Кіріспе

Заңдық емес қағидалардың құқықтық ұғымы
"Жұмсақ заң" термині заңдық міндеттемесі жоқ немесе дәстүрлі заңға қарағанда әлсіз міндеттеме күшіне ие квази-құқықтық құралдарды (мысалы, ұсынымдар немесе нұсқаулар) білдіреді. Жұмсақ заң көбінесе "қатаң заңмен" салыстырылады. "Жұмсақ заң" термині бастапқыда халықаралық құқық саласында пайда болған, бірақ соңғы кезде отандық құқықтың басқа салаларына да қолданыла бастады.

Еуропалық Одақ және Еуропа Кеңесі

"Жұмсақ заң" термині Еуропалық Одақтың әртүрлі квази құқықтық саясат құралдарын сипаттау үшін жиі қолданылады: "ұсыным", "әдеп кодекстері", "нұсқаулар", "хабарламалар" және т.б. Еуропалық Одақта жұмсақ заңды бірнеше орган қабылдауы мүмкін – мысалы, Еуропалық Одақ Кеңесі немесе агенттіктер, бірақ бұл салада ең көп кездесетін орган – Еуропалық Комиссия. Еуропалық Одақтың құқық саласында жұмсақ заң құралдары көбінесе Еуропалық Одақ заңын іске асыруға немесе түсіндіруге көмектесу үшін, немесе Еуропалық Комиссияның өкілеттіктерін және міндеттерін өз құзыреті шегінде қалай пайдалануға ниетті екенін көрсету үшін қолданылады. Еуропалық Одақтың жұмсақ заң қабылдауының құқықтық негізі Еуропалық Одақтың жұмыс істеуі туралы шарттың (ЕОЖІШ) 288-бабында жазылған, онда Одақ өз құзыреттерін жүзеге асыру үшін қабылдай алатын түрлі Еуропалық Одақ құқықтық актілері сипатталады: "Одақтың құзыреттерін жүзеге асыру үшін институттар регламенттер, директивалар, шешімдер, ұсынымдар және пікірлер қабылдайды. Регламент жалпыға бірдей қолданылады. Ол толығымен міндетті және барлық мүше мемлекеттерде тікелей қолданылады. Директива нәтижеге қол жеткізу тұрғысынан адресат мемлекеттер үшін міндетті, бірақ формасы мен әдістерін таңдауды ұлттық органдарға қалдырады. Шешім толығымен міндетті болып табылады. Нақты адресаттары көрсетілген шешім тек солар үшін ғана міндетті. Ұсынымдар мен пікірлер міндетті күшке ие емес." Бұл бапта Еуропалық Одақтың регламенттері мен директивалары заңды түрде міндетті болғанымен, Одақ міндетті күші жоқ ұсынымдар мен пікірлерді де қабылдауы мүмкін екендігі айтылған. Еуропа Кеңесінің конвенциялары оларды ратификациялауды таңдаған елдер үшін заңды түрде міндетті, бірақ елдерді оларды ратификациялауға мәжбүрлеуге болмайды. Еуропа Кеңесінің қарарлары мен ұсынымдары да жұмсақ заң болып табылады. Бұл – Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясының пікірлері, бірақ 47 мүше мемлекет үшін заңды түрде міндетті емес.

Мәртебе

Халықаралық құқықта жұмсақ құқық терминологиясы әлі де даулы болып қала береді, себебі кейбір халықаралық сарапшылар оның бар екенін мойындамайды, ал басқалары үшін оның құқықтық статусы түсініксіз. Дегенмен, көптеген халықаралық сарапшылар үшін жұмсақ құқық құралдарын жасау – халықаралық құқықтық жүйеде күнделікті жұмыс істеу кезінде қажетті келісімдердің бір бөлігі болып табылады, онда мемлекеттер көбінесе халықаралық мақсатқа тым көп міндеттемелерге келісуге құлшынбайды, себебі бұл ел ішінде наразылық тудыруы мүмкін.

Пайдалылығы

Жұмсақ құқық құжаттары әдетте міндетті емес келісімдер ретінде қарастырылады, бірақ олар болашақта «қатаң» құқыққа айналу әлеуетіне ие. Бұл «қатаю» екі түрлі жолмен жүзеге асуы мүмкін. Біріншіден, декларациялар, ұсынымдар сияқты құжаттар келісімдер жасау процесінің бастапқы қадамы болуы мүмкін, онда жұмсақ құқық құжаттарында бұрын айтылған қағидаларға сілтеме жасалады. Екінші мүмкіндік – келісімшарт емес келісімдер мемлекеттердің тәжірибесіне тікелей әсер етуге бағытталған, және олар осы мақсатына жеткен жағдайда, әдет-ғұрыптық құқық құрылуына әкелуі мүмкін. Жұмсақ құқық, егер келіссөздерді жүргізуші тараптар үшін саяси және/немесе экономикалық себептермен белгілі бір уақытта маңызды міндеттемелерді қабылдау қиын болғанда, бірақ олар сол кезде адал ниетпен келіссөздер жүргізуді қаласа, құқықтық міндеттемелерді іздеу кезінде тоқтап қалған келіссөздер үшін ыңғайлы нұсқа болып табылады. Бұл құрал келісімшарттар бойынша бірден және ешқандай компромиссiz міндеттемелерді қабылдаудан сақтайды және халықаралық дәстүрлі құқықтың баяу қарқынына қарағанда құқықтық міндеттемелерге жетудің жылдам жолы деп есептеледі. Уақыт өте келе, бүгінгі жаһанданған әлемде халықаралық конференцияларда қабылданған декларациялар мен міндеттемелердің мазмұнын тарату үшін БАҚ пен интернетті пайдалану оңай. Осылайша, осы ұмтылыспен қабылданған міндеттемесіздіктер көбінесе азаматтардың қиялын баурап алады, олар бұл жұмсақ құқық құжаттарын заңды құралдар сияқты қарастыра бастайды. Бұл өз кезегінде, үкіметтерге әсер етеді, олар азаматтардың, үкіметтік емес ұйымдардың, ұйымдардың, соттардың және тіпті осы жұмсақ құқық құжаттарына жиі және маңызды сілтеме жасайтын корпорациялардың пікірлерін ескеруге мәжбүр болады, бұл олардың құқықтық нормалар екенін көрсетеді. Жұмсақ құқықтың тағы бір пайдалы жағы – оны көбінесе келісімшартты қолдану немесе түсіндіру бойынша құқықтық пікірді дәлелдеу үшін пайдалануға болады. Жұмсақ құқық халықаралық экологиялық құқық саласында өте маңызды болды, онда мемлекеттер қоршаған ортаны экономикалық және әлеуметтік мақсаттармен теңестіруге тырысқанда көптеген экологиялық бастамаларға келісім беруге құлшынбады. Ол сондай-ақ халықаралық экономикалық құқық және халықаралық тұрақты даму құқығында маңызды рөл атқарады. Жұмсақ құқық адам ресурстарын басқаруға қатысты мәселелерде де маңызды, мысалы, гендерлік теңдік, әртүрлілік және басқа да тақырыптар (денсаулық сақтау және қауіпсіздік сияқты). Әлеуметтік мәселелер бойынша «міндетті» заңнама көбінесе дискрециялық өкілдіктер мен түсіндіруге мүмкіндік береді, ал кейде күшті тараптар «жұмсақ» құқық құжаттарын өз жеткізушілеріне жүктеуі мүмкін.

Қадағалауды сенімділікпен қолдану

Жұмсақ заңның тартымдылығы оның көбінесе мүмкін болатын ең жақсы жағдайларды көздеген, ұмтылыс-мақсаттарды қамтиды. Дегенмен, көптеген жұмсақ заң құжаттарындағы тіл қарама-қайшылықтарға толы болуы, қолданыстағы заңдық міндеттемелермен үйлесімсіздік тудыруы және қазіргі заңдық немесе саяси процестерді еселеуі мүмкін. Тағы бір маңызды жайт – келіссөз жүргізуші тараптар жұмсақ заңның ішінде жасырылған мүмкіндіктерді сезеді. Егер келіссөзші тарап жұмсақ заңның кейіннен міндетті күшке енуі мүмкін деп ойласа, бұл келіссөз процесіне теріс әсер етеді, нәтижесінде жұмсақ заң құралдары көптеген шектеулермен сусып, мәнін жояды, оларды жасаудың қажеті болмайды. Бірақ, жұмсақ заңға жүгіну жалғасуда және оның қолданылуының азаюы екіталай; керісінше, оның қолданылуы арта түсуі мүмкін, себебі ол жылдам өзгерістер мен болашақтағы климаттың өзгеруі сияқты күрделі мәселелерге байланысты жаңа, инновациялық идеяларды сынап көруге мүмкіндік беретін "сынақ алаңы" қызметін атқарады, ал саясатты қалыптастыру әлі де дамып келеді.

Мысалдар

Робертс ағылшын құқығында сарапшылық дәлелдерді қабылдау туралы шешімдер көбінесе Сот колледжі мен түрлі кәсіби бірлестіктердің ұсынымдарына негізделген жұмсақ құқықпен реттеледі деп санайды.