Кіріспе
Адамға қолдануға арналған жануар терісі. Тері немесе жамбас – адамға қолдануға арналған жануар терісі. "Жамбас" сөзі неміс тіліндегі Haut сөзімен байланысты, ол "тері" дегенді білдіреді. Өндірісте ірі жануарлардың, мысалы, сиыр, бұқа терілері "жамбас" деп аталады, ал кіші жануарлардың, ешкі, қой, бұғы, шошқа, балық, аллигатор, жылан және т.б. терілері "тері" деп аталады. Кәсіби мағынада жамбасқа ірі қара мен басқа да малдың терісі, бұғы терісі, аллигатор терісі және жылан терісі жатады. Олардың барлығы аяқ киім, киім, былғары сөмкелер, белбеулер немесе басқа да сәндік аксессуарлар жасауға қолданылады. Былғары сонымен қатар автомобильдерде, жиһаз төсемдерінде, интерьерде, жылқы жабдықтарында және жекелеу құралдарында қолданылады. Кейде терілер әлі де аң аурудан алынып, қолмен немесе шеберханаларда өңделеді, бірақ былғары өндірісінің басым бөлігі қазір өнеркәсіптік масштабта жүзеге асырылады. Бұл үшін әртүрлі таниндер қолданылады. Жамбастар сонымен қатар иттер мен басқа да үй жануарлары үшін өңделген шайнағыштар ретінде де қолданылады. "Тері" термині кейде түрлі жануарлардан, соның ішінде мысықтардан, мысық тұқымдастардан және аюлардан алынатын терілерді де қамтиды.
A hide or skin is an animal skin treated for human use. The word "hide" is related to the German word Haut, which means skin. The industry defines hides as "skins" of large animals e. g. cow, buffalo; while skins refer to "skins" of smaller animals: goat, sheep, deer, pig, fish, alligator, snake, etc. Common commercial hides include leather from cattle and other livestock animals, buckskin, alligator skin and snake skin. All are used for shoes, clothes, leather bags, belts, or other fashion accessories. Leather is also used in cars, upholstery, interior decorating, horse tack and harnesses. Skins are sometimes still gathered from hunting and processed at a domestic or artisanal level but most leather making is now industrialized and large scale. Various tannins are used for this purpose. Hides are also used as processed chews for dogs or other pets. The term "skin" is sometimes expanded to include furs, which are harvested from various species, including cats, mustelids, and bears.
Тарих
Археологтар жануарлардың терісі барлық ерте заманғы адамдар үшін киім мен баспананың маңызды көзі болды деп санайды және оның қолданылуы ауыл шаруашылығымен айналыспаған халықтардың арасында қазіргі заманға дейін жалғасты. Мысалы, инуиттер жазғы шатырларын, су өткізбейтін киімдерін және каяктарын жануарлардың терісінен жасаған. Ерте орта ғасырларда терілер ағаш қамалдар мен қорғаныс құрылыстарын қоршау кезінде өртенуден сақтау үшін қолданылған. Американың түрлі тайпалары тепилер, вигвамдар, мокасиндер мен букскиндерді теріден тіккен. Оларды кейде терезелерді жабу үшін де пайдаланған. 1950 жылдарға дейін барабанның қабығына жануар терісі немесе металл қолданылған. Пергамент пен веллум – өңделген теріден жасалған қағаз түрі – Темір дәуірінде, шамамен Пергам қаласында Шығыс Жерорта теңізіне әкелінген. Салмақтар мен өлшемдер туралы жарғы – шамамен 1300 жылға дейінгі, бірақ нақты мерзімі белгісіз заңдардың бірі – Англияның саудасының маңызды тауарлары ретінде шикі тері, қолғаптар, пергамент пен веллумды атап көрсетеді. Стандартталған жүк көлемі (ласт) 20 дicker, әрқайсысында 10 сиыр терісінен тұрған. Қоян мен сорғы терісі 40 теріден тұратын ағаштармен саудаланып, салық салынатын. Терілер 32 немесе 33 теріден тұратын байламдарда, ал қолғаптар 10 жұптық және 12 жұптық ондықтарда сатылатын. Пергамент пен веллум олардан жасалған түпнұсқа қой терілерінің ондықтары бойынша саудаланды. Сирек кездесетін жұмсақ жүндер тарих бойы мәртебелі символ болып келді. Ермин жұны еуропалық ақсүйектермен ерекше байланысты болған, ал қара ұштары бар құйрықтары шапан шеттеріне орналастырылып, ақ фонда қара ромбтардан тұратын өрнек құратын. 17 және 18 ғасырларда бобрдан жасалған бас киімге болған сұраныс Солтүстік Американы, әсіресе Канаданы зерттеуге түрткі болды және тіпті ең өнімді аймақтар үшін бәсекелесетін жергілікті тайпалар арасында соғыстарға себеп болды. Табиғи былғары лимузиндердің ішкі безендірілуінен бастап дизайнерлік ұялы телефондардың қаптамасына дейін көптеген қымбат өнімдерде қолданыла береді. Дегенмен, қазір көптеген жасанды былғары мен жүн түрлері қол жетімді, олар көбінесе арзан балама болып табылады.
Өндіріс
Жануарлардың терілері мен жұмсақ түктері көбінесе жаңа немесе тұздалған күйінде өңделіп, күйдіріледі. Кейде терілер созылып, кептіріліп, содан соң күйдіріледі. Көптеген терілер үй жануарларынан алынады; ал тері үшін ең көп қолданылатын жабайы жануарлар – күміс түлкі мен қоян – осылайша тұтқындыққа алынып, шаруашылықта өсіріледі. Ал линкс сияқты басқаларының терісі үшін әлі де жабайыда аң аулау жүргізіледі.
Қолдану
Қазіргі уақытта жануарлардың терісі негізінен аяқ киім, жиһаз матасы, былғары бұйымдар жасауға қолданылады; ал жануарлардың терілері киімге, әсіресе пальтоға, қолғаптарға, былғары бұйымдарға және аяқ киімге қолданылады. Ол кітап мұқабасын жасауға да пайдаланылады. Көптеген дәстүрлі барабандар, әсіресе қол барабандары, мысалы пандеиро, табиғи терілерден жасалады. Бұрын аллигатордың терісінен жасалған барабан қытай музыкасында маңызды рөл атқарған. Қытайдың сансян және Окинаваның саншин аспаптары көбінесе жылан терісінен дайындалады, ал олардың жапондық әріптесі – шамисен, студенттер үшін иттің терісінен, ал кәсіби музыканттар үшін мысықтың терісінен жасалады. Африкалық-американдық банджо бастапқыда жануарлардың терісінен жасалған, бірақ қазір көбінесе синтетикалық материалдар қолданылады. "Hides" сөзі барабан жиынтығын атау үшін сленг ретінде қолданылады. Кенгуру терісі – биязықтар жасау үшін ең көп қолданылатын материал. Семсерлердің саптарын жасауға шағалай терісі жиі пайдаланылады. Шошқа терісінен шұжық жасалады. Қоян терісінен шляпалар, пальтолар және қолғаптардың ішкі жағына астар жасалады.
Дау
Жануарлар құқығын қорғайтын белсенділер көбінесе адам киімдері үшін жануарлардың терісін пайдалануға қарсылық білдіреді. Қарсылықтың түрлері PETA-ның "Жүнін киюдің орнына жалаңаш жүремін" науқанынан басталады, бірақ қанға ұқсатып қызыл бояумен жүнді бүлдіру сияқты одан да күшті және тікелей әрекеттер азайтылды, мысалы, "Жұмырқак емес, бояу" науқанындағыдай. Ет, тері және былғары өнеркәсібіне қарсы жол тосу және заңсыз кіру де қолданылады, сондай-ақ мұндай компанияларға және аңшыларға қарсы жеке шабуылдарға дейін барады, кейбір жағдайларда өрт қою және дене күші қолдану да орын алған.