Кіріспе
1939 жылы Польшаға неміс шабуылынан кейін он жеті күн өткен соң, Екінші дүниежүзілік соғыс басталды, Кеңес Одағы Польшаның шығыс аймақтарына (Кресье деп аталады) кірді және 13 299 000 тұрғыны бар аумақтарды аннексиялады. Тұрғындардың арасында поляктардан басқа белорустер және украиндер, сондай-ақ чехтар, литвалықтар, еврейлер және басқа да азшылық топтары болды. Бұл аннексияланған аумақтар кейіннен Литва, Белоруссия және Украина Кеңес Социалистік Республикаларының құрамына қосылды және 1943 жылғы Тегеран конференциясында қалыптасқан Еуропалық аумақтық қайта бөліністің салдарынан 1945 жылға дейін Кеңес Одағының құрамында қалды (Батыстың сатқындығын қараңыз). Польша осы аумақтық жоғалту үшін соғысқа дейінгі Германияның шығыс аумақтарымен өтелді, бірақ соның есесіне өзінің шығыс аймақтарынан айырылды. Польша Халық Республикасы режимі бұл аумақтарды "Қайтарылған аумақтар" деп сипаттады. 1939 жылы Кресьедегі поляктардың саны шамамен 5,274 миллионды құрады, бірақ 1939-1945 жылдары нацистік Германия, Кеңес Одағы және украин ұлтшыл күштері жүргізген этникалық тазалаудан кейін онда шамамен 1,8 миллион адам қалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Польшаның аумағы 1939 жылға дейінгі жер көлемінен сәл кішірек болды, шамамен (Бельгия және Нидерланды аумақтарының жиынтығына тең) қысқарды.
Seventeen days after the German invasion of Poland in 1939, which marked the beginning of the Second World War, the Soviet Union entered the eastern regions of Poland (known as the Kresy) and annexed territories totalling with a population of 13,299,000. Inhabitants besides ethnic Poles included Belarusian and Ukrainian major population groups, and also Czechs, Lithuanians, Jews, and other minority groups. These annexed territories were subsequently incorporated into the Lithuanian, Byelorussian, and Ukrainian Soviet Socialist Republics and remained within the Soviet Union in 1945 as a consequence of European wide territorial rearrangements configured during the Tehran Conference of 1943 (see Western Betrayal). Poland was compensated for this territorial loss with the pre War German eastern territories, at the expense of losing its eastern regions. The Polish People's Republic regime described the territories as the "Recovered Territories". The number of Poles in the Kresy in the year 1939 was around 5.274 million, but after ethnic cleansing in 1939 1945 by Nazi Germany, the Soviet Union and Ukrainian nationalist forces consisted of approximately 1.8 million inhabitants. The post World War II territory of Poland was slightly smaller than the pre 1939 land areas, shrinking by some (roughly equalling that of the territories of Belgium and the Netherlands combined).
Молотов-Риббентроп келісімдері
1939 жылғы 24 тамызда таңертең Кеңес Одағы мен нацистік Германия 10 жылдық шабуылға қарсы келісімге қол қойды, ол Молотов-Риббентроп пактісі деп аталды. Ең маңыздысы, Германияның 1945 жылы жеңіліске ұшырағаннан кейін ғана жарияланған келісімде құпия хаттама болды, оған сәйкес Солтүстік және Шығыс Еуропа мемлекеттері неміс және кеңестік "әсер ету аймақтарына" бөлінді. Солтүстікте Финляндия, Эстония және Латвия Кеңес Одағының ықпалына берілді. Бұл аумақтарды Польша 1918 және 1921 жылдар арасындағы бірнеше соғыстарда (атап айтқанда, Польша-Совет соғысы) аннексиялаған, және оларда поляктар мен украиндықтар ең көп санды этностық топтарды құрады, сонымен қатар белорустар мен еврейлердің де айтарлықтай үлесі болды. Бұл ауылдық территорияның көп бөлігінде поляк емес жергілікті халықтың басымдығы (оңтүстікте украиндықтар, ал солтүстікте белорустар) байқалды. Шығыс Пруссиямен шектес Литва неміс әсер ету аймағына кіретін болды, бірақ 1939 жылдың қыркүйегінде жасалған екінші құпия хаттама Литваның көп бөлігін КСРО-ға берді. Құпия хаттамаға сәйкес Литва Польшаның аралық соғыс кезеңінде басып алған тарихи астанасы Вильнюсті қайтарып алуға тиіс болды.
Шығыс Польшаның Кеңес Одағына қосылуы, 19391941
Польша-КСРО шекарасы 1939 жылы Польша-КСРО соғысынан кейін 1921 жылы Рига келісімінде айқындалған. Молотов-Риббентроп келісімінің шарттары бойынша, Германияның Польшаның батысына шабуыл жасағанынан екі апта өткен соң, Кеңес Одағы келісім бойынша оған берілген жерлерді Польшаның шығысында басып алды, содан кейін Польшадағы неміс күштерімен үйлестірді. Картаны қараңыз. Соғыс аралық кезеңде Екінші Польша Республикасы украин, белорус және еврей азшылықтарына қарсы полякшалау бағдарламасын жүзеге асырды. Шығыс Галисияда украиндарды бейбіт ету деп аталатын бағдарламада украиндардың ғимараттары, мүлкі және заттары қиратылды, ал олардың тұрғындары жиі ұрып-соғылып, тұтқындалды. Украиналық-канад тарихшысы Орест Субтельнийдің айтуынша, бұл оқиғалар мыңдаған "әдетте кінәсіз шаруаларға" төленген "ұжымдық жаза" болды және поляк мемлекеті мен украин азшылығы арасындағы антагонизмнің күшеюіне әкелді. Польшадағы белорустарға қарсы да осындай қысымшылық әрекеттер жүргізілді. Кеңес Одағы осы аймақтардағы украиндық және белорус көпшілігін "қорғау қажеттілігін" нысана етіп, Польшаның нацистік шабуылға ұшырауынан, Варшаваның қоршауға алынуынан және Польша үкіметінің эвакуациялану үстінде болуынан кейін Шығыс Польшаға (Батыс Украина мен Белоруссияны қоса) жасаған совет шабуылын ақтады. Нәтижесінде көптеген украиндықтар, белорустар және еврейлер совет әскерлерін басып алынған аумақтарда қарсы алды. Литваға берілген аумақты қоса алғандағы жалпы аумақ 13 299 миллион адамды құрады, оның ішінде 5 274 миллионы поляктар, 1 109 миллионы еврейлер болды. Германия басып алған аймақтан тағы 138 мың поляк және 198 мың еврей қашып, Кеңес Одағы басып алған аймаққа қашқан. Шекаралар 28 қыркүйекте Германия мен Совет Одағы арасындағы шекаралық келісімде бекітілді, оның көп бөлігі құпия сақталды. Кеңес билігі дереу советтендіру науқанын бастады. Жаңадан иеленген аумақтарда тұрғындарды паспорттау және тіркеу басталды. 1939 жылдың қарашасында Кресси тұрғындарына кеңес азаматтығы берілді, олар "бұрынғы Польша" берген құжаттарды қайтарып, КСРО-ның жаңа азаматтығын алуға тиіс болды. НКВД Батыс Белоруссия мен Батыс Украинада әлі де өмір сүріп жатқан адамдарды мұқият іріктеу үшін паспорттау жүйесін пайдаланды. Азаматтық алудан бас тартқандар (өздерін поляк азаматтары деп мәлімдегендер немесе украин немесе белорус ұлттығына кіруге келіспегендер) тұтқындалды немесе депортацияланды. 1940 жылдың наурыз айында билік 1939 жылдың қыркүйегінен бері Крессиде болған Польшаның батыс бөлігінен келген босқындардың тағдыры туралы шешім қабылдады. Көптеген еврейлерден (шамамен 84%) тұратын 75-80 мың адамнан тұратын бұл топты депортациялау 1940 жылдың 29 маусымында басталды және шамамен бір айға созылды. Кеңестер советтік аннексияны заңды ету үшін сайлауды ұйымдастырды. Кеңес билігі поляк тарихы мен мәдениетін жоюға тырысты, поляк валютасын рубль алмастырмай алып тастады, ауыл шаруашылығын ұжымдастырды, жеке және мемлекеттік поляк мүлкін ұлттандырып, қайта бөлісті. Кеңес билігі соғысқа дейінгі Польша мемлекетіндегі қызметті "революцияға қарсы қылмыс" және "контрреволюциялық қызмет" деп қарастырды және көптеген поляк азаматтарын тұтқындауды бастады. Польшаға жасалған алғашқы совет шабуылы кезінде 230 000-ден 450 000-ға дейін поляктар тұтқынға алынды, олардың кейбіреулері атылып тасталды. НКВД қызметкерлері лагерьтерде тұтқындарды ұзақ уақыт бойы тергеді, бұл кім өлтіріледіін анықтауға бағытталған іріктеу процесі болды. 1940 жылдың 5 наурызында Лаврентий Берияның Сталинге жолдаған хатына сәйкес, Кеңес Одағының саяси бюросының мүшелері (Сталин де бар) Батыс Украина мен Белоруссиядағы лагерьлер мен түрмелерде ұсталған "ұлтшылдар мен контрреволюционерлер" деп танылған әскери тұтқындарды ату туралы бұйрыққа қол қойды. Бұл оқиға Катынь қырғыны деп белгілі болды, барлығы 22 000 адам қаза тапты. Перестройка кезінде Сталиннің бұрынғы жоғары министрлері Лазар Каганович пен Вячеслав Молотов Катыньда 22 000 поляк офицерінің шамамен 3000-ы 1940 жылы НКВД-мен өлтірілгенін, ал қалғандары кейін нацистермен өлтірілгенін мәлімдеді. 1939-1941 жылдары аймақты мекендеген 1,45 миллион адам Кеңес режимімен депортацияланды, оның 63,1% поляктар, 7,4% еврейлер болды. Алайда, соңғы уақытта Польша тарихшылары, негізінен кеңес мұрағаттарына сұранысқа сүйене отырып, 1939-1945 жылдары депортацияланған 350 000-ға жуық адамның қаза болғанын есептейді. Анджей Пацковский поляктардың қазасының санын 1,0 миллион депортацияланған адамның 90-100 000-ы және советтердің атуынан 30 000-ы деп бағалайды. 1920 жылы Польшаға қосылған Вильнюс аймағы Литва-КСРО келісімі негізінде Литваға берілді. Басқа солтүстік аумақтар Белосток облысы, Гродно облысы, Навагрудек облысы (жақын арада Барановичи облысы деп аталды), Пинск облысы және Вилейка (кейін Малодечна) облысымен Белорус КСР-іне қосылды. Оңтүстік аумақтар Украина КСР-іне берілді: Дрогобыч облысы, Львов облысы, Ривне облысы, Станислав (кейін Иван Франковск) облысы, Тернополь облысы және Волынь облысы.
1945 жылы Кеңес Одағының аумақтардың көпшілігін қайтадан қосып алуы
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған соң Кеңес Одағы 1939 жылы шапқындаған аумақтардың басым бөлігін аннексиялады.
Алдын ала шаралар
1944 жылдың шілдесінде неміс әскерін қуумен Польшаға совет әскері қайта кіргеннен кейін, Польша премьер-министрі Черчилльмен бірге Польшаның Совет Одағымен жасалған Молотов-Риббентроп келісіміне сәйкес аннексиялануын болдырмау үшін Лондоннан Мәскеуге ұшып келді. Ол аз ғана жерді ұсынды, бірақ Сталин бас тартты және эмиграциядағы үкіметке Польша Ұлттық Азаттық Комитетіне қатысуға рұқсат беретінін мәлімдеді. Батыс одақтастары 1939 жылы Гитлер мен Сталиннің арасында Польшаны Керзон сызығы бойынша бөліскен құпия шарттың бар екенін білмеді.
Қайта берілген алқаптар
1939 жылы Кеңес Одағы оккупациялаған, Беласток және Пржемысль қалаларының жанында орналасқан және 1,5 миллион халқы бар Польшаның шығыс бөлігі соғыстан кейінгі Польшаға қайтарылды.
Шекаралық келісім
1945 жылы 16 тамызда коммунистер басымдығымен құрылған Ұлттық бірлік уақытша үкіметі КСРО-мен осы аумақтарды ресми түрде беру туралы шартқа қол қойды. 1945 жылы Польшаға қайтарылған бөлігін есептемегенде, КСРО-ға қосылған аумақтардың жалпы халқы 1931 жылғы Польша халық санауы бойынша 10 653 000 адамды құрады. 1939 жылы бұл көрсеткіш шамамен 11,6 миллионға жеткен. Тілдік топтар бойынша құрамы: украин тілінде сөйлейтіндер – 37,1%, поляктар – 36,5%, белорустер – 15,1%, яһудилер – 8,3%, басқалары – 3%. Діни көзқарастар: православиеліктер – 31,6%, рим католиктері – 30,1%, украин грек католиктері – 26,7%, еврейлер – 9,9%, басқалары – 1,7%.
Кейінгі оқиғалар
1944 жылдан 1952 жылға дейін Украина партизан армиясы (УПА) коммунистерге қарсы қарулы күрес жүргізді. УПА мен Кеңес әскерлері арасындағы қақтығыстар нәтижесінде Кеңес Одағы осы аймақтардан 600 000 адамды депортациялады, соның ішінде жергілікті тұрғындардың 170 000-ы соғыста қаза болды. "Висла" операциясына да қараңыз. 1951 жылдың маусым айында Кеңес-Польша шекарасы екі учаскеде қайта белгіленді.