Кіріспе

Сыртқы қорғаныш киім – киімнің бір түрі. Алқа – дене алдыңғы жағын жабу үшін басқа киім үстінен киілетін киім. Олардың мақсаты әртүрлі болуы мүмкін, көбінесе киім мен теріні дақтар мен ісқырықтардан қорғайтын функционалды аксессуар ретінде қолданылады. Дегенмен, алқалар әшекей ретінде, гигиеналық талаптарға байланысты, униформаның бөлігі ретінде немесе қышқыл, аллергендер немесе артық ыстық сияқты қауіптерден қорғану үшін тағылуы мүмкін. Сонымен қатар, жұмыс орындарында қосымша құралдар мен детальдарды сақтауға немесе шаң мен қажетсіз материалдардан қорғануға да пайдаланылады. Алдыңғы жағын жабатын сыртқы қабат ретінде алқа униформа, әшекей, салтанатты киім (мысалы, масон алқасы) немесе сәндік элемент ретінде тағылуы мүмкін. Алқалардың стилі практикалық, әсем және естелік болуы мүмкін. Бұл сөз көне француз тіліндегі "napron" сөзінен шыққан, ол "кішкентай мата" деген мағынаны білдіреді. Уақыт өте келе, тілдік өзгерістер нәтижесінде "napron" сөзі "apron" сөзіне айналды.

Алжапқыштар үлгілері

Алжапқыштың мақсатына қарай түрлі формалары бар. Негізгі айырмашылық – белден төмен жабатын белдік алжапқыштар мен дененің жоғарғы бөлігін де қамтитын алдыңғы жағы бар алжапқыштар (биб алжапқыштар). Әдетте, алжапқыш екі жіп тәрізді мата жолағымен ұсталады, олар арқасынан байланады. Алдыңғы жағы бар алжапқыштың мойынға тағылатын бауы (қазіргі кезде ең көп таралғаны) немесе иықтан өтетін және белдікке бекітілетін иық белдеулері болуы мүмкін. Бірінші нұсқаның артықшылығы – оны кию өте оңай. Иық белдеулерінің артықшылығы – алжапқышты киюге ыңғайлырақ, ал мойын бауы қозғалыс еркіндігін аздап шектеуі мүмкін. Кейбір заманауи алжапқыштарда әзілді жазулар, суреттер немесе компания логотиптері болады.

Бабыршақ жапсырмасы

Бибб-алжапқыш (сонымен қатар "француздық аспаздың алжапқышы" немесе "барбекю алжапқышы" деп те аталады) ғасырлар бойы киіліп келеді. Бибб-алжапқыштың қарапайым бастауы адамдар матаның қалдықтарынан мойынға ілініп, артына байланатын бибб сияқты жамылғы жасаған кезде басталды. Табард (британдық ағылшын тілінде; АҚШ ағылшын тілінде – шебердің алжапқышы) – дененің алдыңғы және артқы жағын жабатын алжапқыштың бір түрі. Ол бүйірлік байламалармен немесе артқы жағына байланатын белдіктермен бекітіледі. Ол дененің жоғарғы бөлігінің көп бөлігін қамтиды және көптеген кәсіптерде қолданылады, мысалы, нан пісіру орындарында, ауруханаларда және ірі сауда орталықтарында. Алғашқы шебердің алжапқышы әдетте былғарыдан жасалған. Балама нұсқасында байламалардың орнына түйреуіштер қолданылады және алдыңғы жағынан жабылады. Мұндай алжапқыштар, іс жүзінде, жилетке ұқсас және көбінесе кәсіби емес, тұрмыстық қолдану үшін сатылады.

Бунгалоудың алжапқышы

Бунгало алжапқышы – әйелдердің үй ішінде киетін киімдерінің бір түрі. Көптеген бунгало алжапқыштары өте қарапайым киім болған, көбінесе кимоно жеңдері (көйлектің денесімен бірге тілінген жеңдер), аз немесе мүлдем әшекейлемелер және мүмкіндігінше азын қамтитын бекіткіштермен жасалған. Олардың көпшілігі 20-ғасырдың бірінші жартысында (шамамен 1910-1940 жылдар аралығында) пайда болды, одан кейін «патио киімі» немесе қазіргі кездегі «Lounger» киімдеріне айналды немесе оларды ығыстырды. Көптеген алжапқыштардан өзгеше, олар басқа киімнің үстінен емес, жеке киіну үшін арналған. Олар, әдетте, 20-ғасырдың басындағы толық жабатын орама немесе пуловер түріндегі алжапқыштардан дамыған болуы мүмкін. Бунгало алжапқыштары түнгі көйлектер немесе үй халаттары мен үй көйлектерінің арасындағы жағдайды білдіреді; олар таңертең үй ішінде киюге ыңғайлы болған, бірақ үйден тыс жерде киілмейтін, ал нағыз таңертеңгі немесе үй көйлегіндей, азық-түлік дүкеніне немесе басқа да ресми емес жағдайларда киюге болар еді.

Клиникалық киім

Алжапқыш термині сонымен қатар қазір көбінесе қолданылмайтын, англикандық епископтар мен архидиакондар киетін дін қызметкерлерінің киімін де білдіреді. Дін қызметкерлерінің алжапқышы тізеден сәл жоғарыға дейін жететін қысқа сосаққа ұқсайды, архидиакон үшін қара, ал епископтар үшін қызғылт түсті болады. Алжапқышпен бірге тізеге дейін жететін қара шалбар мен тізе ұзындығындағы гетры тағылады. Бұл киімнің тарихы епископтар мен архидиакондардың бір кезде епархияның немесе архидиакондықтың түрлі аймақтарына атпен сапар шегетін кезін символдық түрде бейнелейді. Осыған байланысты, бұл киім діни сосақтан гөрі әлдеқайда ыңғайлы болған. Соңғы жылдары бұл киімнің маңызы символдыққа көшкен, ал екінші жарты ғасырдың ортасынан бастап оны кию азайып кетті.

Үйдегі алжапқыштар

Алжапқыш бұрын үй шаруасымен айналысатын әркім үшін қажетті киім деп есептелген. Кейбір елдерде, мысалы АҚШ-та 1960 жылдардың ортасынан бастап арзан киімдер мен кір жуғыш машиналардың пайда болуы фартуктің қолданылуын азайтты. Дегенмен, фартукті кию дәстүрі көптеген жерлерде күшін жойған жоқ. Бүгінде фартуктің мәні қайта жаңғырды, әйелдер де, ерлер де үй шаруасын орындағанда оны киеді. Мысалы, 2005 жылы "Уолл-стрит журналында" жарияланған мақалада АҚШ-та фартук "ретро-шик сәндік аксессуар ретінде қайта жаңғырып келеді" делінген. Бірақ, ол 1960 жылдарға дейін болғандай кең таралған емес. Көптеген адамдар қазір фартукті әйелдер де, ерлер де кие беруге болады деп санайды. Алайда, қалыптасқан әлеуметтік нормалар әйелдер көбінесе нәзік киім киетінін қамтамасыз етеді, сондықтан олар фартукпен қорғалуын қалауы мүмкін. Бұл сондай-ақ фартуктың тамақ дайындау және ыдыс жуу үшін дәстүрлі киім екендігіне байланысты, бұл жұмыстарды көбінесе әйелдер атқаратын. Егер үй қызметкерлеріне жұмыс берушілер форма берсе, онда көбінесе фартук та қоса беріледі. Фартукті гигиеналық талаптарды сақтау және анықтау мақсатында киеді.

Тарих бойы қорғаныш және сәнді алжапқыштар

Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде мата бағалы болғандықтан, алжапқыштар сол кезде тек белге байланған мата қиқымдары ғана болатын, мақсаты – астындағы құнды киімді қорғау. Кәсіпкерлерді жалпы "алжапқыш кигіштер" деп атаған, себебі алжапқыштар соншалық кең таралған еді, әртүрлі кәсіптер арасында ерекше стильдер пайда болды. Мысалы, ағылшын шаштараздары "шахматты алжапқыш кигіштер" деп танымал болды. Аяқ киім жасаушылар киімдерін аяқ киімге қолданылатын қара балауыздан қорғау үшін қара түсті киетін. Қасапшылар көк жолақты алжапқыштар тағар еді. Батлерлер жасыл алжапқыштар киетін. Тоқымашылар, инешілер және бағбандар көгілдір түсті киімдер тағар еді. Тас кесушілер өз кәсіптерінің шаңынан қорғану үшін ақ алжапқыштар киетін, тіпті жиырма бірінші ғасырда да алжапқыштар масондық рәсімдердің бөлігі ретінде сақталған. Бұл алжапқыштар ұзын, тізеден төмен түсетін, ал кеудені қорғау үшін алдыңғы жағында иықшасы болатын. 1813 жылы Англияның Ұлы ложасының Ежелгі және Жаңа масондық тармақтарының бірігуі киім мен рәсімдерде көптеген өзгерістер әкелді, олар бүгінгі күнге дейін сақталған. Масондық алжапқыштарды стандарттау қажет деп есептелді, нәтижесінде бүгін қолданылып жүрген алжапқыштар пайда болды. Ұрпақтылық құдайының мүсіндері әйелдердің алжапқыш кигенінің ең ерте бейнесі болуы мүмкін. Критте қазба жұмыстары кезінде табылған ежелгі жылан құдайының мүсіндері минойлық әйелдердің б.з.д. 1600 жылы қалай киінгенін көрсетеді: тығыз корсет, ашық кеуде және ұзын көйлекті жауып тұрған кестеленген немесе тоқылған алжапқыш. Алғашқы қоныс аударушылар әйелдері қарапайым, ұзын ақ алжапқыштар киетін. Кейін квакер әйелдері ұзын, түрлі-түсті жібек алжапқыштар киетін болды. Жаңа Англия қалалары өскен сайын, одан да күрделі нұсқалар пайда бола бастады. 18 ғасырдағы америкалық әйелдер кестеленген алжапқыштар киетін, кейде белдің алдыңғы жағына түсетін (көйлектің корсетін жасырмау үшін). Қызметшінің киімі сол кездегі сәнді үрдістерге сәйкес келуі керек еді, сонымен қатар оның жұмыс берушісінің әлеуметтік статусын және байлығын көрсететін. Егер олар үй қонақтарының алдында үнемі пайда болатын қызметшілер болса, кейбір алжапқыштарда тігіс, кесте немесе плисселер болып, сәл әсемдеуге болады. Сол кездегі бай үй шаруасындағы әйелдер өз отбасының мәртебесін және үй шаруашылығына деген адалдығын көрсетуі керек еді. Олар мұны алжапқыштар кию арқылы істеді, бірақ бұл алжапқыштар қызметшінің ақ мақта алжапқышынан әлдеқайда сәнді және қымбат болды. Танымал материалдарға қара қайыс, атлас шекарасы бар шала түсті атлас, жібек және атлас жатады. Мұндай алжапқыш 19 ғасырдың басында мәртебелі әйелге таңғы киіммен бірге қажет болды. Сол кезде "таң мен түстен кейін (атлас және жібек) алжапқыштарға деген құштарлықтан артық ештеңе болған жоқ". Сәнді және түрлі-түсті алжапқыш әйелдің "көрнекті лента немесе жарқыраған қайшы" сатып алу үшін саяхатшы саудагерлердің алдап алған қаражаты бар екенін де білдірді. Едем бағында Хауа ана киген "інжір жапырағы" да осы сәнді алжапқыштың тағы бір символы еді. Әйелдер әшекейлі алжапқыштарын "інжір жапырақтары" деп атап, осылайша "ұялы аймақтарына" назар аударды. Олар базарда сауда жасап жүргенде, сәнді алжапқыштары арқылы жоғары орта тапқа жататынын және әйелдердің тұрмыстық өмірмен байланысын көрсетіп тұрды.

Алмаз: 1920 жылдар

1900 жылдан 1920 жылдарға дейін әдемі киінген әйелдер әсем, көп кестеленген алжапқыштар тағушы еді. Ұлы депрессия кезінде алжапқыштар қарапайым болды. Мата тапшы болғандықтан, әйелдер киімдерін қорғау үшін ұн қаптарынан және мал азығы қаптарынан алжапқыштар жасады. Алжапқыштардың алдыңғы жағынан жасалған, немесе "пини" деп лақап аталған алжапқыштар танымал бола бастады. Дороти "Оз сиқыршысы" фильмінде көк және ақ клеткалы алжапқыш киді.

Алмаз: 1950 жылдар

Соғыстан кейінгі отбасылық құндылықтар алжапқышты үйдің, отбасының, ана мен әйелдің символына айналдырды. Тігін машиналары мен маталар қолжетімді болған сайын, дүкеннен алынған және қолмен тігілген алжапқыштар кәсіби үй шаруасындағы әйелдердің киім нысаны болды. 1940-50 жылдарғы журналдарда үй шаруасына немесе тамақ пісіруге қатысты, тіпті үтірге, ас үй техникасына және азық-түлік тауарларына арналған жарнамаларда да алжапқыштағы әйелдер суреттелген. 1950 жылдары жоғары крахмалдан жасалған мақтадан тігілген, жем-шөп қаптарынан жасалған, ал ерекше жағдайлар үшін кружевомен әшекейленген жұқа матадан жасалған жартылай алжапқыштар танымал болды. Күнделікті кию үшін екі бөліктен тұратын алжапқыштар мен жарқын матадан жасалған қысқа шапандар да көп қолданылды. Соғыстан кейінгі үй шаруасындағы әйелдердің бейнесі – практикалық және шығармашыл. Олар қалдық маталардан, қосымша ас үй перделерінен, ыдыс сүрткіштерден, орамалдардан және ұн қаптарынан алжапқыштар тігетін. Алжапқыштарын тіггенде, олар дизайнға да, функционалдыққа да мән беретін. Көптеген 1950 жылдарғы алжапқыштар тігу, тазалау, тамақ пісіру және «ана» тақырыбында безендірілген. 1950 жылдары күйеулер демалыс күндері барбекю кезінде әкелерінің гриль шеберлігі туралы жазылған сөздері бар алжапқыштарды киетін.

Алмаштар: 1960 1970 жылдар

20 ғасырдың екінші жартысында феминистік қозғалыс күшейген кезде әйелдер үй мен отбасынан тысқары өмірде мән іздеуге бет бұрғанда алжапқыштар сұраныстан шықты. Оған жауап ретінде адамдар жұмыс істегенде алжапқыш кимеді немесе әйелдік бейнеге сәйкес келмейтін, кейде ирониялық немесе сарказмды жазулары бар алжапқыштарды таңдады. Алжапқыштар киімді қорғау құралы ретінде жұмыс орындарында жиі қолданыла берді. Сонымен қатар, алжапқыштар жұмыс формасы ретінде де, етшілер, официанттар, аспазшылар, шаштараздар мен жүкгерлер сияқты азық-түлік саласындағы қызметкерлер де киді.

Алмаз: 1980 жылдар бүгінгі күн

1980 жылдары көптеген үй шаруалары фартук кимеуді қалаған. Кигендерінің көпшілігі алжапқыш немесе ескі/ретро өздігінен жасалған фартуктарды таңдаған. Дегенмен, соңғы уақыттарда фартуктар қайтадан үлкен сұранысқа ие болды. Қызмет көрсету саласының қызметкерлері әлі де жұмыста фартук киеді, көбінесе компания логотипі бар алжапқыш фартуктарды. Бүгінде өз жұмысыңды істеуге (мысалы, тамақ дайындау, тазалау) немесе ластануға мүмкіндік беретін хоббилермен немесе кәсіптермен (мысалы, стильдеу, бағбандарлық, сурет салу) байланысты ешқандай жағымсыз әлеуметтік қарапайымдық жоқ.