Кіріспе
Әли Ақбар Хан (14 сәуір 1922 – 18 маусым 2009) – үндістандық хиндустани классикалық музыканты, Майхар гаранасының өкілі және сародты орындау шеберлігімен танымал. Әкесі Аллауддин Ханнан классикалық музыкант және аспапшы ретінде тәлім алған ол көптеген классикалық рагалар мен киноға арналған музыка жазды. 1956 жылы Калькуттада музыка мектебін, ал 1967 жылы Әли Ақбар музыка колледжін құрды, ол оныңмен бірге АҚШ-қа көшіп, қазір Калифорния штатының Сан-Рафаэль қаласында орналасқан, сондай-ақ Швейцарияның Базель қаласында филиалы бар. Хан батыста үндістандық классикалық музыканы танымал етуде маңызды рөл атқарды, әрі орындаушы, әрі ұстаз ретінде. Ол алғаш рет 1955 жылы скрипкашы Ехуди Менухиннің шақыруымен Америкаға келді, кейін Калифорнияда қоныстанды. Санта-Круздегі Калифорния университетінде музыка ғылымының қадірлі профессоры болды. Хан 1989 жылы Үндістанның екінші жоғары мемлекеттік наградасы – «Падма Вибушан» орденімен марапатталды. Бес рет «Грэмми» сыйлығына ұсынылған Хан, сонымен қатар «МакАртур» стипендиясы мен Ұлттық өнер кеңесінің Ұлттық мұра стипендиясын алды.
Ali Akbar Khan (14 April 192218 June 2009) was an Indian Hindustani classical musician of the Maihar gharana, known for his virtuosity in playing the sarod. Trained as a classical musician and instrumentalist by his father, Allauddin Khan, he also composed numerous classical ragas and film scores. He established a music school in Calcutta in 1956, and the Ali Akbar College of Music in 1967, which moved with him to the United States and is now based in San Rafael, California, with a branch in Basel, Switzerland. Khan was instrumental in popularizing Indian classical music in the West, both as a performer and as a teacher. He first came to America in 1955 on the invitation of violinist Yehudi Menuhin and later settled in California. He was a Distinguished Adjunct Professor of Music at the University of California, Santa Cruz. Khan was accorded India's second highest civilian honour, the Padma Vibhushan, in 1989. Nominated five times for the Grammy Award, Khan was also a recipient of the MacArthur Fellowship and the National Endowment for the Arts' National Heritage Fellowship.
Балалық шағы мен тәрбие
Әли Акбар Хан қазіргі Бангладештің Браманбария қаласындағы Шибпур ауылында музыкант және ұстаз Аллауддин Хан мен Мәдина Бегум отбасында дүниеге келді. Ол туғаннан кейін көп ұзамай оның отбасы Майхарға (қазіргі Мадхья-Прадеш, Үндістан) қайтып келді, онда оның әкесі князьдық мемлекеттің махараджасының басты сарай музыканты болды. Хан ерте жасынан бастап әкесінен түрлі аспаптарда ойнауды, сондай-ақ вокалдық композицияны үйренді, бірақ ақырында сародқа қызығушылық танытты. Аллауддин өте талапкер және қатаң адам болды, Ханның сабақтары таңертеңнен бұрын басталып, көбінесе күніне 18 сағатқа дейін созылатын. Осы кезеңде ол сародист Тимир Баран және флейташы Панналл Гош сияқты бірнеше белгілі музыканттармен танысты, олар оның әкесінен сабақ алуға келген; кейін оның сіңлісі Аннапурна Деви, ол сурбахарда шебер орындаушы болды, және оқушысы Рави Шанкар сабақтарына қосылды. Шанкар мен Аннапурна Деви 1941 жылы үйленді.
Мансап
Хан бірнеше жыл қатаң жаттығудан кейін 1936 жылы Аллахабадта өткен музыкалық конференцияда тұңғыш рет өнер көрсетті, ол кезде оның жасы 13-те болған. Үш жыл өткен соң, 1939 жылдың желтоқсанында, ол Рави Шанкардың сол конференциядағы дебюттік өнеріне сародта бірге орындады; бұл екі музыкант арасындағы көптеген жугалбандилердің (дуэттердің) алғашқысы болды. 1938 жылы Хан Бомбей қаласындағы All India Radio (AIR) радиосында алғашқы концертін берді (таблада Алла Раханың сүйемелдеуімен), ал 1940 жылдың қаңтарынан бастап Лакхнаудағы AIR радиосында ай сайын өнер көрсетті. Соңында 1944 жылы Шанкар мен Хан музыканттар ретінде кәсіби мансабын бастау үшін Майхардтан кетті; Шанкар Бомбейге, ал Хан Лакхнаудағы AIR-дің ең жас Музыкалық директоры болып тағайындалды және ол жеке орындауларға және радио оркестрі үшін шығармалар жазуға жауапты болды. 1943 жылы әкесінің ұсынысымен Хан Жодхпур махаражасы Умаид Сингхтің сарай музыканты болып тағайындалды. Ол онда сабақ беріп, музыка жазып, концерттер берді және махаража оған Устад атағын берді. 1947 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін князьдіктер таратылып, 1952 жылы махаража Ханвант Сингх ұшақ апатында қаза тапқаннан кейін Хан Бомбейге көшті. Одан кейін Сатьяжит Райдың "Деви" (1960), Мерчант Айворидің "Үй иесі" және Тапан Синханың "Худито Пашан" ("Аштық тастар", 1960) фильмдеріне музыка жазды, соның арқасында ол "Жылдың үздік музыканты" сыйлығын жеңіп алды. 1955 жылы ол Шанкар-Джайкишанның музыкасын қостаған "Сема" фильмінде сародта орындады. Кейін 1993 жылы Бернардо Бертолуччидің "Кішкентай Будда" фильміне музыка жазды. 1945 жылдан бастап Хан Бомбей қаласындағы HMV студиясында 78 айналымдық пластинкаларды (оларға шамамен үш минуттық музыка жазуға болатын) жазуды бастады. Мұндай бір пластинка үшін ол төрт кешкі рагаға – Малкаунс, Чандракаунс, Нандакаунс және Кауши Канадаға негізделген жаңа композиция – Рага Чандранандан ("айға толыған") шығармасын ойлап тапты. Бұл пластинка Үндістанда үлкен сәттілікке ие болды, ал рага 1965 жылы Master Musician of India LP үшін қайта жазылған 22 минуттық нұсқасы арқылы бүкіл әлемде танымал болды – бұл Ханның маңызды жазбаларының бірі. Ол Үндістанда өнер көрсетіп, Батыс елдерінде кеңінен саяхаттады. 1956 жылы Хан Калькуттада Әли Акбар атындағы Музыка колледжін құрды, оның мақсаты – үнді классикалық музыкасын оқыту және тарату болды. 1967 жылы ол Калифорния штатының Беркли қаласында осы аттас мектепті ашты, кейін оны Сан-Рафаэльге (Калифорния) көшірді. Хан көптеген классикалық жугалбанди жұптарына қатысты, ең танымалдары – Рави Шанкар, Никил Банерджи және скрипкашы Л. Субраманиям есімдерімен байланысты. Вилаят Ханмен дуэттерінің де жазбалары бар. Ол сондай-ақ Батыс музыканттарымен ынтымақтастық жасады; ол Grateful Dead тобының барабаншылары Микки Харт пен Билл Кройцманнга сабақ берді. 1971 жылдың тамызында Хан Бангладеш үшін өткен концертте Мэдисон Сквер Гарденде Рави Шанкар, Алла Раха және Камала Чакравартимен бірге өнер көрсетті; концертте Джордж Харрисон, Боб Дилан, Эрик Клэптон және Ринго Старр да болды. Кейіннен концерттің альбомы мен фильмі шығарылды. Хан өмірінің соңғы 40 жылын АҚШ-та өткізді. Ол денсаулығы нашарлағанға дейін көп саяхаттады. 2004 жылдан бері ол диализбен ауырып жүрді. 2009 жылдың 18 маусымында 87 жасында Хан Калифорния штатының Сан-Анселмо қаласындағы үйінде бүйрек жетіспеушілігінен қайтыс болды. Ол өмірінде бес рет Грэмми сыйлығына ие болды, сондай-ақ 1991 жылы МакАртур стипендиясын алды. 2014 жылдың қыркүйек айында Үндістан поштасы Ханның суреті бар пошта маркасын шығарды.