Кіріспе
Қан ауруы
Эозинофилия – бұл перифериялық қандағы эозинофильдер санының 1,5 × 109/л (яғни, 1500/мкл) жоғарылауы. Гипереозинофилия – бұл индивидуалдың қанайналымдағы эозинофильдер санының 1,5 × 109/л (яғни 1500/мкл) жоғары көтерілуі. Гипереозинофильді синдром – бұл көрсеткіштің 1,5 × 109/л (яғни 1500/мкл) жоғары тұрақты көтерілуі, сонымен қатар эозинофильдерге байланысты тіндердің зақымдану белгілерімен байланысты. Эозинофилдер әдетте қанайналымдағы лейкоциттердің 7%-дан азын құрайды. Эозинофилия – бұл идиопатиялық болмаса, дертім емес (тек белгі). Адам қанындағы эозинофильдердің қалыпты мөлшері 100-500/мкл аралығында болады. Бұл деңгейлерді сақтау, сүйек кемігіндегі эозинофиль прекурсорлары – CFU Eos клеткаларының эозинофильдерді өндіруі және қанайналымдағы эозинофильдердің капиллярдан кейінгі венулалар арқылы тіндерге өтуі арасындағы тепе-теңдік нәтижесінде жүзеге асады. Эозинофилдер перифериялық қан лейкоциттерінің шағын пайызын құрайды (әдетте 8%-дан аз), олардың қанайналымдағы жартылай ыдырау мерзімі 8-18 сағатқа созылады, бірақ тіндерде кем дегенде бірнеше апта бойы сақталады. Эозинофилдер – бұл толыққанды дифференциацияланған гранулоциттердің бір түрі; олардың қызметі – организмге енген микробтарды, негізінен паразиттер мен гельминттерді, сондай-ақ саңырауқұлақтар мен вирустардың кейбір түрлерін залалсыздандыру. Олар трансплантацияны қабылдамау, трансплантатқа қарсы реакция және ісік клеткаларын жою процестеріне де қатысады. Бұл қызметтерін орындау кезінде эозинофилдер қажеттілікке қарай уытты реактивті оттегі түрлерін (мысалы, гипобромит, гипобром қышқылы, супероксид және пероксид) өндіреді және шығарады, сондай-ақ цитокиндер, химиокиндер, өсу факторлары, липидтік медиаторлар (мысалы, лейкотриендер, простагландиндер, тромбоциттерді белсендіретін фактор) және уытты ақуыздар (мысалы, металлопротеиназалар, негізгі ақуыз, эозинофильдік катиондық ақуыз, эозинофильдік пероксидаза және эозинофильдік нейротоксин) жиынтығын шығарады. Бұл агенттер күшті иммундық және қабыну реакцияларын ұйымдастырып, организмге енген микробтарды, бөтен тіндерді және қатерлі жасушаларды жояды. Гипереозинофилияның кейбір жағдайларында және эозинофилияның аз дәрежедегі түрлерінде эозинофилдер шамадан тыс өндірілгенде және белсендірілгенде, олар реактивті оттегі түрлерін және алдын ала қалыптасқан молекулалар жиынтығын қалыпты тіндерге бұрылуы мүмкін. Бұл өкпе, жүрек, бүйрек және ми сияқты мүшелерге ауыр зақым келтіруі мүмкін.
Жіктеу
Гипереозинофилияның себептеріне қарай оларды кіші типтерге бөлуге болады. Дегенмен, эозинофилияның 500 мен 1500/мкл аралығындағы эозинофильдер саны клиникалық критерийлерге сәйкес келіп, осы гипереозинофилия санаттарының біріне жатуы мүмкін: гипереозинофилия мен эозинофилия арасындағы 1500/мкл шегі шартты түрде белгіленген. Гипереозинофилияны/эозинофилияны кіші типтерге жіктеу үшін кем дегенде екі түрлі нұсқау бар. Британдық гематология стандарттары комитетінің жалпы гематология және гематоонкология жөніндегі жұмыс тобы осы ауруларды а) біріншілік, яғни эозинофильді жасушалар желісінің бұзылуларынан туындаған; б) екіншілік, яғни эозинофильді емес аурулардың салдарынан туындаған; және в) идиопатиялық, себебі белгісіз деп жіктейді. Бұл жерде осы екі жіктеу біріктіріліп, екіншілік, яғни реактивті гипереозинофилия/эозинофилияның көптеген түрлері қамтылады, сондай-ақ тағы бір кіші тип – органда шектелген гипереозинофилия да қосылады, онда эозинофильдердің араласуымен тіндік зақымдану бір ғана органмен шектеледі және көбінесе, бірақ әрқашан емес, қандағы эозинофильдер санының артуымен байланысты болады.
Бастапқы гипереозинофилия
Бастапқы гипереозинофилия – эозинофильдердің клонының, яғни айқын түрде мутацияланған аталық жасушадан туындаған генетикалық тұрғыдан бірдей эозинофильдер тобының пайда болуына байланысты. Бұл клон зиянсыз, қатерлі алғышарты немесе ашық қатерлі болуы мүмкін. Гипереозинофильді (немесе сирек кездесетін эозинофильді) синдромдардың негізгі себебі – бастапқыда мутацияланған жасушадан тараған жасушалардың көбеюін, тірі қалуын және одан әрі мутациялануын күшейтетін мутация. Бастапқы гипереозинофилияның бірнеше түрі бар.
Клоналды гипереозинофилия
Клоналды гипереозинофилия – PDGFRA, PDGFRB немесе FGFR1 гендеріндегі мутациялар, немесе PCM1-JAK2 қосылған генін құрайтын хромосомалық транслокация нәтижесінде пайда болатын, қатерлі немесе қатерліге ұласуға бейім эозинофильдердің клонынан туындаған гипереозинофилия. Бұл гендер бұзылған ақуыз өнімдерін кодтайды, олар өздерінің жасушаларының көбеюін және/немесе тірі қалуын күшейтуге қабілетті, соның салдарынан эозинофильдердің дамитын және үнемі өсіп отыратын клонына айналады. Бұл мутациялар Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы тарапынан идиопатиялық гипереозинофилиядан және идиопатиялық гипереозинофильдік синдромнан ерекшеленетін жекеленген жағдайлар тудыратыны ретінде танылған. Осындай клондардың болуы тіндік зақымданумен байланысты болуы мүмкін, бірақ қандай жағдайда болса да, эозинофиль клонының көлемін азайтуға және оның өсуін тоқтатуға бағытталған арнайы ем қажет. Соңғы кезде басқа гендердегі мутациялар да осы сияқты клоналды гипереозинофилияны тудыратыны сипатталды, бірақ олар әлі идиопатиялық гипереозинофилиядан және идиопатиялық гипереозинофильдік синдромнан ерекшеленетін жағдайлар ретінде танылмаған. Оларға JAK2, ABL1 және FLT2 гендерінің мутациялары, сондай-ақ ETV6-ACSL6 қосылған генін құрайтын хромосомалық транслокациялар жатады.
Отбасылық эозинофилия
Отбасылық эозинофилия – қандағы эозинофильдер деңгейінің эозинофилияның диагностикалық көрсеткіштеріне жететіндей тұрақты түрде жоғарылауымен сипатталатын сирек туа біткен ауру. Бұл аутосомалық-доминантты ауру, және генетикалық байланыс арқылы гендік картаға түсіру бойынша отбасылық зерттеулер осы ауруға жауапты генді 5-ші хромосоманың q31-q33 позициясында, D5S642 және D5S816 маркерлері арасында орналастырады. Бұл аймақта үш генді қамтитын цитокин гендерінің кластері бар, олардың протеин өнімдері эозинофильдердің дамуын және көбеюін реттеуге қатысады, атап айтқанда, интерлейкин-3, интерлейкин-5 және колонияны стимуляциялайтын фактор-2. Дегенмен, бұл гендердің промоторларында, экзондарында немесе интрондарында, сондай-ақ интерлейкин-3 немесе колонияны стимуляциялайтын фактор-2 үшін ортақ ген күшейткішінде функционалдық тізбектік генетикалық полиморфизмдер табылған жоқ. Бұл отбасылық эозинофилияның негізгі кемшілігі осы гендердің біріндегі мутация емес, оның орнына осы хромосомалық аймақтағы басқа гендегі мутация екенін көрсетеді. Бұл аурудағы эозинофилиямен байланысты клиникалық көріністер мен тіндердің зақымдануы сирек кездеседі: отбасылық эозинофилия басқа туа біткен және жүйелі эозинофильдік аурулармен салыстырғанда көбінесе жақсы көрініс береді.
Идиопатиялық гипереозинофилия
Идиопатиялық гипереозинофилия (немесе белгісіз себепті гипереозинофилия, яғни HEUS) – ең кемі 2 жеке зерттеуде анықталатын, эозинофилдердің қандағы саны 1500/мкл-дан жоғарылауымен сипатталатын жағдай. Бұл жағдай эозинофилдерге байланысты тіндердің зақымдануымен немесе эозинофилияның біріншілік немесе екіншілік себептерімен байланысты емес. Яғни, бұл диагноз қосымша тексерулерден кейін қойылады және оның нақты себебі белгісіз. Уақыт өте келе бұл жағдай біріншілік гипереозинофилияға, әдетте клоналды гипереозинофилияға, созылмалы эозинфильді лейкемияға немесе басқа гематологиялық лейкемиямен байланысты эозинофилияға ұласуы мүмкін. Бұл жағдай тіндер мен мүшелердің зақымдануымен де қатар жүруі мүмкін, сондықтан гипереозинофильді синдром деп диагностикаланады. Идиопатиялық гипереозинофилияны жоғарыда аталған ауыр жағдайлардың дамуын анықтау үшін бақылау арқылы емдеу қажет.
Идиопатиялық гипереозиофильді синдром
Идиопатиялық гипереозинофильді синдром – эозинофильдерге негізделген тіндер мен ағзалардың зақымдануымен қатар жүретін гипереозинофилиямен сипатталатын ауру. Кез келген ағза мен тіндер зақымдануы мүмкін, бірақ өкпе, тері, жүрек, қан тамырлары, пазулар, бүйректер және ми ең көп зардап шегеді. Гипереозинофилияны немесе эозинофилияны тудыратын немесе тудыруы мүмкін деп саналатын бастапқы аурулар төменде көрсетілген.
Инфекциялар
Гельминттер – бұл паразиттердің эндемикалық аймақтарында гипереозинофилия мен эозинофилияның жиі кездесетін себептері. Гельминттер инфекциясының нәтижесінде қандағы эозинофильдер санының артуына себеп болатындар: 1) нематодалар (мысалы, Angiostrongylus cantonensis және Hookworm инфекциялары), аскариаз, стронгылоидоз, трихинеллез, висцеральді личинкалардың миграциясы, гнатостомоз, цистицеркоз және эхинококкоз; 2) филяриоидиялар, мысалы, тропикалық өкпе эозинофилиясы, лоаоз және онхоцеркиоз; 3) трематодалар, мысалы, шистосомоз, фасциолиоз, клонорхиоз, парагонимоз және фасциолопсиоз. Қандағы эозинофильдер санының артуымен байланысты басқа инфекциялар: протозойлық инфекциялар (мысалы, Isospora belli және Dientamoeba fragilis) және саркоцистис); саңырауқұлақ инфекциялары (мысалы, диссеминирленген гистоплазмоз, криптококкоз [әсіресе орталық нерв жүйесіне қатысты жағдайларда] және кокцидиоидоз); вирустық инфекциялар, мысалы, адамның Т-лимфотроптық вирусы 1 және ЖИТС.
Аутоиммунды аурулар
Гиперэозинофилия немесе эозинофилия келесі аутоиммундық аурулармен байланысты болуы мүмкін: жүйелі қызыл жегі, эозинофильді фасцит, полиангиитпен эозинофильді грануломатоз, дерматомиозит, ауыр ревматоидты артрит, прогрессивті жүйелік склероз, Шегрен синдромы, облитерациялы тромбоангит, Бехчет ауруы, IgG4-ке байланысты ауру, ішек қабыну аурулары, саркоидоз, бұлақты пенфигоид және герпетиформды дерматит. Тамақ аллергиясының кейбір түрлері эозинофилиямен немесе, сирек жағдайларда, гипереозинофилиямен байланысты болуы мүмкін. Аллергиялық эозинофильді эзофагит және тамақ протеиндерінен туындаған энтероколит синдромы көбінесе қандағы эозинофилдер деңгейінің жоғарылауымен байланысты.
Есірткілер
Көптеген дәрі-дәрмектер гипереозинофилияны немесе эозинофилияны түрлі аллергиялық симптомдармен бірге тудыруы мүмкін. Сирек жағдайларда, бұл реакциялар ауыр болып, мысалы, еозинофилия және жүйелік симптомдар синдромы (DRESS) сияқты дәрілік реакцияны қоздыруы мүмкін. ДРЕСС синдромымен тығыз байланысы бар иммуноаллергиялық патологиямен сипатталатын, дәрілік заттардың әсерінен туындаған гепатит көбінесе эозинофилияның белгілі бір деңгейімен бірге жүреді. Бұл белгілер мен симптомдардың болуына кез келген дәрі-дәрмек себеп болуы мүмкін, бірақ төмендегі препараттар мен препараттар кластары ең көп кездесетін себептердің қатарында: пенициллиндер, цефалоспориндер, дапсон, сульфонамидтер, карбамазепин, фенитоин, ламотригин, вальпро қышқылы, невирапин, эфавиренз және ибупрофен. Бұл препараттар DRESS синдромы сияқты қауіпті токсикалық реакцияларды тудыруы мүмкін. Эозинофилдердің қандағы деңгейінің жоғарылауына және азырақ ауыр симптомдарға (мысалы, DRESS синдромы жоқ) себеп болатын басқа да препараттар мен препараттар кластарына тетрациклиндер, доксициклин, линезолид, нитрофурантоин, метронидазол, карбамазепин, фенобарбитал, ламотригин, вальпроат, дезипрамин, амитриптилин, флуоксетин, пироксикам, диклофенак, АПФ ингибиторлары, абакавир, невирапин, ранитидин, циклоспорин және гидрохлоротиазид жатады. Дәрі-дәрмектерге аллергиялық реакциялар эозинофилияның жиі кездесетін себебі болып табылады, олардың көріністері диффузды макулопапулезді бөртпеден бастап, еозинофилиямен және жүйелік симптомдармен қатар жүретін, өмірге қауіпті ауыр дәрілік реакцияларға дейін (DRESS) жетеді.
Біріншілік иммунодефициттік аурулар
Біріншілік иммунодефицит аурулары – иммундық жүйенің генетикалық ақауларынан туындайтын бұрыштамалар. Осы аурулардың кейбіреулері кейде немесе жиі гипереозинофилиямен байланысты болады. Мұндай аурулардың тізіміне ZAP70 жетіспеушілігі (зақымдалған ZAP70 гені), CD3 гамма тізбегінің жетіспеушілігі (зақымдалған CD3G гені), MCHII жетіспеушілігі (зақымдалған RFXANK гені), Вискотт-Олдрич синдромы (зақымдалған WAS гені), IPEX синдромы (зақымдалған IPEX гені), CD40 генінің ақаулығы және аутоиммундық лимфопролиферативтік синдром (зақымдалған Fas рецептор гені) кіреді. 30-дан астам басқа біріншілік иммунодефицит аурулары кейде эозинофилдер санының шамалы артуымен, яғни эозинофилиямен байланысты. Гипериммуноглобулин E синдромы гипереозинофилиямен немесе эозинофилиямен байланысты, себебі STAT3, DOCK8, PGM3, SPINK5 және TYK2 гендерінің кез келгенінде мутациялар болады (гипериммуноглобулин E синдромындағы мутацияларды қараңыз). Оменн синдромы – RAG1, RAG2 немесе одан да сирек басқа бірнеше гендердегі себепші мутацияға байланысты терідегі бөртпе, спленомегалия және лимфаденопатиямен сипатталатын ауыр біріктірілген иммунодефицит ауруы.
Эозинофилиямен бірге ангиолимфоидты гиперплазия
Эозинофилиямен бірге ангиолимфоидты гиперплазия – бастапқыда IgG4-ке байланысты аурулардың бір түрі ретінде жіктелетін, бірақ қазір дербес дертіз деп есептелетін ауру. Бұл ауру терідегі және сирек жағдайларда басқа тіндердегі қан тамырларының қабынуымен сипатталады. Оғрықтар гистиоцитоидты эндотелиялық жасушалардан тұрады, олар лимфоциттер мен эозинофилдермен айқын инфильтрацияланған және гипереозинофилиямен немесе эозинофилиямен байланысты.
Холестериндік эмболия
Уақытша, құбылмалы гипереозинофилия холестерин эмболиясы бар адамдардың 60–80% - ында байқалады. Бұл жағдайда үлкен артерияның атеросклероздық тақташасындағы холестерин кристалдары жұлынып, қан ағынымен төмен қарай жылжып, кіші артерияларды бітеді. Бұл көптеген органдар мен тіндерге кедергі келтіретін зақымдануға әкеледі. Зақымдалған тіндерде эозинофильдер, нейтрофильдер, моноциттер, лимфоциттер және плазмалық жасушалардың қатысуымен жедел қабыну байқалады. Бұл гипереозинофильді жауаптың себебі әлі белгісіз.
Бүйрек үсті қуысының жетіспеушілігі
Бүйрек үсті безінен бөлінетін стероид гормондарының тобы – глюкокортикоидтар эозинофилдердің көбеюін және өміршеңдігін тежейді. Бүйрек үсті безінің жеткіліксіздігі кезінде осы гормондардың төмен деңгейі эозинофилдердің көбеюіне және өміршеңдігіне жағдай жасайды. Бұл қандағы эозинофилдер деңгейінің жоғарылауына, әдетте эозинофилияға және сирек жағдайларда гипереозинофилияға алып келеді.
Органдарға байланысты гипереозинофилиялар
Гипереозинофилия эозинофильдердің массивті инфильтрациясына байланысты белгілі бір органдағы зақымданулар кезінде пайда болуы мүмкін. Бұл жағдай зақымдалған органға қарай жіктеледі және бастапқы гипереозинофилия, екіншілік гипереозинофилия немесе идиопатиялық гипереозинофильдік синдромның бір түрі ретінде қарастырылмайды, себебі: а) бұл жағдаймен байланысты эозинофильдер клоналды емес; б) қандағы эозинофилдердің арту себебі анықталған жоқ; в) органдардың зақымдануы эозинофильдерге байланысты екені дәлелденбеген; және г) әрбір жеке жағдайда бұл жағдай көбінесе зақымдалған органмен шектеледі. Органдық шектеулі гипереозинофилияның мысалдары: эозинофильді миокардит, эозинофильді эзофагит, эозинофильді гастроэнтерит, эозинофильді цистит, эозинофильді пневмония, эозинофильді фасцит, эозинофильді фолликулит, эозинофильді целлюлит, эозинофильді васкулит және ауыз шырышының эозинофильді жарасы. Басқа органмен шектелген гипереозинофилия мысалдарына жүрек, бүйрек, бауыр, тоқ ішек, өкпе плеврасы, перитонеум, майлы тіндер, миометрий және синовия зақымданулары жатады.
Диагностика
Диагноз толық қан есебі (CBC) арқылы қойылады. Дегенмен, кейбір жағдайларда, дәл эозинофилдердің абсолютті саны қажет болуы мүмкін.