Кіріспе

Уильям Дерхам (26 қараша 1657 – 5 сәуір 1735) – ағылшын дін қызметкері, табиғаттанушы, философ және ғалым. Ол дыбыс жылдамдығын салыстырмалы түрде дәл өлшеген алғашқы адамның бірі.

Өмір

Уильям Дерхам Томас Дерхамның ұлы болды. Ол Англияның Ворчестершир графтығындағы Стоултон елді мекенінде дүниеге келді. Ол 1675-1679 жылдары Глостерширдегі Блоклиде және Оксфордтың Тринити колледжінде білім алды.

Жұмыс

1696 жылы ол бірнеше басылымда жарық көрген «Жасанды сағаттауыш» атты еңбегін жариялады. Кейінгі еңбектерінің ең танымалдары — 1713 жылы жарық көрген «Физико-теология», 1714 жылғы «Астро-теология» және 1730 жылғы «Кристо-теология». Бұл үш кітаптың бәрі де Құдайдың бар екендігі мен қасиеттері туралы телеологиялық дәлелдер болып табылады және шамамен бір ғасырдан кейін Уильям Пейли оларды пайдаланды. Алайда, бұл кітаптарда көптеген түпнұсқа ғылыми байқаулар да бар. Мысалы, «Physico Theology» еңбегінде түрлер ішіндегі табиғи өзгерісті мойындауы және Didelphis virginialis (Вирджиния опоссумы) Солтүстік Америкадағы жалғыз сумкалы жануар екенін білгені жазылған. Сондай-ақ, онда теңіз хронометрінің ең алғашқы теориялық сипаттамаларының бірі, сонымен қатар, сағаттардың жұмыс істеуіндегі қателіктерді азайту үшін вакуумдық тығыздарды қолдану туралы талқылау бар. Ол «хронометр» сөзін алғаш рет қолданған адам. Сол сияқты, «Астротеология» еңбегінде жаңадан анықталған бірнеше тұмандықтар бар (бұл сол кезде барлық кеңейтілген астрономиялық объектілерді атау үшін қолданылатын есім болды: оның кейбір тұмандықтары қазір жұлдыздық шоғырлар деп аталады). Оның 5 метрлік телескопы (сонымен қатар дыбыс жылдамдығын өлшеу үшін де пайдаланылды) Сент-Лауренс шіркеуінің мұнарасының үстінде орналасқан, онда қажетті есіктер әлі де сақталған. Ол Элеазар Альбиннің «Табиғи тарих» еңбегін өңдеді және ғалым Роберт Гуктің бірқатар қолжазбаларын жариялады. Дерхам Сент-Лоуренс шіркеуінің мұнарасынан телескоп арқылы алыстан атылған мылтықтың жарығын байқады, содан кейін жарты секундтық маятникпен дыбысын естігенге дейінгі уақытты өлшеді. Өлшемдер жергілікті маңыздағы орындардан, соның ішінде Солтүстік Оккендондағы Сент-Мария Магдалина шіркеуінен жасалған оқ атулардың өлшемімен жүргізілді. Қашықтық триангуляция әдісімен анықталды, осылайша дыбыс жылдамдығын есептеуге мүмкіндік болды.