Кіріспе

Мандай діні мен қауымдастығының тілі

Мандай тілі, немесе дәлірек айтқанда классикалық мандай тілі – мандайлықтардың литургиялық тілі және Ирактың оңтүстік бөлігінде және Иранның оңтүстік-батысында дәстүрлі түрде қоныстанған мандай қауымдастығының діни кітаптары үшін қолданылатын оңтүстік-шығыс арамей тілінің бір түрі. Мандай тілі немесе классикалық мандай тілі бүгінге дейін мандай дін қызметкерлері литургиялық рәсімдерде қолданып келеді. Мандай тілінің қазіргі кездегі нұсқасы – Нео-Мандай немесе қазіргі мандай тілі деп аталады. Ол Ахваз маңындағы мандайлардың шағын тобы тарапынан қолданылады, сонымен қатар оның лексикасына иран және аккад тілдерінің, әсіресе діни және мистикалық терминология саласындағы ықпалы байқалады. Мандай тіліне еврей-палестин арамейі, самариялық арамейі, еврей, грек, латын тілдерінен, сондай-ақ аккад тілінен де әсер тиген.

Жіктеу

Классикалық мандай арамей тілі оңтүстік-шығыс арамей тілдері тобына жатады және Вавилон Талмудының көп бөлігінде кездесетін еврей вавилондық арамей тілінің диалектісімен тығыз байланысты, бірақ Иранның Хузестан провинциясымен және Ирактың орталық және оңтүстік бөліктерінде табылған, сырланбаған керамикалық ыдыстардағы (сиқыр ыдыстардағы) арамей тілінің түрлі диалектілерімен салыстырмалы аздау байланысты. Бұл тіл солтүстік-шығыс арамей тілінің Сурет диалектісімен туыс тіл саналады.

Қолданылуы

Бұл оңтүстік-шығыс арамей диалектісі діни, литургиялық және эзотерикалық мәтіндер арқылы беріліп келеді, олардың көпшілігі бүгінде Дроуэр жинағында, Бодлеян кітапханасында (Оксфорд) және Ұлттық кітапханада (Париж), Британ кітапханасында (Лондон) және түрлі мандейлердің үйлерінде діни мәтіндер ретінде сақталады. Осы диалектінің ерте таралу кезеңінде (5-7 ғасырлар) тілдік маңызы бар нақты жазба нысандары – қыштан жасалған сиырған ыдыстар мен мандайлық қорғасын орамалар (амулеттер) (3-7 ғасырлар), соның ішінде күміс және алтын үлгілері. Бұл заттар тарихи қоныстарында, Уасит пен Басра арасындағы аймақтарда, сондай-ақ орталық Иракта археологиялық қазбалар кезінде жиі табылды (мысалы, Бисмая, Киш, Хуабир, Кута, Урук, Ниппур), Эвфрат және Тигр өзендерінің қосылған жерлерінің солтүстігінде және оңтүстігінде (Абу Шудр, әл Қурна) және іргелес Хузистан провинциясында (Хамадан).

Әліпби

Манда тілі манда әліпбиінде жазылады. Ол 23 графемадан тұрады, соңғысы – қосымша таңба. Оның пайда болуы және дамуы әлі де күмәнде. Сиырған ыдыстар мен металл амулеттеріндегі графемалар кейінгі қолжазбалардағы графемалардан сәл өзгеше.

Лексикография

Мандай тілінің сөздіктерін жасаған ғалымдар Теодор Нёльдеке, Марк Лиджбарски, Этель Дроуэр, Рудольф Макух және Мэтью Моргенштерн.

Неомандалық

Неоманда тілі – шығыс арамей тілдері тобының солтүстік-батыс семит тілі манда тілінің фонетикалық және морфологиялық дамуының соңғы кезеңі. Бір-бірінен оқшауланғандықтан дамыған неоарамей тілдерінің көпшілігі өзара түсінілмейді, демек оларды жеке тілдер деп қарастыру керек. Неоарамей тілдерінің арасындағы қатынасты анықтау диалекттердің өзі және олардың тарихы туралы білімнің жеткіліксіздігінен қиын. Яһуди Вавилон арамей тілінің тікелей ұрпақтары бүгінде сақталмаса да, қазіргі кезде қолданылатын неоарамей тілдерінің көпшілігі еврей Вавилон арамей және манда тілдерінің шығыс тармағына жатады. Олардың ішінде неоманда тілі ежелгі антикалық дәуірде куәландырылған арамей тілінің диалектілерінің бірінің тікелей ұрпағы деп сенімді түрде айтуға болады, мүмкін манда тілі. Неоманда тілінде семит тіліне тән "суффикс" (немесе толыққанды) жалғау сақталады, ол басқа диалекттерде жоғалып кеткен. Неоманда тілінің фонетикасы басқа шығыс неоарамей тілдерінен ерекшеленеді. 1880 жылдарға дейін неоманда тілінің үш диалектісі Иранның солтүстік Хузестан провинциясындағы Шуштар, Шах Вали және Дезфул қалаларында кең таралған. Сол кезде мандалықтар қуғын-сүргіннен қашып, Ахваз және Хоррамшахрға көшіп кетті. Иран-Ирак соғысы көптеген адамдардың Иранды тастауына себеп болғанша Хорамшахрда ең көп неоманда тілінде сөйлейтін адамдар болды. Келесі кестеде ескі манда тіліндегі бірнеше сөздер үш неоманда диалектісімен салыстырылады. Э. С. Дроуэр құрастырған Ирак диалектісі қазір жойылған.

Мағынасы
Жазбаша
Ирак диалектісі
Ахваз диалектісі
Хоррамшахр диалектісі
Үй
байт
абеж
θæb(ij)
eθa/ɔbieθɔ
in, ins ࡁb gaw; b gugɔw
Жұмыс
ебад
авад
wɔdə
wɔdɔ
Планета
шибиа
haʃewj
æʃewjɔ
haʃewjɔhɔ
Келіңдер! (әмір, көпше)
ࡀࡕࡅࡍ
atundo
θid(ij)
ɵθido
θi

Үлгі мәтіні

Адам құқықтары туралы жалпы декларацияның 1-бабының мандай тіліндегі мәтін үлгісі төменде берілген. Мандаик: ".". Транслитерация: "kul ānāʃā māudālẖ āspāsiutā ubkuʃᵵgiātā kui hdādiā. hāb muhā utirātā ʿdlā ʿit rhum uzbr bhdādiā." Ағылшын тіліндегі түпнұсқасы: "Барлық адамдар бостандық және қадір-қасиетте тең туады, сондай-ақ олардың құқықтары да тең. Оларға ақыл-ой және ар-ұждан сыйлық ретінде берілген, сондықтан олар бір-бірімен бауырластық рухта әрекет етуі керек".