Кіріспе

Польша мен Кеңес Одағының аумақтарының тарихи шекарасы – Керзон сызығы. Бұл сызық Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған Екінші Польша Республикасы мен Кеңес Одағы арасындағы ұсынылған шекара болды. Герберт Джеймс Патонның ұсынысына негізделіп, 1919 жылы британдық сыртқы істер министрі Лорд Керзон бұл сызықты Жоғарғы соғыс кеңесіне болашақ шекаралық келісімнің дипломатиялық негізі ретінде ұсынды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде КСРО Польшаның шығысына басып кірген кезде, бұл сызық маңызды геосаяси факторға айналды. Нәтижесінде, Польшаның аумағы КСРО мен нацистік Германия арасында Керзон сызығы бойымен, Молотов-Риббентроп пактісіне байланысты құпия келіссөздердің соңғы кезеңдеріне сәйкес бөлінді. 1941 жылы Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауы (Барбаросса операциясы) кезінде, одақтастар Польшаның болашақ шығыс шекарасының 1939 жылғы соғысқа дейінгі жағдайынан Тегеран конференциясына дейін өзгеруіне келіспеді. Черчилльдің ұстанымы Курск шайқасындағы Кеңес әскерінің жеңісінен кейін өзгерді. Тегеран конференциясындағы жеке келісім, 1945 жылғы Ялта конференциясында расталды. Одақтас көшбасшылары – Франклин Рузвельт, Уинстон Черчилль және Сталин Польша мен Кеңес Одағы арасындағы шығыс шекара ретінде Керзон сызығын, шамамен бес-сегіз шақырымдық ауытқулармен пайдалануды растады. Черчилль Шығыс Галицияның бір бөлігін, Львов қаласын қоса, Польшаға қосуды ұсынғанда (B сызығы бойынша), Сталин Кеңес Одағының өзі үшін бұрыннан бірнеше рет расталғаннан кем аумақ талап ете алмайтынын мәлімдеді. Одақтастардың келісімі бойынша, бұл шығын Польшаға бұрынғы неміс аймақтарын (қайтарылған аумақтар) қосу арқылы өтелді. Нәтижесінде, Польша мен Беларусь және Украина арасындағы қазіргі шекара Керзон сызығына жуықтап келгендігін көрсетеді.

Ерте тарих

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, Екінші Польша Республикасы үш көршілес империяның басқыншы күштерінің ыдырауынан кейін тәуелсіздігін қайта алды. Императорлық Ресей Октябрь революциясынан кейін Ресей азамат соғысының ортасында болды, Австрия-Мажарстан бөлініп, құлдырап кетті, ал Германия Рейхы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы одақтастардың жеңімпаз күштерінің қысымына көнді. Одақтас жеңімпаздар 123 жылдық құлпырулар мен әскери бөлістерден кейін, бұрын Ресей, Австрия-Мажарстан және Германия империяларының құрамына кірген аумақтардан тәуелсіз Польша мемлекетін қайта құруға келісті. Жоғарғы соғыс кеңесі Польша істері жөніндегі комиссияға Польшаның шығыс шекарасын ұсынуды тапсырды, ол тілдік басымдыққа негізделген және кейін Керзон сызығы деп аталды. Олардың нәтижесі 1919 жылдың 8 желтоқсанында жасалды. Одақтастар оны Польша-Совет соғыстары кезінде бірнеше рет қаруды тоқтату желісі ретінде ұсынды. 1920 жылы Литваға қарай солтүстікке қарай кеңейтілуі Польша мен Литва арасындағы даулы аймақты бөліп берді. Сызықтың оңтүстік бөлігінің екі нұсқасы болды: "А" және "Б". "Б" нұсқасы Львовты (Львов) Польшаға бөлді.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңы

АҚШ президенті Вудро Вильсонның он төрт тармағында «Поляк халқының басым тұрған аумақтарын қамтитын тәуелсіз Польша мемлекеті құрылуы керек, және оған теңізге еркін және қауіпсіз жол қамтамасыз етілуі керек» деген мәлімдеме болды. Версаль келісімінің 87-бабында «Польшаның осы келісімде белгіленбеген шекаралары кейіннен Басты Одақтас және Достас державалармен анықталады» делінген. Осы мәлімдемелерге сәйкес, Жоғарғы соғыс кеңесі Польша істері жөніндегі комиссияға поляктар, литвалықтар, украиндықтар және белорустардың аралас тұрған аймақтарындағы Польшаның шығыс шекараларын ұсынуды тапсырды. Жоғарғы кеңес бұл мәселені бірнеше ай бойы талқылады. 8 желтоқсанда Кеңес карта мен сызықтың сипаттамасын жариялады, сондай-ақ «Польшаның төменде сипатталған сызықтың батысында орналасқан бұрынғы Ресей империясының аумақтарында тұрақты басқаруды ұйымдастыру құқығын» мойындағанын хабарлады.

1919-1921 жылдардағы Польша-Кеңес соғысы

Польша әскерлері шығысқа қарай жылжып, 1920 жылдың мамырында Киевті басып алды. Кеңес әскерлерінің күшті қарсы шабуылынан кейін, премьер-министр Владислав Габский шілдеде одақтастардан көмек сұрады. Қысымға ұшырап, ол поляктардың 1919 жылғы шекараға қайтаруына және Галициядағы қазіргі ұрыс желісінің жанындағы қару тоқтатуға келісті. Сол кезде Курзон большевик үкіметіне, шекара бойымен атысты тоқтатуды ұсынатын телеграммаға қол қойды, және оның аты кейіннен осымен байланысты болды. Желтоқсандық нотада Галиция мәселесіне тоқталмады, себебі ол Ресейдің емес, Австрия империясының құрамында болған. Сондай-ақ, Вильнюс аймағына қатысты поляк-литвалық дау да қарастырылмады, өйткені сол кездегі шекаралар Фош желісімен белгіленген. Бұл желінің бөлігі Габскидің келісімі бойынша Галициядағы қазіргі ұрыс желісімен сәйкес келмеді, және оның шілдедегі нотаға енгізілуі пікірталас тудырды. Тамыз айында кеңес әскерлері Варшаваның жанында поляктардан жеңіліп, шегінуге мәжбүр болды. Польшаның одан кейінгі шабуылы барысында Польша үкіметі Габскидің келісімін мойынбастырмады, себебі одақтастар қолдау немесе қорғау көрсетпеді.

Ригадағы бейбітшілік

1921 жылғы Рига келісімінде Кеңес Одағы Курзон сызығының шығысында шекараны мойындады, онда Польша Вильня губерниясының (1920/1922) үлкен бөлігін, соның ішінде Вильнюс қаласын, және Шығыс Галицияны (1919), оның ішінде Львов қаласын, сондай-ақ Волынь облысының көп бөлігін (1921) басып алды. Келісім Польшаға Курзон сызығының шығысында орналасқан жердің шамамен жартысын берді. Польшаның совет шекарасын 1923 жылы Ұлттар Лигасы мойындады және әртүрлі польшалық-совет келісімдерімен расталды. Қоса берілген аймақтарда Польша бірнеше әкімшілік округтерді құрды, мысалы Волын воеводалығы, Полесье воеводалығы және Вильнюс воеводалығы. Польша аумағын кеңейту мүмкіндігінен алаңдаған поляк саясаткерлерін дәстүрлі түрде қарама-қарсы көзқарасты жақтаған екі топқа бөлуге болады: Польшаны бұрынғы батыс территорияларына негізделген қалпына келтіру және, екінші жағынан, Польшаны бұрынғы шығыстағы иеліктеріне негізделген қалпына келтіру. XX ғасырдың бірінші ширегінде бірінші саяси топтың өкілі Роман Дмовский болды. Ол панславизм қозғалысының жақтаушысы және бірнеше саяси кітаптар мен маңызды басылымдардың авторы болды. Ол мәселеге прагматикалық тұрғыдан қарады, бірақ этнографиялық принципке негізделген, белорустарды орталықтандырылған поляк мемлекеті ішінде оңай ассимиляциялау теориясымен біріктірілген, белорустарды Ресеймен бөлісуге болатын міндетті қолдады. Бұл Рига шартына арналған келіссөздерде Дмовский сызығының өзгеруіне әкелді, онда поляк делегациясы (парламент өкілдерінің көпшілігінен тұратын, Дмовскийдің «Халықтық-ұлттық бірігі» ең күшті партиясы) нақты бақылау сызығы негізінде негізсіз Минск аймағына талап қоюдан бір жақты бас тартты және оның поляк халқының саны (абсолютті және пропорционалды) шекарадағы көптеген аймақтардан жоғары болғанына қарамастан. Мақсаты – Юзеф Пилсудскийдің поляк-белоруссия федерациясын құруға деген амбицияларын қауіпке ұшырату, оның «федерациялық идеясының» қалдықтары ретінде (Дмовскийдің «қосу идеясына» қарсы), Беларусь астанасы Минскіде. Беларусьтің Минсксіз бірлігі жергілікті халық үшін саяси жағынан заңды емес және тұрақсыз деп саналды. Коммунизмге қарсы, бірақ Ресейдің Азамат соғысында ақтардың жеңісіне сенген ол поляк ұлтының Ресейден де қауіпті жауына қарсы тұруға тырысты, ол оның пікірінше Германия болды. Қарсы топтың ең күшті өкілі – Юзеф Пилсудский, бұрынғы социалист, 1795 жылы Ресей империясы Польшаны үшінші рет бөлгенде, Ресей империясы аннексиялаған Вильня губерниясында дүниеге келген. Оның саяси көзқарасы, негізінен, көпұлтты федерация түрінде, Польша-Литва одақтастығының шекараларын қалпына келтіру болды. Ресей империясы 1917 жылғы революциядан кейін азаматтық соғысқа ұшырап, Кеңес Армиясы жеңілгендіктен және Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Германия армиясы оны әлсіреткендіктен, Пилсудский мүмкіндікті пайдаланып, өзінің саяси көзқарасын жүзеге асыру үшін әскери күшті қолданды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылғы тамыздағы Молотов-Риббентроп келісімінің шарттары Польшаны Сан, Висла және Нарев өзендерінің бойымен бөлуді көздеген. Бұл бөліну Керзон сызығымен жүрмеді, одан әлдеқайда асып, Люблин және Варшава маңындағы аумақтарды Кеңес Одағына берді. Польшаның әскери жеңіліске ұшырағаннан кейін, қыркүйекте Кеңес Одағы Керзон сызығынан шығысқа қарайғы барлық аумақтарды, сондай-ақ Белосток пен Шығыс Галицияны аннексиялады. Осы сызықтан шығысқа қарайғы аумақтар жалған референдумдар нәтижесінде Белоруссия КСР және Украина КСР құрамына қосылды. Жүздеген мың поляктар мен азырақ санындағы еврейлер шығысқа қарай Кеңес Одағына жер аударылды. 1941 жылдың шілдесінде бұл аумақтар нацистік Германияның Кеңес Одағына басып кіруі кезінде жаулап алынды. Неміс оккупациясы тұсында еврей халқының көп бөлігі немістер тарапынан жер аударылды немесе өлтірілді. 1944 жылы Кеңес әскері Польшаның шығысын немістерден қайтарып алды. Кеңес Одағы бір жақты түрде Кеңес Одағы мен Польша арасындағы жаңа шекараны жариялады (шамамен Керзон сызығымен сәйкес). Лондондағы Польша үкіметі мұндай шешімге қарсы шығып, "Рига сызығын" ұстануды талап етті. Тегеран және Ялта конференцияларында Сталин мен батыс одақтастары арасындағы келіссөздер кезінде Рузвельт пен Черчилль Сталиннен, әсіресе Львов мәселесі бойынша қайта қарауды сұрады, бірақ ол бас тартты. Ялтадағы келіссөздер барысында Сталин: "Менің орыс халқыма мен Лорд Керзоннан кем орыс екенімді айтуымды қалайсыз ба?" деп сұрақ қойды. Осылайша, түзетілген Керзон сызығы Польшаның тұрақты шығыс шекарасы болды және 1945 жылдың шілдесінде батыс одақтастары тарапынан мойындалды. Бұл шекара кейін бірнеше рет өзгертілді, ең ірі өзгеріс 1951 жылы жасалды. 1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан кейін Керзон сызығы Польшаның Литва, Беларусь және Украинамен шығыс шекарасы болып қала берді.

1939 жылға дейін Керзон сызығынан батысқа қарай

Пиотр Эберхардтың мәліметінше, 1939 жылы Одер-Найс және Курзон сызықтары арасындағы барлық аумақтардың халқы – 1945 жылдан кейін Польша құрамына кірген барлық аумақтар – 32 337 800 адамды құрады. Олардың ішінде ең ірі топтар поляктар (шамамен 67%), этникалық немістер (шамамен 25%) және еврейлер (2 254 300 немесе 7%) болды. Сонымен қатар, аймақта 657 500 (2%) украин, 140 900 белорусь және барлық басқа этникалық топтардан 47 000 адам тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін украин халқының көп бөлігі Совет Украинасына күштеп көшірілді немесе Силезия, Померания, Любуш жері, Вармия және Мазурияның жаңа поляк аймақтарына таратылды. Бұл поляк әскерінің «Висла операциясы» деп аталатын әрекеті арқылы жүзеге асырылған этникалық тазарту болды.