Кіріспе
Мадагаскар – Үнді мұхитында, Оңтүстік Африканың шығыс жағалауында, Мозамбиктің шығысында орналасқан ірі арал. Оның жалпы ауданы құрлықтың және судың қосындысынан тұрады. Мадагаскар әлемдегі төртінші үлкен арал және екінші үлкен арал мемлекеті.
the island itself
Madagascar is a large island in the Indian Ocean off the eastern coast of Southern Africa, east of Mozambique. It has a total area of with of land and of water. Madagascar is the fourth largest island and the second largest island country in the world.
Географиялық аймақтар
Мадагаскарды бес негізгі географиялық аймаққа бөлуге болады: шығыс жағалауы, Царатанана массиві, Орталық жоталар, батыс жағалауы және оңтүстік-батыс. Ең биік жерлер шығыс жағалау бойымен созылады. Оның жалпы аумағы – , бұл оны әлемдегі екінші ірі арал мемлекеті етеді.
Шығыс жағалау
Шығыс жағалауы шамамен елу шақырым ені бар, аллювиалды топырақтардың шөгіндісінен пайда болған жазықтардан және биіктігі шамамен 150 метрлік жармен шектесетін, тік жарлар мен шатқалдардан кезек кезек құралған аралық аймақтан тұрады. Бұл жағалау аймағы Масоала түбегіндегі ең ірірек нүкте – Антоңгил шығанағының солтүстігінен басталып, аралдың шалқары солтүстігіне дейін созылады. Жағалау сызығы түзу, тек бір шығанақтың болуын қоспағанда, батыс жағалаумен салыстырғанда табиғи бейіндері аз.
Климат
Жағалау бойында тропикалық климат, ішкі аймақтарда қоңыржай, ал оңтүстікте құрғақ. Ауа райы Үнді мұхитындағы антициклоннан бастау алатын оңтүстік-шығыс тұрақты желдерімен анықталады, бұл жоғары атмосфералық қысым орталығы маусымға қарай мұхит үстінде орналасқан жерін өзгертеді. Мадагаскарда екі маусым бар: қарашадан сәуірге дейін жылы, ылғалды маусым; мамырдан қазанға дейін салқын, құрғақ маусым. Дегенмен, биіктік және басым желдерге қатысты орналасуына байланысты климатта үлкен айырмашылықтар бар. Жалпы алғанда, жер бетіндегі су көлемі ең көп шығыс жағалауында және солтүстікте (Кап-д’Амбре аймағын қоспағанда, онда жер бетіндегі су мөлшері салыстырмалы түрде аз). Батысқа және оңтүстікке қарай көлемі азаяды, ал ең құрғақ аймақтар оңтүстік шекарасында орналасқан. Шығыс жағалауы тропикалық жаңбырлы ормандар климатына ие; тұрақты желдерге тікелей ұшырағандықтан, жауын-шашын мөлшері ең жоғары, кейбір жерлерде жылдық орташа көрсеткіштен асып түседі. Бұл аймақта тропикалық аурулардың эндемикалық болған ыстық, ылғалды климат басым. Жаңбырлы маусымда күшті дауылдар болады, олар негізінен Маскарен аралдарынан келеді. Жаңбырлы бұлттар аралдағы ең биік нүктелердің шығысында ылғалдың көп бөлігін түсіргендіктен, Орталық жоталар құрғақ және биіктігіне байланысты салқын. Жаңбырлы маусымда Орталық жоталарда және шығыс жағалауының төмендіктерінде найзағай жиі болады. Антананариву жылдық орташа жауын-шашынның көп бөлігін қараша мен сәуір аралығында алады. Құрғақ маусымда күн ашық, бірақ әсіресе таңертең салқын. Антананаривуда қырау сирек болса да, биік жерлерде жиі кездеседі. Аралдың көптеген биік аймақтарында (Антананаривуды қоса алғанда) бұрқасын жиі болады, бірақ Анкаратра массивінде ғана қар жаууы мүмкін және кейде бірнеше күн бойы жатып қалады. Батыс жағалауы шығыс жағалауына және Орталық жоталарға қарағанда құрғақ, себебі тұрақты желдер осы аймаққа жеткен кезде ылғалдылығын жоғалтады. Оңтүстік-батыс және оңтүстік шекаралық аймақтар жартылай шөлді; Толиарада жылдық жауын-шашын мөлшері өте аз.
Циклондар
Мадагаскарда кейде циклон соғады. 1994 жылдың 2-4 ақпанында Мадагаскарды «Геральда» циклоны соққыға ұшыратты. Циклоннан 70 адам қаза тауып, шамамен 500 мың адам үйсіз қалды, оның ішінде Антананаривуде 30 мың, ал Тоамасинада 80 мың адам. Циклон елдің инфрақұрылымына, әсіресе жағалау жолдарына, теміржолдарға, телекоммуникацияларға, сондай-ақ ауыл шаруашылығына елеулі зақым келтірді. Зардап 45 миллион АҚШ долларына бағаланды. 2004 жылдың 1-18 наурызында Мадагаскарды «Гафило» циклоны соқты, ол Оңтүстік-Батыс Үнді мұхитында тіркелген ең күшті тропикалық циклон болды. Антананаривудағы Ұлттық құтқару кеңесі 237 адамның қаза болғанын, 181 адамның жоғалғанын, 879 адамның жарақат алғанын және 304 мың адамның үйсіз қалғанын хабарлады (тек Анталахада 174 мың адам). 20 мыңнан астам үй қирады, 413 қоғамдық ғимарат пен 3400 мектеп зақымдалды, оның ішінде 1400 мектеп толығымен қирады. Циклонның салдары шамамен 250 миллион АҚШ долларына бағаланды. 2022 жылдың ақпан айында «Бэтсайра» циклоны кемінде 10 адамды өлтірді, су тасқынына, электр қуатының үзілуіне және құрылымдық зақымдануға себеп болды. Бұл «Ана» циклоны 55 адамды өлтіріп, аралда 130 мың адамды жер аударғаннан кейін бірнеше апта өткен соң болды.
Флора мен фауна
Мадагаскар аралы өсімдіктер мен жануарлардың ерекшелігімен және сирек кездесетін түрлерінің көптігімен "басқа әлем" немесе "ерекше әлем" деп сипатталады. Олардың қасиеттері аралдың Гондвананың бір бөлігі ретінде пайда болғанымен және құрлықтардың бөлінуінен кейін миллиондаған жылдар бойы оқшауланғанымен байланысты деп саналады. Мадагаскарда Африкаға тән ірі сүтқоректілер – піл, мүйізбұрыш, жираф, зебра, антилопа сияқты жануарлар мен арыстан, барыс сияқты жыртқыштар жоқ. Сонымен қатар, арал Африка құрлығына тән көптеген улы жыландардан құтылған. Аралдағы тіршілік формаларының көпшілігі Африкадан (немесе Оңтүстік Америкадан) шыққан деп есептелсе де, оқшаулану басқа жерлерде жойылған ескі түрлердің сақталуына және аралға тән жаңа түрлердің пайда болуына жағдай жасады. Осылайша, көптеген өсімдік, жәндік, балық және рептилия түрлері Мадагаскарға ендемик, ал барлық жергілікті сүтқоректілердің 66 түрі тек осы аралда ғана кездеседі. Мадагаскардың бұрынғыдағы барлық жері дерлік орманмен жабылған, бірақ құрғақ күріш егу үшін кесіп, өртеу әдістерінен ландшафттың көп бөлігі, әсіресе Орталық Жоталар аймағы құрғап қалды. Жаңбырлы ормандар шығыс жағалау бойындағы тік беткейлерде, солтүстіктегі Царатанана массивінен оңтүстіктегі Толагнароға дейінгі солтүстік-оңтүстік бағытта шоғырланған. Шығыс жағалауда және солтүстікте көптеген жерлерде бастапқы орманды алмастырған, көбінесе саяхатшы ағаштары, рафия пальмалары және баобабтардан тұратын екіншілік өсімдіктер кездеседі. Орталық Жоталар мен батыс жағалаудағы өсімдіктер көбінесе саванна немесе дала болып табылады, ал эрозия қызғылт-қызыл латеритті топырақты ашпаған жерлерде ірі дала шөптері басым. Оңтүстік-батыста өсімдіктер шөлдік жағдайларға бейімделген. Қалған жаңбырлы орманда көптеген ерекше өсімдік түрлері бар. Елде 900-ге жуық орхидея түрі өседі. Жағалауда банан, манго, кокос, ваниль және басқа да тропикалық өсімдіктер өседі, ал Австралиядан әкелінген эвкалипт ағашы бүгінде кең тараған. Орманнан алынған ағаш пен көмір отын қажеттіліктерінің 80% -ын қамтамасыз етеді. Осының салдарынан ағаш тапшылыққа ұшырады. 1990 жылы Дүниежүзілік банк отын қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қарағай мен эвкалипт ағаштарын көбейтуге бағытталған қоршаған ортаны қорғау бағдарламасын іске қосты.
Табиғи ресурстар
Мадагаскарда никель, кобальт, графит, хромит, көмір, боксит, сирек кездесетін жер элементтері, тұз, кварц, бидайық құм, жартылай бағалы тастар және мика сияқты көптеген табиғи ресурстар бар. Сонымен қатар, жағалауда балық аулауға қолайлы аймақтар мен су электр станцияларын салуға әлеует бар. 2011 жылы елдің жерінің 5,96%-ы егіс және 1,02%-ы тұрақты егістік дақылдарға пайдаланылғаны есептелді. Жердің 26 пайызы орманмен жабылған. Халықтың көп бөлігі негізінен күріш және мал шаруашылығымен айналысады. Өндіріс секторы кішкентай болғанымен, дамып келеді.
Қоршаған орта мәселелері
Қазіргі уақытта Мадагаскардың кейбір аймақтарында орманды жою, малдың шамадан тыс жаюы, шөлдеу және жер бетіндегі судың қара су және органикалық қалдықтармен ластануы салдарынан топырақ эрозиясынан зардап шегуде. Аралға тән бірнеше өсімдік және жануар түрлерінің жоғалу қаупі бар. Ұдайы қайталанатын дауылдар жағалаудың төмен жатқан аймақтарында су тасқынына себеп болады.