Кіріспе

Спандекс, Ликра немесе эластан – жоғары серпімділігімен танымал синтетикалық талшық. Бұл 1958 жылы DuPont компаниясының химигі Джозеф Шиверс тапқан полиэфир-полиуретандық сополимер.

Атауы

"Spandex" атауы "кеңейеді" сөзінің анаграммасы болып табылады және Солтүстік Америкада осы атау жиі қолданылады. Еуропа континентінде оны эластанның түрлері арқылы таниды. Ұлыбританияда, Ирландияда, Португалияда, Испанияда, Латын Америкасында, Австралияда және Жаңа Зеландияда ол негізінен "Lycra" деп белгілі. "Spandex" брендтері: Lycra (The Lycra Company, бұрын DuPont Textiles and Interiors бөлімшесі), Elaspan (The Lycra Company), Acepora (Taekwang Group), Creora (Hyosung), INVIYA (Indorama Corporation), ROICA және Dorlastan (Asahi Kasei), Linel (Fillattice) және ESPA (Toyobo).

Функция

Спандекс талшықтарының ерекше серпімділігі киімнің қысымға қарайтын жайлылығын арттырады, бұл дене қозғалысын жеңілдетеді. Қысымға қарайтын жайлылық – адам ағзасының қысымды қабылдағыштарының (терінің сезімдік жасушаларындағы механорецепторлардың) киімге жауабы. Сезімдік жауапқа материалдың созылуы, тығыздығы, бос болуы, ауырлығы, жеңілдігі, жұмсақтығы және қатаңдығы әсер етеді. Спандекстің серпімділігі мен беріктігі (көлемнен бес есеге дейін созылуға қабілетті) көптеген киімдерге, әсіресе денеге жақын киімдерге енгізілген. Спандекстің артықшылығы – оның жоғары беріктігі мен серпімділігі, созылғаннан кейін бастапқы пішініне оралу қабілеті және қарапайым маталарға қарағанда тез кебуі. Киім үшін спандекс көбінесе мақта немесе полиэстермен қоса қолданылады және түпкі матаның шағын бөлігін құрайды, сондықтан матаның түрі мен сезімі басқа талшықтардың сипаттамаларын сақтайды. 2010 жылы АҚШ-та сатылған киімнің шамамен 80% құрамында спандекс болған.

Тарих

Диолдар мен диизоцианаттардың оңай конденсациялануы 1930 жылдары Отто Байердің жұмысының нәтижесінде анықталды. Осы кезеңде әйелдер іш киім мен шұлықтарға деген қажеттілігі арқасында маңызды тұтынушылар тобы ретінде көзге түре бастады. DuPont өзінің Lycra бренді үшін кең ауқымды жарнамалық науқанды жүргізіп, әйелдер журналдарында жарнамалар мен толық беттік хабарламалар жариялады. 1970 жылдардың ортасында әйелдердің азаттық қозғалысының пайда болуымен корсеттер сатылымы төмендеді, себебі олар тәуелсіздікке қарсы көзқараспен байланыстырылып, жылдам өтіп бара жатқан дәуірдің символы саналды. Бұл талшық, әсіресе, велосипедшілердің жамбасының ортасына дейін жететін шорттарында кең таралды. Спандекс киім өнеркәсібінде өте танымал болғандықтан, 1987 жылы DuPont әлемдік сұранысты қанағаттандыруда қиындықтарға тап болды. 1990 жылдары спандекстен жасалған көптеген тауарлар танымал болды, соның ішінде Bodyslimmers саудалық атауымен сатылатын дене пішінін түзетуге арналған сәтті желісі де бар еді. Онжылдыққа қарай, көйлектер, шалбарлар, көйлектер және тіпті аяқ киімдер де спандекс қосылған түрде жасалатын болды, ал Banana Republic сияқты жаппай сауда орындары оны ерлер киімінде де пайдаланды.

Қоршаған ортаға әсері

Спандекс қосылған көптеген киімдерді қайта өңдеу қиын. Тіпті 5% спандекс қосылса, матаның көптеген механикалық қайта өңдеу машиналарымен үйлесімділігі жоғалады.