ал WIV4 (WIV-тің еншілес компаниясы) 15 жылдан астам аралдардағы жалғыз хабар тарату станциясы болып табылады; Багам аралдарынан да хабарлар қабылданады. Аймақта екі интернет-провайдер бар және оның елдік кодты жоғары деңгейдегі домені (ccTLD) ".tc" болып табылады. Әуесқой радио шақыру белгілері "VP5" әрпімен басталады және аралдарға келген операторлар көбінесе аралдардан жұмыс істейді. Түркс және Кайкос аралдары ARCOS 1 су асты кабелімен қамтамасыз етіледі, ол аймақты оңтүстікте Доминикан Республикасына, солтүстікте Багам аралдарына және одан әрі АҚШ пен Орталық Америка елдеріне жалғастырады. WIV 2002 жылы Channel 4 News-ті енгізді, ол ел бойынша жергілікті жаңалықтар мен ойын-сауық бағдарламаларын таратуға арналған. 4-арна 2007 жылдың қараша айында WIV4 болып қайта іске қосылды. 2013 жылы 4NEWS аралдардағы бірінші жоғары ажыратымды кабельдік жаңалықтар қызметіне айналды, Grace Bay, Providenciales-те телестудиясы бар. DigicelPlay – жергілікті кабельдік провайдер. Түркс және Кайкос аралдарының газеттеріне Түркс және Кайкос апталық жаңалықтары, Түркс және Кайкос Күн және Түркс және Кайкос еркін баспасөз кіреді. Үш басылым да апта сайын шығады. Weekly News және Sun газеттерінде қосымша журналдар бар. Басқа жергілікті журналдар: Times of the Islands, s3 Magazine, Real Life Magazine, Baller Magazine және Unleashed Magazine.

Спорт

Крикет – аралдардың ұлттық спорты. Ұлттық құрама ICC Америка чемпионатындағы аймақтық турнирлерге қатысады, сондай-ақ 2008 жылғы Стэнфорд 20/20 аясында бір Twenty20 матчында ойнаған. Ішкі екі лига бар, біреуі Гранд-Турк аралында үш командамен, екіншісі – Провиденсиалде. Аймақ Халықаралық Олимпиада комитеті тарапынан мойындалмағандықтан, Түркі және Кайкос аралдарының өкілдері Олимпиада ойындарында Ұлыбритания үшін жарысады.

Танымал тұлғалар

Лиза Рей МакКой (1967 жылы Чикаго, Иллинойс штатында туған) – американдық актриса және Түркс және Кайкос аралдарының бұрынғы бірінші ханымы. Маккой 2006 жылдың сәуір айында бұрынғы басшы, кейін премьер-министр болған Майкл Мисикке үйленді. 2008 жылы Лиза Рей премьер-министрмен ажырасып жатқанын мәлімдеді, себебі ол үкіметтік қаражатты жемқорлыққа пайдалану, адалдықтан айнып, пара алумен айыпталды. Ажырасу 2010 жылы ресми аяқталды. Ол сонымен қатар хип-хоп рэпері Да Браттың жарты қарындасы.