Кіріспе

Киім ілгіш, пальто ілгіш немесе жай ғана ілгіш – пальто, жакет, свитер, көйлек, блузка немесе кебісшікті бүршіксіз ілу үшін ыңғайлы жағдай жасау мақсатында адам иығының пішінінде жасалған құрылғы. Шалбар, юбка немесе кілт ілуге арналған тұтқасы бар. Екі түрін де бір ілгіште біріктіруге болады. Киім ілгіш бастапқыда адамдарға киімдеріне оңай қол жеткізуге және үйде киім сақтауға арналған орынды белгілеуге мүмкіндік беру үшін ойластырылған. Сондай-ақ, киімді құрғақ және бүршіксіз ұстауға да көмектеседі. Киім ілгіштердің үш негізгі түрі бар. Біріншісі – сымнан жасалған ілгіш, көбінесе болаттан жасалған, жалпақ үшбұрыш тәрізді пішінде болады, жоғары жағында ілгек орналасқан. Екіншісі – ағаштан жасалған ілгіш. Ол киімге зақым келтірмеу үшін жиектері тегістелген, бумеранг пішіндес кесілген жалпақ ағаштан және әдетте металлдан жасалған ілгектен тұрады. Кейбір ағаш ілгіштердің ұштары дөңгелек болып келіп, жалпақ үшбұрыш құрайды. Бұл таяқша жакетке арналған шалбарды ілу үшін жасалған. Үшінші түрі және бүгінгі күні ең көп қолданылатыны – пластик ілгіштер, олар көбінесе сым немесе ағаш ілгіштердің пішінін қайталайды. Пластик ілгіштер балалар киімдерінің пішініне сәйкес келетін кішірек өлшемдерде де шығарылады. Кейбір ілгіштердің төменгі жағында юбкаларды ілуге арналған қысқыштар болады. Шалбарға арналған арнайы ілгіштер үшбұрышты пішінде жасалмауы мүмкін, олардың орнына тек қысқыштармен жабдықталған таяқ қолданылады. Басқа ілгіштердің жоғарғы екі таяқшасынан майлықтарды ілуге арналған кішкентай сақиналар шығып тұрады. Арнайы шалбар ілгіштеріне көптеген шалбарларды орналастыруға болады. Жаға арқылы салынатын, қолдануды жеңілдету және киімнің созылуын азайту үшін жасалған бүгілетін киім ілгіштер – дәстүрлі киім ілгіштердің ескі, бірақ пайдалы нұсқасы. Олар АҚШ-та 200-ден астам рет патенттелген, мысалы, 1897 жылы Джордж Е. Хидоутқа берілген АҚШ патені 0586456.

Тарих

Шапанға ілінетін матаның кішкентай бөлігі 1830 жылы пайда болды, бұл сыртқы киімді ілуге мүмкіндік берді. 1850 жылдар шамасында матадан жасалған иірімдердің орнына кішкентай тізбектер қолданыла бастады, бірақ матадан жасалған иірімдерді пайдалану да жалғасты, және бүгін де көптеген киімдерде кездеседі. Дегенмен, бүгінгі таңда ең көп қолданылатын иық пішіндес сым ілгіш, 1869 жылы Коннектикут штатының Нью-Британ қаласында О.А. Норт өнертабырлаған пальто ілгішінен шабыт алды. Мичиган штатының Джексон қаласындағы Timberlake Wire and Novelty Company компаниясының қызметкері Альберт Дж. Паркхаус та осы өнертабысқа үлес қосты деп есептеледі. Әңгімеге сүйенсек, 1903 жылы Паркхаус жұмысқа келгенде барлық пальто ілгіштері бос екенін байқады. Көңілі толмаған ол сымды алып, бүгінгі таңда таныс пішінге келтіріп, пальтосын іліп қойды. 1876 жылы Бостон университетінің инженерлік студенті Кристофер Канн да осыған үлес қосты. 1906 жылы Мичиган штатының Гранд-Рапидс қаласындағы ерлер киімін сатушы Мейер Мей өзінің тауарларын тілек сүйегі пішіндес ілгіштерінде көрсеткен алғашқы саудагер болды. Осы түпнұсқа ілгіштердің кейбіреулерін Гранд-Рапидстегі Франк Ллойд Райт жобалаған Мейер Мей үйінде көруге болады. 1932 жылы Шейлер К. Хулетт жақсартылған дизайнды патенттеді, ол сымның жоғарғы және төменгі бөліктеріне орнатылған картон түтікшелерді пайдаланып, киімнің бүктелуін болдырмады, ал 1935 жылы Элмер Д. Роджерс төменгі таяқшаға түтік қосты, ол әлі де қолданылуда. Ілгіштер ағаштан, сымнан, пластиктен, сирек резеңкеден және басқа материалдардан жасалуы мүмкін. Қымбат киімдерге, іш киімге және әсем көйлектерге сатен сияқты жұмсақ материалдармен төселгендері де бар. Бұл жұмсақ, құлпынайлы төсем киімді сым ілгіштердің иыққа тигізетін іздерден қорғайды. Қағазбен қапталған сым ілгіштер, яғни «капсырылған» ілгіштер, арзан және тазалаудан кейін киімді қорғау үшін тазалау орындарында қолданылады. Қолданылған сым ілгіштерді қайта өңдеуге болады немесе тазалау орталығына қайтаруға болады. Саяхатшылар үшін ыңғайлы, жеңіл және бүктелетін ілгіштерді жасау – ілгіштердің эволюциясындағы табиғи қадам болды. Бұл ілгіштер саяхатшылардың қажеттіліктерін ескере отырып жасалған, олардың бүктелетін дизайны киімді орап, багажға оңай салып, сақтауға мүмкіндік береді. Бұл эволюция олардың функционалдығы мен дизайнына ғана емес, сонымен қатар қоршаған ортаға тигізетін әсеріне де назар аударуға бағытталған. Қайта өңделген пластиктерді пайдалану – ілгіштерді тұрақты етудің бір жолы. Қайта өңделген материалдардан ілгіштерді өндіру қалдықтарды азайтады, энергия мен ресурстарды сақтайды және парниктік газдар шығарындыларын төмендетеді. Бұл даму – пластик қалдықтарын азайту және тұрақтылықты арттыру бойынша жаһандық күш-жігерге сәйкес келетін ілгіштердің эволюциясындағы табиғи үрдіс.

Қалайламаған пайдалану

Сым көпқабатты, ал сымнан жасалған киім ілгіштер көбінесе арзан, жартылай берік сым ретінде қолданылады, олар үй шаруашылығының түрлі жобаларында байланыстыру сымынан қол жетімдірек. Киім ілгіштерін импровизациялық дәнекерлеу электродтары ретінде пайдалану шамамен 100 жылдан бері кең таралған. Сол сияқты, көптеген қолдан жасау және балалар жобалары түрлі мақсаттар үшін сым ілгіштерді ұстағыштар ретінде қолданады, мысалы, автокөлік жөндеу кезінде тежегіш калиперін тежегіш түтігінен іліп қоюдан бастап, құс клеткасына қақпаны бекітуге дейін. Балалар телебағдарламасы "Көк Питер" үшін жасалған сүйікті "Advent тәжі" төрт сым ілгіштен жасалған. Киім ілгіштерін жұлдыз табу таяқтарын жасауға болады. Жылтыратудан кейін, сым ілгіштерін автомобильдерді "жеке бағдарлаудан" бастап ойынға дейін, қолдың тұрақтылығын тексеруге арналған өткізгіш сым ретінде қолдануға болады. Олар көбінесе ескі автомобильдерге күшпен кіру үшін қолданылады, олардың құлыптары мен кіру жүйелері мұндай әдістерден қорғалмаған. Сым ілгіштерді автомобиль радиоантеннасы ретінде пайдаланудың ұзақ тарихы бар. Киім ілгіштер лагерьде зефир немесе хот-дог пісіруге де жиі қолданылады. 2007 жылдың қазан айында Collecticus журналы киім ілгіштердің, әсіресе алдыңғы жағында танымал компанияның немесе оқиғаның жарнамасы бар киім ілгіштердің коллекциялық затқа айналғанын хабарлады. Мысалы, 1950 жылғы Butlins ілгіші 2006 жылдың қазан айында Collecticus ішінде 10,10 фунт стерлингке сатылды. 1995 жылы 35 000 фут (10 668 м) биіктіктегі ұшақта операция жасаған ортопед-хирург Ангус Уоллес және оның әріптесі Том Вонг, жолсеріктің пневмотораксын жеңілдету үшін катетерді қатайту үшін коньякпен стерильденген, түзуленген ілгішті трокар ретінде пайдаланды. Түзуленген сым киім ілгіштері қауіпті және/немесе заңсыз аборттар жасау үшін (көбінесе өздігінен жасалатын) қолданылды, сымды жатыр мойны арқылы жатырға енгізіп, жатырдың ішіндегілерді шығаруға мәжбүрледі. Бұл өмірге қауіпті әдіс оны орындаған адамға ауыр салдарлар тудырады. Абортты қылмыстық қылудың қауіптерін білдіретін символ ретінде, таңдау құқығын қолдаушылар наразылықтарында сым киім ілгіштері қолданылды.