Кіріспе

Мадагаскардың саяси жүйесі жартылай президенттік өкілді демократиялық республика аясында, көппартиялық жүйеде құрылған. Мадагаскар Президенті – мемлекет басшысы, ал Мадагаскар Премьер-министрі – үкімет басшысы. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі үкіметке және Сенат пен Ұлттық Ассамблеядан құралған екі палаталы парламентке берілген. Сот билігі атқару және заң шығару биліктерінен тәуелсіз.

Саяси тарих

Мадагаскардың алғашқы президенті Филипбер Циранана 1960 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін оның Әлеуметтік-демократиялық партиясы билікке келген кезде сайланды және 1972 жылғы наурыз айында қарсылықсыз қайта сайланды. Алайда, ол 2 айдан кейін ғана үкіметке қарсы жаппай наразылықтарға жауап ретінде отставкаға кетті. 1975 жылғы 5 ақпанда Циранананың ізбасары, генерал Габриэль Рамананцоа, 6 күннен кейін қаза тапқан подполковник Ричард Рацимандраваға өкілеттік беру арқылы отставкаға кетті. 1975 жылғы маусымда Дидье Рацирака басқаратын жаңа үкімет құрылғанға дейін уақытша әскери директорат билік жүргізді. Президент Рацираканың келесі 16 жылдық билігінде Мадагаскар 1975 жылғы Конституцияға негізделген революциялық социализмге адал үкіметпен жоғары орталықтандырылған мемлекет құруды жалғастырды. Осы кезеңде жеке кәсіпорындарды ұлттандыру, экономиканы орталықтандыру және білім беру жүйесін «малагазациялау» стратегиясы экономиканы құртты, тіпті бүгінгі күні де жоғары орталықтандырылған экономикалық жүйе мен жоғары сауатсыздықтың іздерін қалдырды. 1982 және 1989 жылғы ұлттық сайлаулар Рацираканы екінші және үшінші рет 7 жылдық президенттік мерзімге қайта сайлады. Осы кезеңнің көп бөлігінде президентті тікелей сынауға тыйым салынды, тек шектеулі және ұстамды саяси оппозиция ғана рұхсат етілді. 1980 жылдардың соңында саяси пікір білдіруге шектеулер жеңілдетілгеннен кейін Рацирака режиміне түбегейлі өзгерістер жасау үшін күшті қысым көрсетілді. Экономиканың нашарлауына жауап ретінде Рацирака социалистік экономикалық саясатты жеңілдетіп, кейбір либералды, жеке сектор реформаларын енгізді. Бұлар, 1989 жылы баспасөз цензурасын жою және 1990 жылы саяси партиялардың санын көбейту сияқты саяси реформалармен бірге, «Хери Велона» («Белсенді күштер») деп аталатын өсіп келе жатқан оппозициялық қозғалысты басуға жеткіліксіз болды. Осы қозғалысты Антананариву мен оның маңындағы биік жазықтағы бірқатар саяси партиялар мен олардың басшылары, соның ішінде Альберт Зафи мен Манандафи Ракотонирина қолдады. 1991 жылғы тамызда кең ауқымды бейбіт наразылықтар мен жалпы ереуілдерге жауап ретінде Рацирака премьер-министрді алмастырды, бірақ көп ұзамай оның әскерлері Яволохада, қала маңындағы президенттік сарайға бет алған бейбіт наразылықтарға оқ атып, 30-дан астам адамды өлтірген кезде, ол қиын жағдайға түсті. Әлсіреген жағдайда Рацирака өтпелі үкімет құру туралы келіссөздерге келісті. 1991 жылғы 31 қазанда өткен «Панорама келісімі» Рацираканы барлық өкілеттіктерінен айырды, уақытша институттар құрды және конституциялық үкіметтің жаңа түріне көшуді аяқтау үшін 18 айлық кесте белгіледі. Жоғарғы Конституциялық сот процестің соңғы төрешісі ретінде сақталды. 1992 жылғы наурызда FFKM (Мадагаскар христиан шіркеулері кеңесі) ұйымдастырған кеңінен өкілдік ететін Ұлттық форум жаңа Конституцияны әзірледі. Отырысты күзетіп тұрған әскерлер Рацираканы қолдаған «федералистермен» қақтығысты, олар президенттің қайта сайлануына кедергі келтіретін конституциялық ережелерге наразылық білдіру үшін форумды бұзуға тырысты. Жаңа Конституцияның мәтіні 1992 жылғы тамызда бүкілхалықтық референдумға қойылды және федералистердің бірнеше жағалау аймақтарында дауыс беруді бұзуға тырысқанына қарамастан, көпшілік дауыспен мақұлданды. 1992 жылғы 25 қарашада Жоғарғы Конституциялық сот, «Хери Велонаның» қарсылығына қарамастан, Рацираканың кандидатурасын қабылдады. 1993 жылғы ақпанда екінші тур сайлаулары өтті, онда «Хери Велона» қозғалысының жетекшісі Альберт Зафи Рацираканы жеңді. Зафи 1993 жылғы 27 наурызда президент болып ант берді. 1996 жылы Ұлттық Ассамблея президент Зафиді импичментке тартқаннан кейін және Норберт Рацирахонананың қысқа президенттік өкіметінен кейін 1997 жылғы сайлауда тағы да Зафи мен Рацирака бақ сынасты, бұл жолы Рацирака жеңіске жетті. Президент Рацираканың AREMA саяси партиясының мүшелері басым Ұлттық жиналыста 1998 жылғы Конституцияны қабылдады, ол президенттік өкілеттікті айтарлықтай күшейтті. 2001 жылғы желтоқсанда екі ірі кандидат жеңіске жеткен президент сайлауы өтті. Ішкі істер министрлігі AREMA партиясының биліктегі Рацираканы жеңімпаз деп жариялады. Марк Раваломанана сайлау нәтижесіне қарсы шығып, жеңіске жеткенін мәлімдеді. Саяси дағдарыс басталды, онда Рацираканың жақтастары негізгі порт қаласынан Раваломанананың бекінісі болып табылатын астанаға баратын маңызды көлік жолдарын жапты. Кездейсоқ зорлық-зомбылық пен айтарлықтай экономикалық бұзылыстар 2002 жылғы шілдеге дейін жалғасты, одан кейін Рацирака мен оның бірнеше көрнекті жақтастары Францияда эмиграцияға кетті. Саяси айырмашылықтармен қатар, этникалық айырмашылықтар да дағдарыста рол атқарды және саясатта осы ролді жалғастыруда. Рацирака жағалаудағы Бецимисарака тайпасынан, ал Раваломанана таулы аймақтағы Мерина тайпасынан шыққан. 2002 жылғы саяси дағдарыс аяқталғаннан кейін президент Раваломанана көптеген реформа жобаларын бастады, «жылдам және тұрақты дамуды» күшпен жақтады және коррупцияға қарсы күресті бастады. 2002 жылғы желтоқсандағы заң шығарушы сайлаулар оның жаңадан құрылған TIM (Tiako I Madagasikara) (Мадагаскарды жақсы көремін) партиясына Ұлттық жиналыста үстемдік беретін көпшілікті берді. 2003 жылғы қарашадағы муниципалдық сайлаулар еркін өткізілді, президенттің жақтастары көпшілікті құрады, сонымен қатар тәуелсіз және аймақтық оппозициялық тұлғалардың да маңызды саны сайланды. 2002 жылғы дағдарыстан кейін президент провинциялық губернаторларды тағайындалған PDS (Présidents des Délégations Spéciales) қызметкерлерімен ауыстырды. Кейіннен қабылданған заңнама әкімшілікті орталықтандыру үшін 22 аймақтық құрылымды құрды. 2004 жылғы қыркүйекте Үкімет президентке тікелей бағынатын 22 аймақтық басшыны тағайындады, олар орталықтандыру жоспарларын іске асыруға тиіс болды. Аймақтық әкімшіліктерді қаржыландыру және олардың нақты өкілеттіктері әлі де нақтылануда. 2006 жылы қайта сайланғаннан кейін Раваломанананың үкіметі 2009 жылғы наурызда Андри Ражоэлина басшылығындағы әскери төңкеріс салдарынан таратылды. Ражоэлина өзінің «Переходтық мемлекет басшысы» болған Переходтық билік жоғары органы құрды. Ол конституцияны жаңарту үшін 2010 жылғы қарашада референдум өткізді. Төңкеріс болды дегенмен, ол мақұлданды және жаңа сайлаулар 2013 жылғы шілдеге жоспарланды. Кешіктірілген президенттік сайлаудың екінші турында 2013 жылғы желтоқсанда өтті, нәтижелері 2014 жылғы қаңтарда жарияланды. Жеңімпаз және келесі президент – Эри Ражаонаримампианинина. Ол 2009 жылғы төңкеріске жетекшілік еткен және әлі де ықпалды саяси тұлға болған Ражоэлинаның қолдауына ие болды. 2018 жылы президенттік сайлаудың бірінші турында 7 қарашада, ал екінші турында 10 желтоқсанда өтті. Сайлаудың басты үміткерлері үш бұрынғы президент және соңғы президент болды. Бұрынғы президент Андри Ражоэлина сайлаудың екінші турында жеңіске жетті. Ол бұрын 2009 жылдан 2014 жылға дейін президент болған. Бұрынғы президент Марк Раваломана екінші турда жеңіліске ұшырады және алдау туралы айыптауларға байланысты нәтижелерді қабылдамады. Раваломана 2002 жылдан 2009 жылға дейін президент болды. Соңғы президент Эри Ражаонаримампианинина бірінші турда өте аз қолдау алды. 2019 жылғы қаңтарда Жоғарғы Конституциялық сот Ражоэлинаны сайлау жеңімпазы деп жариялады және жаңа президент етіп тағайындады. 2019 жылғы маусымдағы парламенттік сайлауда президент Андри Ражоэлинаның партиясы Ұлттық жиналыстың орындарының абсолютті көпшілігін жеңіп алды. Ол 151 орынның 84-ін алды, ал бұрынғы президент Раваломананың жақтастары тек 16 орынды иеленді. 51 орын тәуелсіздерге немесе шағын партияларға тиесілі болды. Президент Ражоэлина күшті билікке ие болып үкім жүргізе алады. 2023 жылғы қарашада Андри Ражоэлина сайлаудың бірінші турында 58,95% дауыспен тағы бір мерзімге қайта сайланды. Қатысу 46,36% құрады, бұл ел тарихында президенттік сайлаудағы ең төменгі көрсеткіш.

Заң шығарушы билік

Парламент екі палатадан тұрады. Ұлттық Ассамблея (Antenimieram Pirenena/Assemblée Nationale) бір және екі мүшелі сайлау округтерінде бес жылдық мерзімге сайланатын 160 мүшеден құралған. Сенат (Sénat) 33 мүшеден тұрады; 22-сі Мадагаскардың 22 аймағынан біреуден сайланады, ал 11-ін Президент тағайындайды.

Әкімшілік бөлімшелер

Аумақтық басқару заңнамамен анықталады. Әкімшілікті орталықтандыруды ынталандыру үшін конституция алты провинцияның (фаритани) дербес болуын көздейді. Провинциялар: Антананариву, Анцираанана, Фианаранцуа, Махажанга, Туамасина, Тулиара.