Кіріспе

Раматану Пандей (шамамен 1493/1500 – 26 сәуір 1589), көбінесе Миан Тансен немесе Санжит Самрат деп аталатын, индустани классикалық музыканты және композитор. Ол өзінің өнерін қазіргі Мадхья-Прадеш штатының солтүстік-батыс аймағында үйреніп, жетілдірген. Ол мансабын Реваның индус патшасы Раджа Рамчандра Сингхтің (1555–1592 жылдары билік еткен) сарайында бастады және ересек өмірінің көп бөлігін осы сарайда өткізді. Тансеннің музыкалық қабілеттері мен зерттеулері кеңінен танымал болды. Бұл бедел оны моғол императоры Акбардың назарына іліктірді, ол Раджа Рамчандра Сингхке елшілер жіберіп, Тансенді моғол сарайындағы музыканттар қатарына қосылуын сұрады. Тансен баруға құштар болмаса да, Раджа Рамчандра Сингх оны кең аудиторияға танысуға ынталандырып, Акбарға сыйлықтармен бірге жіберді. 1562 жылы, шамамен 60 жасында, Вайшнав музыканты Тансен Акбардың сарайына қосылды, ал оның өнерлері сарай тарихшыларының көптеген еңбектерінде баяндалды. Акбар оны Наваратна – тоғыз министрдің (тоғыз асыл тас) бірі деп санап, «Миан» деген құрметті атақ берді, ол «білімді адам» деген мағынаны білдіреді. Тансен – композитор, музыкант және вокалист, оған Үнді субконтинентінің солтүстік аймақтарында көптеген шығармалар жатқызылған. Ол сонымен қатар музыкалық аспаптарды танымал етіп, жетілдірген музыкант болды. Ол Үнді классикалық музыкасының Солтүстік Үндістан дәстүріндегі ең ықпалды тұлғаларының бірі. Оның 16 ғасырдағы музыка мен композиция саласындағы зерттеулері көптеген адамдарға үлгі болды, ал көптеген Солтүстік Үндістан гхараналары (аймақтық музыка мектептері) оны өздерінің негізін қалаушысы деп есептейді. Тансен эпикалық Дхрупад шығармаларымен, бірнеше жаңа рагалар жасауымен, сондай-ақ музыка туралы екі классикалық кітабы – «Шри Ганеш Стотра» және «Сангита Сара» жазуымен есте қалады.

Ерте өмір

Тансеннің туған күні мен орны нақты белгісіз, бірақ көптеген дереккөздер оның шамамен 1500 жылға дейін, немесе 1493-1506 жылдар аралығында туғанын көрсетеді. Оның өмірбаяны да анық емес, көптеген қайшылы мәліметтер бар, бірақ олардың арасында ортақ элементтер де кездеседі. Тансен туралы тарихи фактілерді оны қоршаған кең және қарама-қайшы аңыздардан бөліп алу қиын. Әртүрлі әңгімелердегі ортақ мәліметтерге сәйкес, Тансен бала кезінде Рамтану деп аталған. Оның әкесі Мукунд Рам (кейде Мукунд Панде немесе Мукунд Мисра деп те аталады) – бай ақын және дарынды музыкант, ол біраз уақыт Варанасидегі индуист ғибадатханасында дін қызметкері болып жұмыс істеген.

Мектептегі білімі

Тансеннің ерте өмірі мен білімі туралы ауызша әңгімелер, әсіресе, оқиға индуист аңыздарынан (вайшнавизм) немесе мұсылман аңыздарынан (суфизм) бастау алғандығына қарай айқайықтап келеді. Өмірінің кейінгі кезеңінде ол Браджбхаша тілінде шығармаларын жазуын жалғастырып, Кришна мен Шива сияқты дәстүрлі мотивтерді пайдаланды. Акбардың сарайында Тансен сияқты музыканттардың болуы – Моғол империясы шеңберінде индуист және мұсылман дәстүрлерін қабылдау және біріктіруге жасалған тытыру болды. Тансен Акбардың сарайындағы құнды "Наваратналардың" (нава – тоғыз, ратна – зергерлік тас) біріне айналды. Ол онда "Миан" құрметті атағын алды және Миан Тансен деп аталды.

Композициялар

Тансеннің музыкалық шығармалары көптеген тақырыптарды қамтыды және Дхрупад стилін қолданды. Көптеген шығармалары индуистік Пураналардан негізделген, Брадж-Бхаша тілінде жазылып, Ганеша, Сарасвати, Сурья, Шива, Вишну (Нарайана және Кришна бейнесі) сияқты қасиетті құдайлар мен құдайшаларды мақтауға арналған. Ол сонымен қатар патшалар мен император Акбарды жоқтап, оларға арнап әндер жазып, орындады. Бір аңыз бойынша, Тансен Акбардың Мәһрүнісса есімді қызына үйленген.

Өлім

Тансеннің қайтыс болған жылы, оның өмірбаянының көп бөлігі сияқты, нақты емес. Ислам тарихшылары жазған бір дерек бойынша, Тансен 1586 жылы Делиде қайтыс болды, қабірге қоштасу рәсіміне Әмір және сарайының көп бөлігі қатысты, ол Мұсылмандық дәстүрлерге сәйкес өткізілді. Басқа деректерде, индуист тарихшылары жазған, сондай-ақ Абулфазлдың "Акбарнамасында" оның қайтыс болған күні 1589 жылдың 26 сәуірі деп көрсетілген және оның қабірге қоштасу рәсімі негізінен индуисттік дәстүрлер бойынша салынды. Тансеннің денесі Гвалиордағы оның суфи шебері Шейх Мұхаммед Гаус қабірінің кешеніне жерленді. Әр жылдың желтоқсан айында Гвалиорда Тансенді құрметтеу үшін жыл сайынғы Тансен Самаро фестивалі өткізіледі.

Танымал мәдениет

Тансеннің өміріне негізделген бірнеше хинди фильмі түсірілді, көбінесе анекдоттарға толы сюжеттерімен. Олардың ішінде Ранжит Мовиэтон студиясының өндірісіндегі, К. Л. Сайгал мен Хуршид Бано жұлдыздық құрамындағы "Тансен" (1943) музыкалық фильмі табысқа ие болды. Сонымен қатар, "Тансен" (1958) және "Санжит Самрат Тансен" (1962) фильмдері де бар. Тансен – өзімен замандас болған музыканттың өмірін бейнелейтін "Байжу Бавра" (1952) тарихи музыкалық фильміндегі маңызды кейіпкерлердің бірі, бірақ көбінесе екінші планда қалады.

Тансен сыйлығы

"Тансен Самар" деп аталатын ұлттық музыка фестивалі әр жылдың желтоқсан айында Бехаттағы Тансеннің қабірінің жанында оның естелігін құрметтеу мақсатында өткізіледі. "Тансен Саман" немесе Тансен сыйлығы Хиндустани классикалық музыкасының шеберлеріне табыс етіледі.

Ғимараттар

Фатхпур Сикридегі бекініс Тансеннің Акбардың сарайындағы қызметімен тығыз байланысты. Императордың бөлмелеріне жақын жерде, ортасында шағын арал бар көл салынды, онда музыкалық өнер көрсетілімдері өткізілетін. Бүгінде Ануп Талао деп аталатын бұл көлді Диван-и Аам – жалпы қабылдау залының жанынан көруге болады, ол төрт жаяу көпір арқылы қол жетімді орталық алаңша. Айтуынша, Тансен күнінің әртүрлі уақытында әртүрлі рагтар орындаған, ал император мен оның таңдаулы тыңдаушылары оған монеталар сыйлаған. Тансеннің тұрған үйі де жақын маңда орналасқан.

Кереметтер мен аңыздар

Тансеннің өмірбаянының көп бөлігі Ақбар сарайының тарихшыларының еңбектерінде және gharana әдебиетінде керемет әңгімелер мен мифтерден тұрады. Рага Мегх Малхар әлі де кең таралған, бірақ рага Дипак қазір белгілі емес; Билавал (thaat), Пурви (thaat) және Хамадж (thaat) thaatтарында үш түрлі нұсқасы сақталған. Бұл нұсқалардың қайсысы, болған жағдайда, Тансен заманындағы Дипак рагасына сәйкес келетіні белгісіз. Басқа аңыздарда оның жабайы жануарларды қызығушылықпен тыңдатуға (немесе олардың тілімен сөйлесуге) қабілеті айтылады. Бір күні, жабайы ақ піл ұсталды, бірақ ол жартас сияқты қатал болды және оны бағындыру мүмкін болмады. Соңында Тансен пілге ән шырқады, ол тынышталып, император оның үстіне міне алды.

Кратер

Меркурий планетасындағы кратер Тансеннің құрметіне деп аталыпты.