Кіріспе

Электр тогымен басқа металлдың қорғаныш немесе сәндік металл қабатын жасау.

Электрлептеу, сондай-ақ электрохимиялық шөгінді немесе электродепозиция деп аталады, – бұл қатты дененің бетіне сол металдың катиондарын тікелей электр тогы арқылы тотығуға ұшырату арқылы металл қабатын жасайтын процесс. Жабылатын бөлшек электролиттік жасушаның катоды (теріс электрод) ретінде әрекет етеді; электролит – жабылатын металдың тұзының ерітіндісі, ал анод (оң электрод) әдетте сол металдың тікелей блогы немесе инертті өткізгіш материал болып табылады. Ток сыртқы қуат көзімен қамтамасыз етіледі. Электрлептеу өнеркәсіпте және сәндік өнерде заттардың беттік қасиеттерін жақсарту үшін кеңінен қолданылады – мысалы, тозуға және коррозияға төзімділік, жылдамдық, жарықтандыру, электр өткізгіштігі немесе сыртқы түрі. Бұл жеткіліксіз өлшемді немесе тозығы жеткен бөлшектердің қалыңдығын арттыруға және күрделі пішіндегі металл пластиналарды жасауға қолданылады. Ол басылған тізбектерді және интегралдық схемалардағы мыс қосылыстарын жасау үшін мыс және басқа өткізгіштерді шөгіндіруге қолданылады. Ол сондай-ақ мыс сияқты металдарды тазарту үшін де қолданылады. Аталған металдарды электрлептеу процесі электрототығу процесін пайдаланады (яғни, жұмыс электродында теріс немесе катодтық ток болады). "Электрлептеу" термині кейде электрототығу кезінде (яғни, жұмыс электродында оң немесе анодтық ток) жүретін процестер үшін де қолданылады, бірақ мұндай процестер көбінесе электрлептеу емес, анодтау деп аталады. Мұндай мысалдың бірі – күміс/күміс хлориді (AgCl) электродтарын жасау үшін хлорид ерітінділерінде күміс сымдарында күміс хлоридінің түзілуі. Электрлік жылтырату – металл заттың бетінен сыртқы қабатты селективті түрде жою үшін электр тогын пайдаланатын процесс, ол электрлептеу процесіне кері процесс болып табылады. Жабылу қабілеті – бұл электролиттік ток пен, демек, жабылған металл қалыңдығының біртектілігін анодқа жақын және одан алыс орналасқан бөлшектердің аймақтарында өлшейтін маңызды параметр. Ол көбінесе электролиттік ерітіндінің құрамы мен температурасына, сондай-ақ жұмыс тогының тығыздығына байланысты. Жабылу ваннасының жоғары жабылу қабілеті біртекті жабылуға әкеледі.

Процесс

Электролиттік жалату ұясында жалануға тиіс металдың оң иондары (катиондар) болуы керек. Бұл катиондар катодта нөлдік валенттілік күйге дейін тотығуға ұшырайды. Мысалы, мыс жалату үшін электролит мыс(II) сульфатының ерітіндісі болуы мүмкін, ол Cu2+ катиондарына және SO42- аниондарына ыдырайды. Катодта Cu2+ екі электронды қабылдап, металл мысқа айналады. Егер анод катодқа жалануға арналған металдан жасалған болса, анодта кері реакция жүріп, ол еріген катионға айналуы мүмкін. Мысалы, мыс анодта екі электронын жоғалтып, Cu2+ иондарына тотығады. Бұл жағдайда анодтың еріу жылдамдығы катодтың жалану жылдамдығымен тең болады, сондықтан электролиттік ваннадағы иондар анод арқылы үнемі толықтырылады. Нәтижесінде металл анодтан катодқа тиімді түрде өтеді. Анод электрохимиялық тотығуға төзімді материалдан, мысалы, қорғасын немесе көміртектен жасалуы мүмкін. Одан кейін анодта оттегі, сутек пероксиді және басқа да қосалқы өнімдер пайда болады. Бұл жағдайда ваннадағы металл иондарын толықтыру қажет (ерітіндіден алынған кезде үнемі немесе мерзімік). Жалану көбінесе жеке металл элементінен, қорытпадан емес жасалады. Дегенмен, кейбір қорытпаларды, әсіресе мыс және қосымша жалатуға болады. Жаланған "қорытпалар" – "нағыз қорытпалар" (қатты ерітінділер) емес, олар жалану кезінде пайда болатын металл элементтерінің ұсақ кристалдары. Жаланған қосымша үшін кейде нағыз қорытпа қажет деп есептеледі, сондықтан жаланған қосымшаны балқытып, қалайы мен қорғасынның нағыз қорытпаға бірігуіне мүмкіндік береді. Нағыз қорытпа жалану кезінде пайда болған қоспаға қарағанда коррозияға төзімді. Көптеген жалату ванналарында металл иондарының тұрақты деңгейін сақтауға, анодтың коррозиясын жеңілдетуге және өткізгіштікті арттыруға көмектесетін басқа металдардың цианидтері (мысалы, калий цианиді) де қосылады. Сонымен қатар, өткізгіштікті арттыру үшін карбонаттар мен фосфаттар сияқты металл емес химиялық заттар да қосылуы мүмкін. Субстраттың белгілі бір бөліктерін жаламайтын болса, ваннаның осы бөліктермен жанасуын болдырмау үшін тоқтаулар қолданылады. Типик тоқтауларға таспа, фольга, лак және балауыз жатады.

Шабуылдау

Бастапқыда, жоғары сапалы және негізге жақсы жабысатын өте жұқа (әдетте 0,1 мкм-ден кем қалыңдығы) жалатылымды қалыптастыру үшін «соққы» немесе «жарқырау» деп аталатын арнайы жалатылым қолданылуы мүмкін. Бұл келесі жалатылым процестері үшін негіз болып табылады. Соққы жасау үшін жоғары ток тығыздығы және төмен иондық концентрациясы бар ванна қолданылады. Бұл процесс баяу болғандықтан, қажетті соққы қалыңдығына жеткеннен кейін тиімді жалатылым процестері қолданылады. Соққылау әдісі әртүрлі металдарды жалатумен бірге қолданылады. Егер коррозияға төзімділігін арттыру үшін металға белгілі бір жалатылым қажет болса, бірақ бұл металдың негізге нашар жабысу қабілеті болса, онда екеуімен де үйлесімді соққы алдымен жалатылады. Мұның бір мысалы – мырыш қорытпаларындағы электролиттік никельдің нашар жабысуы, онда екеуіне де жақсы жабысатын мыс соққысы қолданылады. Импульстік электрожалатылымның эксперименталдық параметрлері әдетте ең жоғары ток/потенциал, жұмыс циклы, жиілік және тиімді ток/потенциалдан тұрады. Ең жоғары ток/потенциал – электрожалатылым тогының немесе потенциалының максималды мәні. Жұмыс циклы – белгілі бір электрожалатылым кезеңінде ток немесе потенциал қолданылатын уақыттың тиімді үлесі. Тиімді ток/потенциал жұмыс циклын және ток немесе потенциалдың ең жоғары мәнін көбейту арқылы есептеледі. Импульстік электрожалатылым жалатылған қабықшаның сапасын жақсартуға және жылдам жалатылым кезінде туындаған ішкі кернеуді азайтуға көмектеседі. Ықшам жұмыс циклы мен жоғары жиіліктің үйлесімі беткі жарықтардың пайда болуын азайтуы мүмкін. Дегенмен, тұрақты тиімді ток немесе потенциалды сақтау үшін жоғары ток/потенциалды және жылдам қосқышты қамтамасыз ететін қуатты қуат көзі қажет болуы мүмкін. Импульстік электрожалатылымның тағы бір жиі кездесетін мәселесі – анод материалының кері электрожалатылым кезінде, әсіресе платина сияқты қымбат, инертті электрод үшін жалатылып, ластануы мүмкін. Импульстік электрожалатылымға әсер ететін басқа факторларға температура, анод пен катод арасындағы қашықтық және араластыру жатады. Кейде импульстік электрожалатылымды жылытылған электрожалатылым ваннасында жүргізуге болады, бұл жалатылым жылдамдығын арттырады, себебі көптеген химиялық реакциялардың жылдамдығы температурамен экспоненциалды түрде өседі (Аррениус заңы бойынша). Анод пен катод арасындағы қашықтық анод пен катод арасындағы ток таралуымен байланысты. Үлгінің ауданына шамалы қашықтық токтың біркелкі таралуын қамтамасыз етпеуі және жалатылған үлгінің беткі топологиясына әсер етуі мүмкін. Араластыру металл иондарының көлемдік ерітіндіден электрод бетіне тасымалдану/диффузия жылдамдығын арттыруы мүмкін. Араластырудың оптималды параметрлері әртүрлі металдарды электрожалатылым процестері үшін өзгеше болады.

Электропластика және щеткамен пластикалау

Бұл процеске ұқсас процесс – щеткамен электрлеп жабу, онда белгілі бір аймақтар немесе бүкіл заттар жабынмен қаныққан щетка арқылы жабылады. Щетка, әдетте, жабын ерітіндісін ұстап тұратын және жабылатын затпен тікелей жанасуды болдырмайтын сіңіретін матамен оралған тот баспайтын болаттан жасалған корпус болып табылады. Ол төмен вольтты тұрақты ток көзінің анодына қосылады, ал жабылатын зат катодқа қосылады. Оператор щетканы жабын ерітіндісіне мақтап, содан кейін оны затқа жағады, жабын материалының тегіс таралуын қамтамасыз ету үшін щетканы үздіксіз жылжытады. Щеткамен электрлеп жабу, ыдыстарда жабуға қарағанда бірнеше артықшылықтарға ие, оларға көшіруге ыңғайлылығы, кейбір себептермен ыдыстарда жабу мүмкін емес заттарды жабу мүмкіндігі (мысалы, ғимаратты қалпына келтіру кезінде өте үлкен сәндік тірек бағаналарының бөліктерін жабу), минималды немесе жабын қабатын қажет етпеуі және салыстырмалы түрде аз жабын ерітіндісін қажет етуі жатады. Ыдыстарда жабумен салыстырғанда кемшіліктеріне оператордың үлкен қатысуы (ыдыстарда жабу көбінесе минималды назармен жасалуы мүмкін) және жабын қалыңдығының жеткіліксіздігі кіруі мүмкін.

Шымды қаптау

Электрожақтаудың осы әдісі өнеркәсіпте көптеген ұсақ заттарды жақтау үшін ең көп қолданылатын әдістердің бірі болып табылады. Заттар цилиндр тәрізді, тоқ өткізбейтін қоршауға салынады, содан кейін оларға жабылатын металлдың ерітілген иондары бар химиялық ваннаға батырылады. Цилиндр айналдырылады, ал цилиндр ішіндегі әртүрлі бөліктер арқылы электр тогы жүргізіледі, олар бір-біріне тигенде тізбек толықтанады. Нәтижесінде өте біркелкі және тиімді жақтау процесі пайда болады, бірақ дайын өнімдердің беті жақтау процесінде сызаттан зардап шегуі мүмкін. Бұл әдіс әсемдікке аса мән беретін немесе өте дәл жасалған заттарға қолайсыз.

Тазалық

Электрожақтаудың сәтті болуы үшін тазалық өте қажет, себебі майдың молекулалық қабаттары жақтаманың жабысуына кедергі келтіруі мүмкін. ASTM B322 – электрожақтау алдында металдарды тазалау жөніндегі стандартты нұсқаулық. Тазалауға еріткішпен тазалау, ыстық сілтілі жуғышпен тазалау, электрлік тазалау және қышқылмен өңдеу кіреді. Тазалықты тексерудің ең көп таралған өндірістік тәсілі – су үзу тесті, онда бет мұқият шайылып, тік ұсталады. Май сияқты гидрофобты ластаушылар судың тамшыланып, бөлінуіне себеп болады, соның салдарынан су тез ағып кетеді. Абсолютті таза металл беттері гидрофильді болады және тамшыланбай немесе ағып кетпей, үздіксіз су қабатын сақтайды. ASTM F22 осы тестінің бір түрін сипаттайды. Бұл тест гидрофильді ластаушыларды анықтамайды, бірақ электрожақтау оларды оңай ығыстыра алады, себебі ерітінділер су негізінде дайындалған. Сабын сияқты беттік белсенді заттар тестің сезімталдығын азайтады және оларды мұқият шаю қажет.

Атқаратын күші

Алып тастау қуаты (немесе макро алып тастау қуаты) — электрожабын тогының біркелкілігін сипаттайтын маңызды параметр, соның салдарынан анодқа жақын және алыс орналасқан бөліктердегі электрожабын металл қалыңдығының біркелкілігін өлшейді. Ол негізінен электрожабын ерітіндісінің құрамы мен температурасына байланысты. Алып тастау қуатын өлшемсіз Вагнер саны арқылы сипаттауға болады:

мұнда R — әмбебап газ тұрақтысы, T — жұмыс температурасы, κ — жабын ерітіндісінің иондық өткізгіштігі, F — Фарадей тұрақтысы, L — жабыннанған нысанның эквиваленттік мөлшері, α — беру коэффициенті, ал i — беттік орташа (сутек бөлінуін қоса алғанда) ток тығыздығы. Вагнер саны кинетикалық және омикалық кедергілердің арақатынасын көрсетеді. Вагнер саны жоғары болғанда, жабын біркелкірек болады. Бұл жабыннанған нысанның мөлшерін (L) кішірейте отырып, ток тығыздығын |i| азайту, α-ны төмендететін (электр тогын кернеуге азырақ сезімтал ететін) химиялық заттар қосып, ерітіндінің өткізгіштігін арттыру (мысалы, қышқыл қосу) арқылы іс жүзінде қол жеткізіледі. Сутек бөлінуінің бір мезгілде жүруі, |i| ұлғайту арқылы электрожабынның біркелкілігін жақсартады; алайда, бұл әсер сутек көпіршіктері мен гидроксидтің жиналуынан туындайтын кедергілермен күшін жоғалтуы мүмкін. Вагнер санын дәл өлшеу қиын; сондықтан, стандартты жасушалармен тәжірибе жүзінде алу оңай болатын басқа байланысты параметрлер көбінесе қолданылады. Бұл параметрлер екі қатынастан туындайды: катодтың анодқа "жақын" аймағының қалыңдығы мен анодтан "алыс" аймақтың қалыңдығы арасындағы қатынас және электролит арқылы анодқа дейінгі осы аймақтардың арақашықтығы арасындағы қатынас. Мысалы, Харринг Блум жасушасында, оның екі тәуелсіз катоды үшін және жабын қалыңдығының қатынасы M = 6 болатын жасушада Харринг Блумның алып тастау қуаты бар. Осы анықтамалардың кез келгеніне сәйкес алып тастау қуатын үлкен (кем теріс) ету арқылы біркелкі қалыңдыққа қол жеткізіледі. Алып тастау қуаты сияқты жасушаның өнімділігін сипаттайтын параметрлер өндірістік жабын ваннасындағы жағдайларға ұқсас жағдайларды қайта жасайтын әртүрлі конструкциядағы шағын сынақ жасушаларында өлшенеді.

Көлденең жасуша

Халл камерасы – электролық ваннаның жай-күйін жартылай сандық түрде тексеруге арналған сынақ камерасының бір түрі. Ол пайдалы ток тығыздығының диапазонын, қоспа концентрациясын оңтайландыруды, қоспалардың әсерін анықтауды және макро тарату қабілетін көрсетуге мүмкіндік береді. Халл камерасы зертханалық масштабта жалатылатын ваннаны қайталайды. Ол жалатылатын ерітіндінің үлгісімен және түзетушіге қосылған тиісті анодпен толтырылады. "Жұмыс" орнына ваннаның "денсаулығын" көрсету үшін жалатылатын Халл камерасының сынақ панелі қойылады. Халл камерасы – 267 миллилитр жалатылатын ванна ерітіндісін сыйыратын трапеция пішіндес контейнер. Бұл пішін сынақ панелін анодқа бұрыштап орналастыруға мүмкіндік береді. Нәтижесінде, жалану оның ұзындығы бойынша әртүрлі ток тығыздықтарында жүзеге асады, оларды Халл камерасының сызық өлшегішімен өлшеуге болады. Ерітіндінің көлемі қоспа концентрациясын жартылай сандық түрде өлшеуге мүмкіндік береді: 267 мл ерітіндіге 1 грамм қосу, жалату ваннасындағы 0,5 унция/галлонға тең.

Әсерлер

Электрожақтау дайындаманың химиялық, физикалық және механикалық қасиеттерін өзгертеді. Химиялық өзгеріске мысал – никельмен жақтау коррозияға төзімділікті арттырады. Физикалық өзгеріске мысал – сыртқы түрінің өзгеруі. Механикалық өзгеріске мысал – созу беріктігінің немесе беткі қаттылығының өзгеруі, бұл құрал жасау саласында қажетті қасиет. Астыңғы мыс немесе никельмен жақталған тізбектерге қышқыл алтынмен электрожақтау контактілік кедергіні және беткі қаттылықты азайтады. Жұмсақ болаттың мыспен жақталған бөліктері, егер осы бөліктерді ауырту қажет болмаса, маска ретінде қолданылады. Қалаймен жақталған болат, қалайдың тотығуынан болатын беткейдің матоқтығын болдырмау үшін хроммен жақталады.

Тарих

Алғашқы электроқаптау Парфян империясы дәуірінде жасалған деп теорияландырылған. Вильгельм Кениг 1930 жылдары Ирактың Ұлттық мұражайындағы көмекші қызметінде ежелгі Ирактан алынған, өте жұқа алтын қабаты бар, өте әдемі күміс заттарды байқады және олардың электроқапталған болуы мүмкін деп болжады. Ол өзінің идеясын 1938 жылы Парфян империясының (б.з.д. 150 – 223 ж.) және Сасанид империясының (224–650 ж.) астанасы Ктесифон қаласының жанында табылған, мүмкін парфян батареясына сілтеме жасай отырып, растады. Алайда, зерттеушілер бұл пікірді жоққа шығарды. Қазіргі археологтар Кениг көрген заттардың электроқапталмағанын, керісінше, сынапты пайдаланып отпен алтын жалатқанын келіседі. Сондықтан, ежелгі Месопотамиядан алынған электроқаптау белгілері бар екенін сенімді түрде айтуға болатын ешқандай мысал жоқ. Электроқаптауды 1805 жылы итальяндық химик Луиджи Валентино Бругнателли ойлап тапты. Бругнателли өзінің әріптесі Алессандро Вольтаның бес жыл бұрынғы өнертабысы – вольта тірегін алғашқы электрлендіру процесін жеңілдету үшін пайдаланды. Бругнателлидің өнертабыстары Франция Ғылым академиясы тарапынан тоқтатылды және келесі отыз жыл бойы кеңінен қолданылмады. 1839 жылға қарай, Ұлыбритания мен Ресейдегі ғалымдар Бругнателлидің металл жабу процесіне ұқсас, баспа тақталарын мыспен электроқаптау процесін тәуелсіз түрде ойлап тапты. Ресейдегі Борис Якоби ғана гальванопластиканы қайта ашпады, сонымен қатар электротиптеу және гальванопластикалық мүсіндеме жасады. Гальванопластика Ресейде тез арада танымал болды, өнертапқыш Питер Багратион, ғалым Генрих Ленц және ғылыми-фантастикалық жазушы Владимир Одоевский сияқты адамдар технологияны одан әрі дамытуға үлес қосты. 19 ғасырдың ортасында Ресейдегі электроқаптаудың ең танымал мысалдарының бірі – Санкт-Петербургтегі Санкт-Исаак соборының алып гальванопластикалық мүсіндері және Мәскеудегі Құтқарушы Мәсіх соборының алтынмен электроқапталған күмбезі, бұл әлемдегі үшінші ең биік православие шіркеуі. Содан кейін, Англияның Бирмингем қаласынан Джон Райт калий цианидінің алтын мен күмісті электроқаптау үшін қолайлы электролит екенін анықтады. Райттың серіктестері Джордж Элкингтон мен Генри Элкингтон 1840 жылы электроқаптауға алғашқы патенттерді алды. Осы екеуі кейін Бирмингемде электроқаптау өнеркәсібін құрды, ол бүкіл әлемге тарады. 1844 жылғы Вулрич электр генераторы, қазір Бирмингем ғылым мұражайындағы Thinktank-те сақталады, өнеркәсіпте қолданылған ең алғашқы электр генераторы болып табылады. Оны Элкингтондар қолданды. Гамбургтегі Norddeutsche Affinerie 1876 жылы өндірісті бастаған алғашқы заманауи электроқаптау зауыты болды. Электрохимия ғылымы дамыған сайын, оның электроқаптаумен байланысы түсінікті болды және декоративтік емес металл электроқаптаудың басқа түрлері жасалды. Никель, мыс, қалайы және мырышқа коммерциялық электроқаптау 1850 жылдары дамыды. Элкингтонның патенттеріне негізделген электроқаптау ванналары мен жабдықтар көптеген ірі нысандарды қаптау және арнайы өндірістік және инженерлік қолданбалар үшін кеңейтілді. 19 ғасырдың соңында электр генераторларын дамыту электроқаптау өнеркәсібіне үлкен серпін берді. Жоғары ток болғандықтан, коррозиядан қорғау және тозуға төзімділігін арттыру қажеттігімен қатар, жақсы көрініс талап ететін металл машина бөлшектері, жабдықтар және автомобиль бөліктерін жаппай өңдеуге болады. Екі дүниежүзілік соғыс және авиация өнеркәсібінің өсуі одан әрі даму мен жетілдіруге, соның ішінде қатты хромды қаптау, қола қорытпасын қаптау, сульфаматты никель қаптау және басқа да көптеген қаптау процестеріне серпін берді. Қаптау жабдықтары қолмен басқарылатын, қайыңмен қапталған ағаш резервуарлардан сағатына мыңдаған килограмм бөліктерді өңдеуге қабілетті автоматтандырылған жабдықтарға айналды. Американ физигі Ричард Фейнманның алғашқы жобаларының бірі металлдан пластикке электроқаптау технологиясын әзірлеу болды. Фейнман өзінің досының бастапқы идеясын табысты өнертабысқа айналдырды, бұл оның жұмыс берушісіне (және досына) жасаған, бірақ басқаша орындай алмайтын коммерциялық уәделерін орындауға мүмкіндік берді.