Кіріспе

Үнді классикалық әншісі Пандит Кумар Гандарва (айтылуы: [kumaːɾ ɡən̪d̪ɦəɾʋə], Kn: ಕುಮಾರ್ ಗಂಧರ್ವ; 8 сәуір 1924 – 12 қаңтар 1992), бастапқыда Шивапутра Сиддхарамая Комкалимат деп аталған, өзінің ерекше әншілік стилімен және ешқандай гарана дәстүрімен шектелуден бас тартуымен белгілі үнді классикалық әншісі. Кумар Гандарва есімі – оған бала кезінде берілген құрметті атау. Гандарва – индуизм мифологиясындағы музыкалық рух.

Ерте өмір және білім

Гандарва Үндістанның Карнатака штатындағы Белгаум қаласына жақын Сулебхавиде каннада тілінде сөйлейтін лингаят отбасында дүниеге келді. Бес жасқа келгенде ол музыкалық дарындылығын көрсетті және алғаш рет 10 жасында сахнада өнер көрсетті. 11 жасында әкесі оны танымал классикалық ұстаз Б.Р. Деодхарға музыка оқуға жіберді. Оның техниканы меңгеруі мен музыкалық білімі соншалықты жылдам дамыды, осылайша Гандарва 20 жасқа толмас бұрын мектепте өзі сабақ берді. 20 жасқа келгенде Гандарва музыка әлемінде жұлдыз ретінде танылып, сыншылардың жоғары бағасын алды.

Мансап

40-жылдардың соңында ол туберкулезбен ауырып, дәрігерлер оған енді ешқашан ән айта алмайтынын айтты. Денсаулығы үшін Девас қаласының құрғақ климатына көшуге кеңес берді. Алты жыл бойы Гандарва ауру мен үнсіздік кезеңін бастан өткізді. Дәрігерлер ән айту өлімге алып келуі мүмкін екенін және жазылуға үміт аз екенін мәлімдеді. Осы кезеңдегі әңгімелер Гандарваны төсекте жатқан күйде, айналасындағы табиғаттың дыбыстарын тыңдап отырғанын көрсетеді: құстардың сайрауы, желдің соғуы және көшеде ән салайтын адамдардың үні. Ол өзін-өзі естілмейтіндей ырғақтап, гөнгіретіні де айтылады. Гесс мұның Гандарваның формасыз (ниргуна) құдайды дәріптейтін ниргуни бхаджанның жаңа тұжырымын қалыптастыруының бастамасы болғанын болжайды. 1952 жылы туберкулезді емдеу үшін стрептомицин пайда болды, және Гандарва оны қабылдауға кірісті. Бірте-бірте, әйелі Бхануматинің тамаша медициналық көмегі мен күтімі арқасында ол жазылып, қайтадан ән айта бастады. Дегенмен, оның дауысы мен ән салған стилі аурудың іздерін сақтап қалды: өкпелерінің бірі жұмыс істемей қалғандықтан, ол бір өкпемен ән айтуға бейімделуге мәжбүр болды. Оның жазылғаннан кейінгі алғашқы концерті 1953 жылы өтті. Ауру Гандарваның кейінгі жылдардағы әншілігіне зор әсер етті – ол күшті, қысқа фразаларымен және өте жоғары дауысымен танылды. Гандарва басқа да ән түрлерін де сынап көрді, мысалы, ниргуни бхаджан (ғибадат әндері), халық әндері, рагалар және орындау өнері, көбінесе бір рага ішінде жылдамнан баяу композицияларға ауысты. Ол өзінің жаңашылдығымен, дәстүрді түбегейлі жоққа шығармастан сынауымен, Үндістан мәдениетінің, әсіресе Мадхья-Прадеш халық музыкасының тамырымен байланысты музыка жасағанымен есімде қалды. Оның музыкаға деген жаңашыл көзқарасы ескі рагаларды біріктіріп, жаңа рагалар жасауға әкелді. Оның ән салған стилі қызу дау тудырды. Тәжірибелі әнші Могубай Курдикар оның виламбит (баяу темп) әнін қызықты деп санамады, ал оның ұстазы Деодхар Гандарваның ән айтуының кейбір аспектілерін сынады, бірақ олардың қарым-қатынасы 1940 жылдардан бастап, Гандарва Бхануматиға үйленгеннен кейін шиеленісті болды. Пандаринат Кольхапуренің Гандарва туралы кітабында Деодхар осы одаққа қарсы болғандығы айтылады. Бірақ сын көбінесе оның виламбит гаякисіне қатысты болды. Оның жылдам темпте ән айтуы, әсіресе Мадхья Лайяны меңгеруі кеңінен құрметке ие болды. Гандарваның екінші әйелі және шәкірті Васундара Комкали онымен бірге бхаджан әнінде ұмытылмас дуэт құрды. Кейде ол оның классикалық әндерін орындауға дауыспен көмектесетін. Олардың қызы Калапини Комкалимат кейіннен ата-анасымен бірге танпурада ойнайтын. Гандарваның музыкалық философиясын оның ұлы Мукул Шивпутра мен қызы, сондай-ақ Мадхуп Мудгал, Виджай Сардешмух және Сатьяшель Дешпанде сияқты шәкірттері жалғастырды. Кумар Гандарва қоры (Мумбай), оның шәкірті Парамананд Ядав құрған, индус музыкасы мен карнатик музыкасын дамытуға көмектеседі. Гандарваның немересі Бхуванеш (Мукулдың ұлы) классикалық әнші ретінде де танымал болды. Ұзақ уақыт бойы Гандарваның музыканттық іс-әрекеттерін оның досы және табла ойнаушысы Васант Ачарекар басқарды. Ачарекар 1950 жылдары Васант Десайдың көмекшісі болды, бірақ кейіннен 1970 жылдардың соңында қайтыс болғанға дейін классикалық әнге сүйемелдеуші ретінде өзін толықтай арнады. Гандарваның маратхи әдебиетінің белгілі жұбы Пу Ла Дешпанде мен Сунита Дешпандемен достық қарым-қатынасы болды. Гандарва сонымен қатар музыка зерттеушісі де болды. Ауру кезінде, толыққанды демалыс алуға кеңес бергенде, ол музыканың әртүрлі аспектілерін ойлап талдаумен шұғылданды. Оның көптеген рагалар, орындау стильдері және композиция түрлері туралы өз пікірлері болды. Гандарва 1977 жылы "Падма Бхушан" орденімен, ал 1990 жылы Үндістанның екінші жоғары азаматтық наградасы – "Падма Вибушан" орденімен марапатталды.

Жеке өмір

1946 жылы Гандарва Бханумати Кансқа үйленді. Ол Б.Р.Деодар мектебінде оқуға түсіп, Гандарва оның мұғалімі болып тағайындалды. Екеуі ғашық болды, 1947 жылы үйленіп, Девас қаласына көшіп кетті. Көшкеннен кейін Гандарва туберкулезге шалдықты, бірақ жаңа дәрілердің, тиянақты дәрігерлердің және Бхануматинің күтімі арқасында жазылып кетті. Гандарваның тұңғыш ұлы Мукул Шивпутра 1956 жылы дүниеге келді. Екінші ұлы Яшвордан 1961 жылы туды, бірақ Бханумати бала туғанда қайтыс болды. Оның өлімінен кейін көп ұзамай Гандарва Васундхара Шрихандеге (1931–2015) үйленді, ол да Деодар мектебіндегі оқушыларының бірі болған. Олардың қызы Калапини Комакалимат – танымал әнші.

Өлім

Гандарва 1992 жылғы 12 қаңтарда Мадхья-Прадеш штатындағы Девас қаласындағы үйінде ондаған жылдар бойы созылған өкпе инфекциясынан қайтыс болды. Оған толық мемлекеттік құрметпен кремация жасалды және оның жаназасына елдің түкпір-түкпірінен келген жүздеген музыка жанкүйерлері қатысты.

Танымал мәдениетте

"Раштрия Кумар Гандарва Сэмман" сыйлығы 1992 жылы Мадхья-Прадеш үкіметімен музыка саласындағы ең көрнекті таланттарды марапаттау үшін жыл сайын табыс етілетін ұлттық құрмет ретінде тағайындалды. Шабнам Вирманидің "Кабир" жобасындағы төрт фильмнің соңғысы Гандарваның және оның шәкірттерінің өмірін, оның карьерасын және "Ниргун" әншілігіне жасаған саяхатын көрсетеді. Оның "Сунта хай" әні "Кой сунта хай" фильмінің атауына айналды. "Ханс Акела" – Үндістан үкіметінің Фильмдер бөлімі түсірген Кумар Гандарва туралы 78 минуттық деректі фильм, онда оның әйелі, достары мен шәкірттерінен сұхбат алынған. "Мұқкам ваши" – сол аттас екі күндік семинарда жиналған жазбалар негізінде жазылған кітап. Онда Гандарва музыканың мәні туралы ойларын түсіндіреді.

Мұра

2014 жылдың қыркүйегінде Үндістан поштасы Гандарваның хиндустани музыкасына қосқан үлесін еске алу үшін оның суреті бар пошта маркасын жариялады.