Кіріспе

Грант-орынбаса ауруы (ГВОА) – әр түрлі мүшелерде қабынумен сипатталатын синдром. ГВОА көбінесе сүйек миын және дің жасушаларын трансплантациялаумен байланысты. Донордың иммундық жүйесінің донор тінінде (трансплантта) қалған ақ қан жасушалары қабылдаушыны (жетекшіні) шетелдік (өзіне жат) деп таниды. Трансплантацияланған тіндегі ақ қан жасушалары қабылдаушының дене жасушаларына шабуыл жасайды, нәтижесінде ГВОА пайда болады. Бұл трансплантацияны қабылдамаумен шатастырылмауы керек, ол трансплантация алған адамның иммундық жүйесі трансплантацияланған тінді қабылдамағанда болады; ГВОА донордың иммундық жүйесінің ақ қан жасушалары қабылдаушыны қабылдамағанда пайда болады. Негізгі принцип (аллоиммунитет) бірдей, бірақ егжей-тегжейлі сипаттамалары мен барысы әртүрлі болуы мүмкін. ГВОА қан құюдан кейін де пайда болуы мүмкін, егер қан өнімдері гамма сәулеленбеген немесе бекітілген лейкоциттерді азайту жүйесімен өңделмеген болса, мұндай жағдай трансфузиямен байланысты грант-орынбаса ауруы (TA ГВОА) деп аталады. Органдар мен тіндерді трансплантациялаумен байланысты ГВОА-мен салыстырғанда, TA ГВОА жиілігі HLA сәйкестігі болғанда (бірінші дәрежелі немесе жақын туыстар) артады.

Түрлері

Клиникалық жағдайда трансплантатқа қарсы иесінің ауруы жедел және созылмалы түрлерге бөлінеді, ал зақымдалған тіндерге және реакцияның ауырлығына қарай бағаланады немесе санатталады. Классикалық түсінік бойынша, трансплантатқа қарсы иесінің жедел ауруы бауыр, тері (дәлдігімен айтқанда, бөртпе), шырышты қабық және асқазан-ішек жолының іріктеліп зақымдануымен сипатталады. Жаңа зерттеулер трансплантаттың басқа да нысаналы мүшелеріне иммундық жүйенің өзінің (гематопоэтикалық жүйе, мысалы, сүйек миы және тимус) және өкпенің иммундық медиацияланған пневмониті түрінде әсер ететінін көрсетеді. GvHD-нің нақты себептерін анықтау үшін, мысалы, терідегі елафин сияқты биомаркерлерді қолдануға болады. Созылмалы трансплантатқа қарсы иесінің ауруы да жоғарыда аталған органдарға шабуыл жасайды, бірақ ұзақ мерзімді дамуының барысында байланыстырғыш тіндерге және экзокриндік бездерге де зақым келтіруі мүмкін. Қынаптың шырышты қабығының зақымдануы қатты ауырсынуға және тыртыққа алып келуі мүмкін, және ол жедел және созылмалы GvHD-нің екеуінде де кездеседі. Бұл жыныстық қатынасқа қабілетсіздікке әкелуі мүмкін.

Жедел

Аурудың жедел немесе күшті дамуы (aGvHD) көбінесе трансплантациядан кейінгі алғашқы 10-100 күн ішінде байқалады және байланысты аурулар мен өлім-жілімге байланысты трансплантация үшін үлкен қиындық тудырады. Диагноз көбінесе ішек биопсиясы арқылы қойылады. Бауыр GvHD-сы жедел сатыдағы пациенттерде билирубин деңгейімен өлшенеді. Тері GvHD-сы диффузді қызыл макулопапулалы бөртпеге, кейде торлы үлгіде болады. Жедел GvHD келесідей сатыланады: жалпы саты (тері, бауыр, ішек), әрбір орган жеке-жеке 1-ден 4-ке дейін бағаланады. IV сатыдағы GvHD-сы бар пациенттердің жағдайы көбінесе нашар болады. Егер GvHD ауыр болса және оны бақылау үшін стероидтар мен қосымша препараттарды қабылдау арқылы күшті иммуносупрессия қажет болса, пациентте ауыр инфекциялар дамуы мүмкін.

Созылмалы

Грант пен қонақ үй иесі арасындағы аурудың созылмалы түрі (cGvHD) көбінесе трансплантациядан кейін 90-600 күн аралығында басталады. cGvHD-ның бірінші белгісі әдетте алақандар мен табанның терісінде бөртпе пайда болуы, бұл бөртпе таралуы мүмкін және көбінесе қышымалы және құрғақ болады. Ауыр жағдайларда тері күйгендей қабыршақталып, жарылуы мүмкін. Қызба да пайда болуы мүмкін. Созылмалы GVHD-ның басқа белгілеріне мыналар жатады: классикалық ауыз қуысы лихен планусымен салыстырғанда. Иммундық қабілеті бар, тірі және функционалды иммундық жасушалары бар трансплантат енгізіледі. Реципиент донордан иммунологиялық тұрғыдан өзгеше, гистологиялық үйлесімсіз. Реципиент иммунокомпромиссияланған, сондықтан трансплантацияланған жасушаларды жоя немесе белсенділігін баса алмайды. Бұл, әсіресе, реципиенттің жасушалық иммунитетінің донордың тірі лимфоциттерін жоюға немесе белсенділігін жоғалтуға қабілетсіздігін білдіреді. Сүйек миын трансплантациялаудан кейін, трансплантаттағы Т-жасушалары, қоқыс ретінде немесе қасақана енгізілген жағдайда, донор тіндерін шетелдік антиген ретінде қабылдағаннан кейін реципиенттің тіндеріне шабуыл жасайды. Т-жасушалары TNF α және интерферон гамма (IFNγ) сияқты цитокиндердің артық мөлшерін өндіреді. Грант пен қонақ үй иесі арасындағы ауруды бастауға болатын үй иесінің антигендерінің кең ауқымы бар, олардың ішінде адам лейкоциттерінің антигендері (HLA) бар. Алайда, GVHD HLA бірдей туыстар донор болған кезде де пайда болуы мүмкін. HLA бірдей туыстар немесе HLA бірдей туысқан емес донорларда көбінесе генетикалық түрде әртүрлі белоктар (кішігірім гистоқондық антигендер деп аталады) болады, оларды ірі гистоқондық кешені (MHC) молекулалары донордың Т-жасушаларына ұсына алады, олар бұл антигендерді шетелдік деп қабылдап, иммундық жауап береді. Гранттың жоғалуына ең жауапты антигендер – HLA DR (алғашқы алты ай), HLA B (алғашқы екі жыл) және HLA A (ұзақ мерзімді өмір сүру). Донорлық Т-жасушалары GVHD-ның эффекторлық жасушалары ретінде қажет болмаса да, олар реципиенттің қалдық иммундық жүйесінің сүйек миын трансплантатын қабылдамауына жол бермейтіндіктен, трансплантация үшін құнды. Сонымен қатар, сүйек миын трансплантациясы көбінесе қатерлі ісіктерді, әсіресе лейкемияны емдеу үшін қолданылады, сондықтан донорлық Т-жасушаларының графтқа қарсы ісік әсері зор екені дәлелденді. Аллогендік сүйек миын трансплантациясы бойынша ағымдағы зерттеулердің көп бөлігі Т-жасушалары физиологиясының жағымсыз графтқа қарсы қонақ үй иесі ауруы аспектілерін жағымды графтқа қарсы ісік әсерінен бөлуге бағытталған.

Қан құюмен байланысты GvHD

ГВГ-ның осы түрі иммундық тапшылығы бар емделушілерге сәулеленбеген қан құюмен байланысты. Бұл, сондай-ақ, қан доноры HLA гаплотипі бойынша гомозиготалық, ал реципиент гетерозиготалық болған жағдайларда да кездесуі мүмкін. Бұл жағдай сүйек миының лимфоидты тініне қатысуына байланысты жоғары өлім-жітіммен (80–90%) байланысты, бірақ клиникалық көріністері сүйек миын трансплантациялау нәтижесінде туындаған ГВГ-ге ұқсас. Қазіргі медицинада қан құюмен байланысты ГВГ сирек кездеседі. Оны қан өнімдерін бақыланатын сәулелендіру арқылы, ішіндегі ақ қан жасушаларын (оның ішінде лимфоциттерді) белсенділігінен айыру арқылы толығымен болдырмауға болады.

Тимусты трансплантациялау

Тимус трансплантациясы GvHD-нің ерекше түрін тудыруы мүмкін, себебі реципиенттің тимоциттері өзінің антигендерін тану үшін теріс таңдау кезінде донордың тимус жасушаларын үлгі ретінде пайдаланар еді, соның салдарынан денедегі өз құрылымдарын да өзгеше деп қате түсінуі мүмкін. Бұл GvHD тікелей емес, себебі оны трансплантаттың өзіндегі жасушалар емес, трансплантаттың жасушалары қабылдаушының Т-клеткаларын донордың Т-клеткалары сияқты әрекет етуге мәжбүр етеді. Бұл түрлі түрлер арасындағы тимустың ксенотрансплантациялық тәжірибелерінде көп мүшелі аутоиммунитет ретінде қарастырылуы мүмкін. Аутоиммундық аурулар – адамдардағы аллогенді тимус трансплантациясынан кейін жиі кездесетін асқынулар, трансплантациядан кейін бір жылдан астам уақыт өткеннен кейін емделгендердің 42%-інен анықталған. Дегенмен, бұл жарым-жартылай түсіндіріледі, себебі көрсеткіштің өзі, яғни толық ДиДжордж синдромы, аутоиммундық аурудың қаупін арттырады.

Тимомамен байланысты көп мүшелі аутоиммундық ауру (TAMA)

Тимомамен ауыратын науқастарда тимомаға байланысты көп мүшелі аутоиммундық (TAMA) деп аталатын GvHD сияқты ауру пайда болуы мүмкін. Осы науқастарда донор патогенді Т-клеткалардың көзі болмай, науқастың өзінің қатерлі тимусы өз денесіне қарсы Т-клеткаларын өндіреді. Бұл қатерлі тимустың дамитын тимоциттерді өзіне қарсы реакциялық Т-клеткаларды жоюға дұрыс баулу қабілеті болмауынан туындайды. Соның салдарынан GvHD-ден ешқандай айырмашылығы жоқ ауру пайда болады.

Алдын алу

ДНК-ға негізделген тіндерді типтеу донорлар мен трансплантация алған пациенттер арасындағы HLA сәйкестігін дәлдеуге мүмкіндік береді, бұл GvHD-нің жиілігі мен ауырлығын азайтады және ұзақ мерзімді өмір сүруді арттырады. Кіндік қанның T-жасушалары (UCB) иммунологиялық жағынан толық жетілмеген, ал UCB-ден алынған жасушаларды туыс емес донорларға трансплантация жасағанда GvHD-нің жиілігі мен ауырлығы төмендейді. Метотрексат, циклоспорин және такролимус – GvHD профилактикасы үшін қолданылатын жиі қолданылатын препараттар. Мезенхималық стромальды жасушаларды да профилактика үшін қолдануға болатынын бағалау үшін қосымша зерттеулер қажет. Аурушаңдыққа қарсы транспланттық реакцияны (Graft versus host disease) T-жасушаларынан тазартылған сүйек миын трансплантациялау арқылы іріктеп болдырмауға болады. Дегенмен, мұндай трансплантациялардың салдары ретінде транспланттың әсерінің төмендеуі, трансплантацияның сәтсіз аяқталу қаупінің артуы, қатерлі ісіктің қайталануы немесе жалпы иммунодефицит пайда болуы мүмкін, бұл науқастың вирустық, бактериялық және саңырауқұлақтық инфекцияларға осалдығын арттырады. Көп орталықты зерттеуде T-жасушаларынан тазартылған және тазартылмаған трансплантация алған пациенттердің 3 жылдық аурусыз өмір сүру көрсеткіштері арасында ешқандай айырмашылық байқалмады.

Глюкокортикоидтар

Интравенозды түрде берілетін глюкокортикоидтар, мысалы, преднизон, жедел және созылмалы ГвЖС-нің (Гraft-versus-Host Disease) стандартты емделу жолы болып табылады. Бұл глюкокортикоидтарды қолдану Т-жасушаларының арқасында болатын иммундық шабуылды, иесінің тіндеріне қарсы, басу мақсатында жасалған; алайда, жоғары дозаларда иммундық жүйенің әлсіреуі инфекциялар мен қатерлі ісіктің қайталану қаупін арттырады. Сондықтан, трансплантациядан кейінгі жоғары стероид дозасын төмендету қажет, осы кезде жеңіл ГвЖС пайда болуы мүмкін, әсіресе HLA сәйкес келмейтін пациенттерде, себебі ол көбінесе транспланттың ісікке қарсы әсерімен байланысты. Жедел ГвЖС үшін глюкокортикоидтар бірінші кезектегі емделу құралы болып табылады, бірақ пациенттердің шамамен 50% ғана емге жауап береді, ал қалғандары стероидқа төзімді ГвЖС (СТ ГвЖС) қызметін көрсетеді. СТ ГвЖС үшін жаңа емдеу әдістері зерттелген, мысалы, экстракорпоралды фотоферез (ЭФФ), мезенхималық сақина жасушалары (МСЖ), фекальдық микробиалдық трансплантация (ФМТ) және Руксолитиниб дәрісі. Стандартты профилактикаға циклоспорин және метотрексатпен бірге алты ай бойы қолдану кіреді. Циклоспорин деңгейі 200 нг/мл-ден жоғары ұсталуы тиіс. ГвЖС емдеу үшін зерттелген басқа да заттарға мыналар жатады: сиролимус, пентостатин, этанерцепт және алемузумаб.

Клиникалық зерттеулер

Грант және қабылдаушы арасындағы ауруды емдеу және алдын алу бойынша көптеген клиникалық сынақтар қазіргі кезде жүргізіліп жатыр немесе жақында аяқталды. 2012 жылдың 17 мамырында Osiris Therapeutics компаниясы Канаданың денсаулық сақтау реттеушілері стероидтік емге жауап бермеген балалардағы жедел графт-versus-хост ауруына арналған Prochymal дәрісін мақұлдағанын хабарлады. Prochymal – жүйелік ауруға бекітілген алғашқы өзекті жасушалық препарат. 2016 жылдың қаңтар айында Mesoblast стероидке жауап бермеген 241 балаға қатысты 2-ші фазалық клиникалық сынақтың нәтижелерін жариялады. Сынақ remestemcel L немесе MSC 100 IV деп белгілі мезенхималық өзекті жасушалар терапиясы бойынша жүргізілді. Бір айдан кейін жақсару көрсеткендердің арасындағы өмір сүру көрсеткіші 82% (бақылау тобында 39% болғанмен салыстырғанда), ал бір айдан кейін аз әсер көрсеткендердің арасындағы ұзақ мерзімді өмір сүру көрсеткіші 72% (бақылау тобында 18% болғанмен салыстырғанда) құрады.