Кіріспе

Еуропа елдері арасындағы халықаралық қатынастардағы ұғым. Батыс сатқындығы – Ұлыбритания, Франция және кейде АҚШ-тың Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және одан кейін Чехословакия мен Польша мемлекеттеріне қатысты заңдық, дипломатиялық, әскери және моральдық міндеттемелерін орындамауы туралы пікір. Бұл термин кейде сол кездегі басқа Орталық және Шығыс Еуропа мемлекеттеріне де қатысты қолданылады. Бұл ұғым бірнеше оқиғаны қамтиды, соның ішінде Мюнхен келісімі кезінде Чехословакияға жасалған қатынас және Германияның оны басып алуы, сондай-ақ 1939 жылы Германия мен КСРО шабуыл жасаған кезде Франция мен Ұлыбританияның Польшаға көмектеспеуі. Бұл тұжырым АҚШ пен Ұлыбританияның Тегеран, Ялта және Потсдам конференцияларында КСРО-ға жасаған уступкаларына, Варшава көтерілісі кезінде нацистік оккупацияға қарсы олардың бейтараптығына және соғыстан кейінгі оқиғаларға қатысты, бұл аймақты КСРО-ның ықпал аймағына бөліп, коммунистік Шығыс блогын құрды. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай көзқарастар ХХ ғасырдың ең маңызды геосаяси оқиғаларымен тығыз байланысты, соның ішінде нацистік Германияның өркендеуі мен күшеюі, Еуропаның көп бөлігін бақылайтын үстем держава ретінде КСРО-ның көтерілуі, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін жасалған түрлі шарттар, одақтар мен ұстанымдармен байланысты.

Санақорлық сезімі

"Батыс сатқындығы" түсінігі, профессорлар Шарлотта Бретхертон мен Джон Воглердің сөздерінше, "Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Орталық және Шығыс Еуропаны тастап кетуіне" байланысты Батыстың "тарихи және моральдық жауапкершілік сезімін" көрсетеді. Чех саясаткерлері газеттермен бірге "батыс сатқындығы" терминін үнемі қолданды, және бұл термин, оған байланысты сезімдермен бірге, чехтар арасында стереотипке айналды. Чех тіліндегі Мнихов (Мюнхен), Мниховская зрада (Мюнхен сатқындығы), Мниховский диктат (Мюнхен диктаты) және союзниктердің сатқындығы (zrada spojenců) терминдері бір уақытта пайда болды және бірдей мағынаны білдіреді. Ақын Франтишек Халас "сатқындықтың қоңырауы" туралы өлең жариялады.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жағдайлар

1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында Еуропа елдері арасында болашақ соғыстардың алдын алу ниетімен (Германиямен немесе Кеңес Одағымен) одақтардың күрделі жүйесі құрылды. Германияда нацизмнің күшеюімен, бұл одақтар жүйесі Франция, Ұлыбритания және Польша арасындағы "өзара көмек көрсету" одақтарына қол қою арқылы нығайтылды (Франко-Польша одағы). Бұл келісімде Франциямен соғыс жағдайында басқа одақтастар толыққанды түрде жұмылдырылып, шабуылға ұшыраған одақтасына қолдау көрсету үшін "екі апта ішінде жерге әскери күш енгізуі" тиіс екені көрсетілген. Кшиштоф Звиклинскинің сөзіне сәйкес, Батыс державаларының өкілдері Польшаға бірнеше әскери уәде берді, оның ішінде британдық генерал Уильям Эдмунд Айронсайдтың 1939 жылғы шілдедегі маршал Рыдз-Смиглымен болған келісімдеріндегідей, Қара теңіз бағытынан шабуыл жасау немесе Балтық теңізіне британдық әскери кемесін орналастыру сияқты фантастикалық жоспарлар да болды.

1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы

Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Польша үкіметі мүмкіндігінше көп қару-жарақ сатып алуға тырысты және Ұлыбритания мен Франциядан қару-жараққа қарыз сұрады. Нәтижесінде 1939 жылдың жазында Польша 160 француз Morane Saulnier M. S.406 истребителіне және 111 британдық ұшаққа (100 жеңіл бомбалаушы Fairey Battle, 10 Hurricane және 1 Spitfire) тапсырыс берді. Бұл ұшақтардың кейбіреулері Польшаға 1939 жылдың 1 қыркүйегінен бұрын жеткізілгенімен, ешқайсысы жауынгерлік қимылдарға қатысқан жоқ. Соғыс басталғандықтан, жеткізілімдер тоқтатылды. Ұлыбритания үкіметінен алынған қарыздың жалпы сомасы да сұралғаннан әлдеқайда аз болды. Ұлыбритания 8 миллион фунт стерлинг беруге келісті, бірақ Польша 60 миллион фунт стерлинг сұрады. 1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға нацистік Германия шабуыл жасағанда, Германияға 1 қыркүйекте ультиматум бергеннен кейін, Ұлыбритания мен Франция 3 қыркүйекте Германияға соғыс жариялады, ал Германияға қарсы британдық теңіз блокадасы басталды. Генерал Горт британдық экспедициялық корпусының (БЭК) қолбасшысы болып тағайындалды және соғыстан бұрын келісілгендей, Солтүстік-шығыс операциялар театрының француз генералы Гамелиннің қолбасшылығына бағындырылды. 4 қыркүйекте RAF порттағы неміс әскери кемелеріне қарсы рейд жүргізілді және БЭК Францияға жөнелтуді бастады. Неміс күштері 8 қыркүйекте Варшаваға жетті, ал 14 қыркүйекте маршал Рыдз-Смиглы поляк күштеріне румын көпірбасына шегінуге бұйрық берді. 17 қыркүйекте Кеңес Одағы Польшаға басып кірді, ал поляк армиясы БЭК дивизиялары Францияға жеткенге дейін жеңілді. Бірінші екі БЭК дивизиясы 3 қазанда француз желісіне қосылды және қолбасшылық ауыстырылды, ал тағы екі БЭК дивизиясы 12 қазанда француз желісіне қосылды. Франция соғыстың басталғанына екі апта ішінде құрлықта шабуыл жасауға міндеттенген болатын. Француздар толық жұмылдыруды бастады және 7 қыркүйекте Саар шабуылын бастады, аймаққа 40 дивизия жіберді. Француз шабуылын ескірген доктриналар, мина өрістері және француздық мина іздегіштердің болмауы баяулатты. Француздар Зигфрид сызығының артиллериялық қашықтығына жеткенде, олардың снарядтары неміс қорғанысын бұзуға жетпеді. Француздар 20 қыркүйекте шабуылды қайтадан ұйымдастыруды шешті, бірақ Польшаға 17 қыркүйекте Кеңес Одағы шабуыл жасағаннан кейін, кез келген шабуыл тоқтатылды. 13 қыркүйекте Польшаның Франциядағы әскери өкілі генерал Станислав Бурхардт Букацкий Гамелиннен алған хабарламаның мәтінін алғаннан кейін маршал Смиглыға: "Мен генерал Гамелиннің хабарын алдым. Бұл хабарламаның бір сөзіне де сенбеңіздер" деп хабарлады. Бұл тақырып ағылшын-француз Жоғары соғыс кеңесінің келесі кездесулерінде де жалғасты. Кейін француз әскери басшысы Морис Гамелин поляк әскери өкілдері лейтенант Войцех Фида мен генерал Станислав Бурхардт Букацкийге оған байланысуға тыйым салатын бұйрық берді. 1939 жылдың 17 қыркүйегінде Кеңес Одағы Молотов-Риббентроп келісімін жасасқаннан кейін Германиямен алдын ала келісілгендей Польшаға басып кірді. Ұлыбритания мен Франция Кеңес Одағының шабуылына жауап ретінде ешқандай маңызды шаралар қабылдамады. Алайда, ағылшын-поляк әскери одағының шарттары тек Германиядан болатын шабуылға ғана қатысты. Франция мен Ұлыбритания 1939 жылдың қыркүйегінде Германияға қарсы сәтті құрлықтық шабуыл жасай алмады, ал Польша 6 қазанда неміс және совет әскерлерімен жеңілді, соңғы поляк бөлімшелері Кок шайқасынан кейін сол күні капитуляциялады. Алайда, тіпті қазан айының соңында да, әлі де қалыптасып келе жатқан британдық экспедициялық корпусының саны Батыс Германиядағы 25 неміс дивизиясымен салыстырғанда 4 дивизияны құрады, бұл британдықтардың Германияға шабуыл жасауының сәтті болуы екіталай еді.

Жалпы көздер

Николас Бетелл, «Гитлер жеңген соғыс: Польшаның құлдырауы, 1939 жылдың қыркүйегі», Нью-Йорк, 1972. Миечysław Б. Бискупский, «Польша тарихы». Вестпорт, КТ; Лондон: Greenwood Press, 2000. Рассел Д. Бухит, «Ялтадағы шешімдер: саммит дипломатиясының бағасы», Уилмингтон, DE: Scholarly Resources Inc, 1986. Анна М. Циенциала, «1939 жылы Польшаның британдық және француз саясатында: соғысқа қарсы күресуге немесе соғыстан қашуға ұмтылыс?» Патрик Финни редакциялаған «Екінші дүниежүзілік соғыстың бастауы» кітабынан, 413–433 беттер, Арнольд, Лондон, 1997. Анна М. Циенциала және «Версальден Локарноға дейін: Польшаның сыртқы саясатының кілттері, 1919–1925», Лоренс, КС: Канзас университетінің баспасы, 1984. Ричард Крамптон, «ХХ ғасырдағы және одан кейінгі Шығыс Еуропа». Лондон; Нью-Йорк: Routledge, 1997. Норман Дэвис, «44 жылғы көтеріліс: Варшава үшін шайқас». Viking Books, 2004. Норман Дэвис, «Құдайдың ойын алаңы» (екі томдық). Дэвид Даттон, «Невилл Чемберлен», Лондон: Arnold; Нью-Йорк: Oxford University Press, 2001. Шон Гринвуд, «Фантомдық дағдарыс: Данциг, 1939», «Екінші дүниежүзілік соғыстың бастауы қайта қарастырылды: А. Дж. П. Тейлор және тарихшылар» кітабынан, 247–272 беттер, редактор Гордон Мартель, Routledge Inc, Лондон, Ұлыбритания, 1999. Роберт Ки, «Мюнхен: Он бірінші сағат», Лондон: Hamilton, 1988. Артур Блис Лейн, «Мен Польшаның сатқындыққа ұшырағанын көрдім: Американдық елшінің американдық халыққа есебі». The Bobbs-Merrill Company, Индианаполис, 1948. Игорь Лукс және Эрик Голдштейн (ред.), «Мюнхен дағдарысы, 1938: Екінші дүниежүзілік соғыстың алғы шарты», Лондон; Портленд, ОР: Frank Cass Inc, 1999. Маргарет Олвен Макмиллан, «Париж 1919: Әлемді өзгерткен алты ай». Нью-Йорк: Random House, 2003, 2002, 2001. Дэвид Мартин, «Алидің сатқындығы». Prentice Hall, Нью-Йорк, 1946. Дэвид Мартин, «Патриот немесе сатқын: Генерал Михайлович ісі». Hoover Institution, Стэнфорд, Калифорния, 1978. Дэвид Мартин, «Дезинформация желісі: Черчилльдің югославтық қателігі». Harcourt, Brace, Jovanovich, Сан-Диего және Нью-Йорк, 1990. Линн Олсон, Стэнли Клауд, «Құрмет мәселесі: Костюшко эскадрильясы: Екінші дүниежүзілік соғыстың ұмытылған батырлары». Knopf, 2003. Анита Пражмовска, «Польша: Сатқындыққа ұшыраған одақтас». Cambridge University Press, Кембридж, 1995. Эдвард Розек, «Одақтастардың соғыс кезеңіндегі дипломатиясы: Польшадағы үлгі», Нью-Йорк, 1958, қайта басылған Боулдер, CO, 1989. Генри Л. Робертс, «Полковник Бектың дипломатиясы», Гордон А. Крейг және Феликс Гилберт редакциялаған «Дипломаттар 1919–1939» кітабынан, 579–614 беттер, Princeton University Press: Принстон, Нью-Джерси, АҚШ, 1953. Роберт Янг, «Франция және Екінші дүниежүзілік соғыстың бастауы», Нью-Йорк: St. Martin's Press, 1996. Пьотр Стефан Вандич, «Француз шығыс одақтарының күңгірттеуі, 1926–1936: Локарнодан Рейнландты қайта әскерилендіруге дейінгі француз-чехословактық-поляк қатынастары», Принстон, Нью-Джерси: Princeton University Press, 1988. Пьотр Вандич, «Франция және оның шығыс одақтастары, 1919–1925: Париж бейбітшілік конференциясынан Локарноға дейінгі француз-чехословактық-поляк қатынастары», Миннеаполис: University of Minnesota Press, 1962. Герхард Вайнберг, «Қарулы әлем: Екінші дүниежүзілік соғыстың жаһандық тарихы», Кембридж, Ұлыбритания; Нью-Йорк: Cambridge University Press, 1994. Джон Уилер Беннетт, «Мюнхен: Трагедияның прологы», Нью-Йорк: Duell, Sloan and Pearce, 1948. Пол Э. Зиннер, «Чехословакия: Эдуард Бенестің дипломатиясы». Гордон А. Крейг және Феликс Гилберт (ред.), «Дипломаттар 1919–1939». Princeton University Press, Принстон, Нью-Джерси, 1953, 100–122 беттер. Польша Республикасы, «Польша ақ кітабы: Польша-неміс және Польша-кеңестік қатынастарға қатысты ресми құжаттар 1933–1939», Польша Республикасы Сыртқы істер министрлігі, Нью-Йорк, 1940. Дэниел Джонсон, «Үш үлкеннің сатқындығы». Daily Telegraph, Лондон, 2003 жылдың 8 қарашасы. Диана Купрель, «Одақтастар Варшаваға қалай сатқындық жасады». The Globe and Mail, Торонто, 2004 жылдың 7 ақпаны. Ари Шалтиел, «Ұлы сатқындық». Haaretz, Тель-Авив, 2004 жылдың 23 ақпаны. Пиотр Зихович, «Пакт Риббентроп – Бек». Dom Wydawniczy Rebis, Познань, 2012.